Siğilden Rahim Ağzı Kanserine: zur Hausen'in Hipotezi ve HPV'nin İzi, 1976

Bu Makalede
Siğilden Rahim Ağzı Kanserine: zur Hausen'in Hipotezi ve HPV'nin İzi, 1976
160. günde bir kanser geninin virüsten değil, hücrenin kendi içinden geldiğini gördük. Bugün bakışı çeviriyoruz: dışarıdan gelen bir DNA virüsü, rahim ağzı kanserinin nedeni olabilir mi? Bu hastalığın cephelerini bir arada tutalım: 93. günde Wertheim ile tedaviyi, 103. günde Papanicolaou ile erken tanıyı anlatmıştık; 106. günde de Shope'un tavşan papillomavirüsüne bakmıştık. Bugün üçüncü cephe geliyor: neden. Dünkü yarın kutusunda söz verdiğim gibi, Harald zur Hausen'in 1970'lerdeki çalışmasının künyesini ve tarihini, sonraki HPV-16 ve HPV-18 bulgularını ve 2008 Nobel gerekçesini kaynaklarından doğruladım; hipotezi ve kanıtı ayrı tutarak.
Herpes aranırken siğile dönmek
1970'lerde rahim ağzı kanserinin olası nedeni sorusunda öne çıkan şüpheli, herpes simpleks virüsü tip 2 (HSV-2) idi; Nobel Komitesi'nin 2008 tarihli ileri bilgi sayfası bunu "o dönemde yaygın HSV-2 hipotezi" diye anıyor. ASU Embryo Project'teki kronolojiye göre zur Hausen, Erlangen-Nürnberg'deki Klinik Viroloji Enstitüsü'nde nükleik asit hibridizasyonuyla rahim ağzı örneklerinde HSV-2 DNA'sı aradı ve defalarca bulamadı; kaynak bu çalışmaları 1972-1977 aralığına koyuyor. Bu olumsuz sonuçlar onu başka bir yöne çevirdi: genital siğillerde HPV DNA'sı bulunmuştu. Nobel sayfası ayrıca genital siğillerin kötü huylu dönüşümle ilişkisinin uzun süredir bilindiğini yazıyor.
Burada bir ayrım önemli. Hipotez bir kanıt değil, bir yön tayiniydi: kimsenin bakmadığı yere bakma önerisi. Ve bakılacak yer, o günün ölçütleriyle bile kolay değildi. Nobel sayfasına göre zur Hausen, Koch postülatlarına bir ölçüt ekledi; ASU Embryo Project'in özetinde bu, virüs kaynaklı bir kanserin tümöründe viral DNA bulunması gerektiği biçiminde geçiyor. Yani kanıt, tümörün içinde virüsün genetik izini bulmaktan geçecekti. Bunu özetleme aracıyla okuduğum iki ikincil sayfadan aktarıyorum.
"Kondiloma akuminata ve insan genital kanseri"
Hipotez, Cancer Research dergisinde 1976'da, "Condylomata acuminata and human genital cancer" başlığıyla yayımlandı (cilt 36, ilk sayfa 794; ASU Embryo Project sayfası yalnızca ilk sayfayı veriyor ve yayın ayını Şubat 1976 olarak yazıyor, bu ayı başka kaynakta doğrulayamadım). Nobel sayfasının aktardığına göre zur Hausen bu yazıda genital siğil etkeninin rahim ağzı ve diğer genital kanserlerle ilgili epidemiyolojik ve serolojik çalışmalarda şimdiye kadar tümüyle ihmal edildiğini söylüyordu (kavramsal özet). Embryo Project'in özetiyle önerisi şuydu: HPV'nin yol açtığı genital siğiller rahim ağzı kanserine yol açabilir ve virüs kaynaklı bir kanserin tümöründe viral DNA bulunmalıdır. Makalenin kendisini okumadım; yalnızca bu iki ikincil sayfadaki aktarımı okudum.
Aynı yıllarda başka bir meslek grubu aynı kapıya yaklaşıyordu: sitologlar. Kari Syrjänen'in 2017 tarihli Acta Cytologica yazısına göre Meisels ve Fortin'in 1976 makalesi (cilt 20, 505-509) ile Purola ve Savia'nın 1977 makalesi (cilt 21, 26-31), Pap yaymalarında koilositotik hücreleri tanıdı ve rahim ağzı displazilerinin viral kökenli olduğunu, kaynağın ifadesiyle, ilk fark edenler oldu. Aynı yazı, Koss'un tanıklığına dayanarak, Purola ve Savia'nın makalesinin dergiye 13 Mayıs 1975'te, Meisels ve Fortin'inkinin 11 Aralık 1975'te ulaştığını, ama sıranın yayında tersine döndüğünü aktarıyor. Bunlar tek ikincil kaynaktan geliyor; özgün makaleleri görmedim. Bu paralel yol, 103. günde anlattığımız erken tanı testinin, neden sorusuna kanıt verdiği ender bir andır.
HPV tipi (genotip)
İnsan papillomavirüsü (HPV) tek bir virüs değil, birçok tipi olan bir ailedir; tipleri DNA dizilerine göre numaralanır. Tipler, hangi dokuda ve ne tür lezyonla ilişkili olduklarına göre farklılaşır. Bu hikâyede önemli olan iki küme var: genital siğillerde bulunan HPV-6 ve HPV-11, rahim ağzı kanserlerinde sık bulunan HPV-16 ve HPV-18. Bu, ana çizgiyi veren sadeleştirilmiş bir tanımdır.
Kanıtın gelişi: 1983 ve 1984
İlk tahmin kısmen yanlış çıktı. ASU Embryo Project'e göre 1980-1982 arasında Freiburg Üniversitesi Viroloji Enstitüsü'nde zur Hausen ve ekibi (Gissmann, Dürst, Boshart, Ikenberg, Wagner) genital siğillerdeki iki tipi, HPV-6 ve HPV-11'i tanımladı; ama bu tipler tümörlerde nadirdi. Yani "siğil virüsü kanser virüsüdür" biçimindeki ilk varsayım tutmadı. Doğru kalan şey, aramanın yönüydü. Nobel sayfasına göre HPV-11'e dayalı sondalar bazı rahim ağzı kanserleriyle zayıf ama süregelen bir çapraz hibridizasyon verdi; bu DNA klonlandı ve HPV-16 olarak adlandırıldı. Künye şöyle: Dürst, Gissmann, Ikenberg ve zur Hausen, PNAS 1983, cilt 80, sayfa 3812-3815 ("A papillomavirus DNA from a cervical carcinoma and its prevalence in cancer biopsy samples from different geographic regions").
Embryo Project'in aktarımıyla, Alman, Brezilyalı ve Kenyalı hastaların rahim ağzı biyopsileri incelendi; HPV-16 Alman biyopsilerinin yarısından fazlasında, Brezilya ve Kenya biyopsilerinin yarısından azında bulundu. Bu, tek ikincil kaynaktan gelen nitel bir özet; sayıları kendim doğrulamadım. Bir yıl sonra, 1984'te, karışık bir HPV-9/10/11 sondasıyla düşük sıkılıkta hibridizasyon HPV-18'in klonlanmasını sağladı (Boshart ve ark., EMBO J 1984, cilt 3, sayfa 1151-1157; künyeyi Nobel sayfasının kaynak listesinden ve kronolojiden aldım, makalenin içeriğini okumadım).
Bu, bir bulgunun nedensellik kanıtına dönüşmesinin bir örneğidir. Tümörde viral DNA bulmak bir ilişkiyi gösterir; ilişkinin nedensel olduğunu göstermek için ek adımlar gerekti. Nobel sayfası, Schwarz ve arkadaşlarının 1985'te Nature'da HPV DNA'sının rahim ağzı kanseri hücrelerinde genoma eklendiğini (entegrasyon) ve orada yazıldığını (transkripsiyon) gösterdiğini kaynak listesinde veriyor; bu ayrıntının kendisini okumadım. Sonra epidemiyoloji geldi: Walboomers ve arkadaşları 1999'da Journal of Pathology'de, daha önceki bir çalışmada HPV-negatif çıkan 66 vakayı yeniden inceledi; yetersiz bulunan örnekler dışarıda bırakıldığında, iki çalışma birlikte, rahim ağzı karsinomlarında dünya çapında yüzde 99,7 HPV prevalansı bildirdi. Makalenin başlığı HPV'yi invaziv rahim ağzı kanserinin "gerekli bir nedeni" ilan ediyor; bu, yazarların kendi çıkarımıdır.
2008'de Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nün yarısı zur Hausen'e verildi; gerekçe: "insan papillomavirüslerinin rahim ağzı kanserine yol açtığını keşfi için". Diğer yarı, HIV'in keşfi için Barré-Sinoussi ve Montagnier'e gitti. Aynı Nobel sayfası, aşıların faz III çalışmalarında yüzde 90'dan fazla koruma sağladığını yazarken (neye karşı korunduğu, okuduğum metinde belirtilmiyor) aşıların rahim ağzı kanserini ve ona bağlı yaşam kayıplarını gerçekten önleyip önlemediğinin önümüzdeki on yıllarda toplanacak epidemiyolojik verilere bağlı olduğunu da açıkça yazıyor. Bir başka deyişle, ödül verilirken bile soru tümüyle kapanmış değildi.
Sınırlar ve bedel
Hipotez yanlış bir ayrıntıyla başladı: ilk tahmin edilen siğil tipleri (HPV-6 ve HPV-11) kanserde nadirdi; kanserde sık görülen tipler HPV-16 ve HPV-18 olarak sonradan bulundu. Virüsü bulmak da hiçbir hastayı tedavi etmedi; aşılar ve tarama programları, bulgunun çok sonrasına ait. 2008 Nobel sayfasının kendi uyarıları hâlâ geçerli bir çerçeve çiziyor: aşı korumasının süresinin belirsiz olması, başka tiplerin ileride önem kazanıp kazanmayacağı. Ayrıca HPV-16'nın sıklığı bölgeye göre değişiyordu (Alman, Brezilya ve Kenya örnekleri), yani tip dağılımı coğrafyaya göre farklılaşabilir.
Bir de şu ayrım: HPV pozitif çıkmak kanser tanısı değildir. Bu, bu yazının kaynaklarında ayrıca ele alınmayan, genel tıbbi bilgidir. Sonuçların yorumu, tarama ve tedavi kararları için hekime başvurmak gerekir.
Kalan
- Rahim ağzı kanserinin virüs kaynaklı olduğu ve belirli HPV tiplerinin (özellikle 16 ve 18) bu kanserle ilişkili olduğu
- Tümörde viral DNA'yı hibridizasyonla aramak, nedensellik tartışmasında bir kanıt türü olarak
- Bir enfeksiyonu engellemenin bir kanseri önleyebileceği düşüncesi
Düşen veya sınırlanan
- "Siğil virüsü kanser virüsüdür" biçimindeki ilk varsayım (HPV-6 ve HPV-11)
- HSV-2'nin rahim ağzı kanserinin ana şüphelisi olduğu görüşü (HSV-2 DNA'sı bulunamadı)
- Tek bir virüs tipinin her coğrafyada aynı payı taşıdığı izlenimi
Papillomavirüsten Nobel'e: 1933-2008. Eksen 1930'dan 2010'a uzanır. Yeşil işaretler birden çok kayıtta ya da birincil kayıtta doğrulanan tarihlerdir; mavi işaretler ve çubuklar tek kaynağa dayanır ya da aralıktır. Yalnız yılı bilinen tarihler yıl ortasına çizilmiştir.
HPV'yi aramak, ulusal bir tarama programında
zur Hausen ile Türkiye arasında doğrulanmış bir bağ bulamadım ve böyle bir bağ kurmuyorum. Konunun Türkiye'deki bugünkü hâlini Euronews Türkçe'nin 18 Ağustos 2026 tarihli haberinden (yazar: Çağla Üren) aktarıyorum; bu bir haber metni, özgün bir çalışma değil, sayılar haberin aktardığı değerlerdir. Habere göre Türkiye 2014'te rahim ağzı kanseri taramasını HPV-DNA testine dayalı hâle getirdi; 30-65 yaş arası kadınlara beş yılda bir ücretsiz test sunuluyor. Ulusal programın 2018'deki ilk bir milyon kadınlık verisinde HPV pozitifliği yüzde 3,5, 2020'de 4 099 230 kadında yüzde 4,39 (yaklaşık 180 bin kadın) olarak aktarılıyor. HPV-pozitif kadınlarda tip dağılımı ise şöyle sıralanıyor: HPV-16 yüzde 20,7, HPV-51 yüzde 10,8, HPV-31 yüzde 8,7, HPV-52 yüzde 7,1, HPV-18 yüzde 5,1. Haber, 2018-2020 arasındaki bir İstanbul hastane çalışmasında pozitifliğin yüzde 36,3 çıktığını da aktarıp bunun genel nüfusu değil, hastaneye başvuran bir grubu yansıttığını belirtiyor.
Habere göre ICO/IARC'ın Türkiye notu, invaziv rahim ağzı kanserlerinin yaklaşık yüzde 67,6'sını HPV-16 veya HPV-18'e bağlıyor; haber, dünya genelinde bu iki tipin kanserlerin kabaca dörtte üçünden sorumlu tutulduğunu da yazıyor (yaklaşık yüzde 76, WHO/IARC 2024 analizi). Aynı haber, HPV aşısının 18 Ağustos 2026 itibarıyla ulusal aşılama programında yer almadığını ("Aşılama programı halen başlatılmadı") yazıyor; Sağlık Bakanı'nın 15 Ağustos'taki, ulusal programa alınıp alınmayacağını tartıştıran sözlerini de aktarıyor. Bu yazı bir aşı politikası değerlendirmesi değildir; sonrasındaki gelişmeleri doğrulamadım.
1933'ten bugüne
Neyin doğrulandığı, neyin belirsiz kaldığı
- Gün 158: Köhler ve Milstein hâlâ yazılmadı; 157. günün yarın kutusundaki söz tutulmadı.
- Künye ve tarih: zur Hausen, "Condylomata acuminata and human genital cancer", Cancer Research 1976;36:794. Yılı iki kaynak veriyor (Nobel ileri bilgi sayfası, ASU Embryo Project); yalnızca ilk sayfa numarası var. Şubat ayı yalnızca Embryo Project'ten. Syrjänen (2017), hipotezin zur Hausen'in 1975 ve 1976 yayınlarında formüle edildiğini ve en eksiksiz hâliyle 1977 tarihli bir derlemede (Curr Top Microbiol Immunol 1977;78:1-30) yer aldığını yazıyor. Yani plandaki 1976, hipotezin bilinen yayın yılıdır, ama fikrin 1975'e uzandığı belirtiliyor.
- Nobel gerekçesi: "for his discovery of human papilloma viruses causing cervical cancer", ödülün yarısı (Nobel Ödülü özet sayfası). Basın bildirisi sayfası açılamadı; ileri bilgi sayfası özetleme aracıyla okundu, sayfanın başlığı da "insan papillomavirüsleri ve HIV'in keşifleri" biçiminde.
- HPV-6/11 ve HPV-16: 1980-82 siğil çalışması ve HPV-6/11'in tümörlerde nadir olduğu ASU Embryo Project'ten (tek ikincil kaynak); aynı sayfada tutarsızlıklar var: başlık 1977-1987 diyor, Erlangen çalışması 1972-1977, bir 1984 J Invest Dermatol makalesi 1980-82 çalışması için anılıyor; 1983'te "Kenyalı", 1984'te "Afrikalı" deniyor. HPV-16'nın bölgeye göre sıklığına dair sayıları kullanmadım, yalnızca nitel özeti yazdım. Dürst 1983 künyesi üç kaynakta tutarlı (Nobel sayfası, Embryo Project, tıp tarihi bibliyografyası); makalenin özeti PubMed ve PMC doğrulama engeli nedeniyle okunamadı.
- HPV-18: Boshart 1984 künyesi kronolojiden ve Nobel sayfasının kaynak listesinden; içeriği doğrudan okunmadı. Nobel sayfası yılı metinde vermiyor, yalnızca kaynak listesinde.
- Yüzdeler çelişir gibi görünüyor, çelişmiyor ama bağdaştırılamadı: Nobel 2008 sayfasında HPV-16 ve HPV-18 invaziv rahim ağzı kanserli hastaların yüzde 82'sinde; Euronews'te dünya geneli için yaklaşık yüzde 76 (WHO/IARC 2024) ve Türkiye için yüzde 67,6 (ICO/IARC); Walboomers'ta tüm HPV tipleri birlikte yüzde 99,7. Bunlar farklı veri kümeleri, dönemler ve tanımlardır; birbirine çevirmedim.
- Walboomers 1999: özet sayfasından okundu (qxmd); yazar listesi, cilt ve sayfa bilgisi sayfada yoktu, bu yüzden yazmadım. "Gerekli neden" ifadesi makalenin başlığıdır; yüzde 99,7 yetersiz örnekler dışlanarak, iki çalışma birleştirilerek hesaplanmıştır.
- Sitologlar: Meisels-Fortin ve Purola-Savia künyeleri, dergiye ulaşma tarihleri (Koss'un tanıklığı) ve "ilk fark edenler" nitelemesi tek ikincil kaynaktan (Syrjänen, Acta Cytol 2017;61:316-337); özgün makaleler görülmedi, bu yüzden "ilk" iddiasını kaynağa atfettim.
- Shope: Kullandığım kaynaklar zur Hausen'in hipotezini Shope'a dayandırmıyor; Nobel ileri bilgi sayfası Shope'u anmıyor. 106. günle bağ, yalnızca papillomavirüs ailesi içinde bir sıra olarak okunmalı, bir etki zinciri olarak değil.
- Aşı etkililiği: "faz III çalışmalarında yüzde 90'ın üzerinde koruma" Nobel 2008 sayfasının cümlesidir; hangi sonlanım noktası için olduğu okuduğum metinde yoktu, bu yüzden mutlak ve göreli azalma verilemedi.
- Türkiye: Euronews haberi (18 Ağustos 2026) haber metnidir; 2018 ve 2020 program verileri, ICO/IARC ve WHO/IARC atıfları özgün kaynaklarından doğrulanmadı. Aşı programının durumu haberin tarihine göredir.
- Okunamayan kaynaklar: PubMed, PMC ve PNAS (zur Hausen anma yazısı) erişim engeli nedeniyle okunamadı; kullanılmadı.
Hormon eksenine bir ilaç: Tamoksifen, 1977
Bugün bir virüsün peşinden gittik; yarın hormon eksenine dönüyoruz. 91. günde Beatson'ın yumurtalık çıkarımını, 105. günde Lacassagne'ın östrojenle tümör deneyini anlatmıştık. Planda tamoksifen 1977 olarak geçiyor. Yazmadan önce molekülün sentez ve ilk klinik kullanım tarihlerini, 1977 tarihinin neyin tarihi olduğunu (bir yayın mı, bir onay mı, bir klinik dönüm noktası mı) ve etki mekanizmasının ne zaman anlaşıldığını doğrulayacağım; kimya ile klinik kanıtı ayrı tutarak.
Yazarın notu: Bu yazıda en çok dikkat ettiğim şey, 1976 hipotezini 1983-84 kanıtından ayrı tutmak ve ilk tahminin (siğil tipleri) yanlış, aramanın yönünün doğru çıktığını açıkça söylemekti. İkinci özenim, tek ikincil kaynağa dayanan ayrıntıları (yayın ayı, bölgesel sıklıklar, sitologların öncelik iddiası) kaynağına atfetmek ve aşı ile Türkiye bölümünde hüküm vermemekti.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- zur Hausen H. Condylomata acuminata and human genital cancer. Cancer Res 1976;36:794 (künye Nobel ileri bilgi sayfası ve ASU Embryo Project'ten; makalenin kendisi okunmadı).
- Dürst M, Gissmann L, Ikenberg H, zur Hausen H. A papillomavirus DNA from a cervical carcinoma and its prevalence in cancer biopsy samples from different geographic regions. Proc Natl Acad Sci USA 1983;80:3812-3815 (künye tıp tarihi bibliyografyası ve diğer sayfalardan; özet okunamadı).
- Boshart M, Gissmann L, Ikenberg H ve ark. EMBO J 1984;3:1151-1157 (künye kronolojiden ve Nobel sayfasının kaynak listesinden; makale okunmadı).
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2008. nobelprize.org: ödül özet sayfası (gerekçe ve paylar) ve "Advanced information" sayfası (özetleme aracıyla okundu).
- ASU Embryo Project Encyclopedia. Harald zur Hausen's Experiments on Human Papillomavirus Causing Cervical Cancer (1976-1987). embryo.asu.edu (özetleme aracıyla okundu; ikincil kaynak; sayfada tutarsızlıklar var).
- Syrjänen KJ. Two landmark studies published in 1976/1977 paved the way for the recognition of human papillomavirus as the major cause of the global cancer burden. Acta Cytol 2017;61(4-5):316-337, karger.com (özetleme aracıyla okundu; ikincil kaynak).
- Walboomers JMM ve ark. Human papillomavirus is a necessary cause of invasive cervical cancer worldwide. J Pathol, Eylül 1999 (özet sayfası, qxmd.com; yazar listesi ve sayfa künyesi sayfada yoktu).
- Üren Ç. Kanser yapan türler ve dağılımları: Türkiye'nin HPV profili gerçekten farklı mı? Euronews Türkçe, 18 Ağustos 2026, tr.euronews.com (haber; özetleme aracıyla okundu).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (genel bağlam; ilgili bölüm bu yazı için yeniden okunmadı).
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 161. günüdür ve HPV'nin rahim ağzı kanserinin nedeni olarak tanınma sürecini tarihsel bir okuma olarak sunar. Tarihsel-popüler içeriktir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Tedavi ve tarama kararları için hekiminize başvurunuz. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca tek bir ikincil kaynağa, yalnızca bir özete ya da okunamayan bir metne dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.




