Cerrahinin Ardından Kemoterapi: Bonadonna, Fisher ve Adjuvan Tedavi, 1975-1976

Bu Makalede
Cerrahinin Ardından Kemoterapi: Bonadonna, Fisher ve Adjuvan Tedavi, 1975-1976
Bu yazı 159. gün; 158. günü atladık. 157'nin yarın kutusu Köhler ve Milstein'ı (monoklonal antikorlar, 1975) vaat etmişti, o söz şimdilik tutulmadı ve o gün sonradan yazılacak. Bugün 157'deki konuya komşu bir soruya dönüyoruz: kanser ameliyatla alındıktan sonra, görünmeyen hastalığı hedefleyen ilaç verilmeli mi? 104. günde Patey'in "daha az kesmek" fikrini anlatmıştık; 100. günde yerel iki sütunun yanında filizlenen sistemik tedaviyi tartışmıştık. Bugün o iki iplik buluşuyor: cerrahiyi azaltan kanıtın yanında, cerrahiden sonra ilaç veren ilk büyük kontrollü denemeler.
Aynı ekip, iki soru
Mastektomi görünen tümörü alır; ama bazı kadınlarda hastalık yıllar sonra kemikte, karaciğerde, akciğerde geri gelirdi. Bunun nedenine dair iki fikir yan yana yaşıyordu: ya cerrahın bıçağı yeterince geniş değildi, ya da hücreler ameliyattan önce yola çıkmıştı. Bernard Fisher'in başkanlık ettiği NSABP (Ulusal Cerrahi Adjuvan Meme ve Kolon Projesi) iki soruyu aynı yıllarda sınadı. Birincisi: daha az cerrahi aynı sonucu verir mi? B-04 çalışması 1.765 kadını içeriyordu; toplam mastektomi, radyoterapili ya da radyoterapisiz, radikal mastektomiyle yeterince benzer sonuç verdi (ilk sonuçlar Cancer 1977;39:2827; 25 yıllık izleme N Engl J Med 2002;347:567, bir derleme kaynağından aktarılıyor). İkincisi: cerrahiden sonra ilaç eklemek sonucu değiştirir mi? Yazının konusu bu ikinci soru.
Bugünün iki ilaç birleşiminde, seride tanıdığımız yüzler var. CMF'nin "C"si siklofosfamiddir, azotlu hardalın soyundan bir alkilleyici (115. ve 120. günler); "M" metotreksattır, Farber'in aminopterininin akrabası (122. gün); "F" ise 5-florourasildir (131. gün). Üç ayrı hikâyenin ilacı, bu kez cerrahiden sonra, birlikte verilecekti. Tek ilaçlı L-PAM (L-fenilalanin hardalı) ise Fisher'in kolunda kullanıldı.
Bir ulusal rapor ve ara sonuçlar
The Cancer Letter'ın 4 Ekim 1974 tarihli sayısına göre, Ulusal Kanser Enstitüsü'nün "Meme Kanseri Raporu" 30 Eylül 1974 pazartesisi için planlanmıştı; Betty Ford'un radikal mastektomisi iki gün önceydi ve rapor bir anda ulusal haber olmuştu. Aynı habere göre Fisher'in L-PAM çalışması, aksiller lenf düğümü pozitif hastalarda çift kör, plasebo kontrollü ve 37 merkezli bir denemeydi; ilaç ya da plasebo altı haftada bir beş gün, iki yıl boyunca veriliyordu. Ara sonuçta menopoz öncesi kadınlarda L-PAM alan 30 kadından biri, yalnızca cerrahi alan 37 kadından on biri nüks etmişti; menopoz sonrasında azalma vardı ama daha belirgin değildi ve "inceleniyordu". Habere göre Milano'daki 100 hastalık bir çalışma da bu sonuçlarla uyumluydu. Aynı yazıda tedbir notu da var: bu bulgular, bazılarına göre erken biçimde uygulamaya itilebilirdi ve L-PAM sonuçları, hastalar yeterince sağkalım süresi biriktirene dek kanıtlanmış sayılmayacaktı.
Bunu bir özetleme aracıyla okudum; haberin özgün sayfasını ve Fisher'in 1975 makalesinin tam metnini görmedim. Ara sonuçtaki sayılar çok küçük gruplara ve kısa izleme aittir.
Adjuvan tedavi
Adjuvan, "destekleyici" demektir: tümör cerrahiyle alındıktan sonra, görüntülemede görünmeyen kalıntı hücreleri hedefleyen ek tedavi. Tek tek hastada kanıtlanamaz, çünkü hasta zaten ameliyatla "temiz" görünür; fayda ancak büyük gruplarda, tedavi alanla almayanın nüks ve sağkalım farkına bakılarak gösterilebilir. Bu yüzden iyi bir kontrol kolu gerekir. Bu basitleştirilmiş bir tanımdır.
Milano'da bir veri alışverişi
Milano'daki Istituto Nazionale Tumori'de cerrah Umberto Veronesi ile tıbbi onkolog Gianni Bonadonna'nın yürüttüğü CMF çalışması, Oncopedia'daki bir tarihçeye göre, Mayıs 1972'de Paul Carbone'un CMF verilerini Bonadonna'yla paylaşmasından sonra Şubat 1973'te başladı; Carbone, Fisher'in L-PAM makalesinin de yazarlarından biridir (makale künyesi), yani iki deneme arasında kişisel bir köprü vardı. Çalışmanın İtalya'da yapılma gerekçeleri aynı yazıda sayılıyor: homojen cerrahi, düşük maliyet ve tedavisiz kontrol grubu konusunda daha az etik kaygı. Son nokta bugünün gözüyle önemlidir: kontrol kolunda yalnızca cerrahi vardı. Yaşlılarda doz azaltılıyor, 75 yaş üstü dışlanıyordu.
Bonadonna ve arkadaşlarının raporu, aksiller düğümü pozitif ve radikal mastektomi geçirmiş kadınlarda uzun süreli, döngüsel CMF'yi inceledi (N Engl J Med, 19 Şubat 1976, cilt 294, sayfa 405-410; Veronesi dahil on bir yazar). 1976 yayınının sayılarını okuyamadım. Aynı çalışmanın yirmi yıllık izlemesi 1995'te yayımlandı: Milano'da 1973'te başlayan çalışmaya 386 kadın alınmış, 179'una ameliyattan sonra ek tedavi verilmemiş, 207'sine on iki aylık CMF verilmiş. Ortanca izlem 19,4 yıldı. Nüks için göreli risk düzeltilmemiş analizde 0,71 (yüzde 95 güven aralığı 0,56-0,90; P = 0,004), düzeltilmişte 0,65; genel sağkalım için 0,78 (0,62-0,99; P = 0,04), düzeltilmişte 0,76. Fayda, menopoz sonrası kadınlar dışında tüm alt gruplarda görüldü (N Engl J Med 1995;332:901-906).
Göreli risk 0,71, nükste yaklaşık yüzde 29'luk göreli azalma demektir. Bu azalmanın mutlak karşılığı (yirminci yılda yüz kadında kaç nüksün önlendiği) benim okuduğum özette verilmiyor; o yüzden mutlak farkı yazmıyorum. Etki yok sayılacak kadar küçük değil, ama herkese aynı büyüklükte de değil: menopoz sonrasında 1995 özeti fayda görmedi.
Aynı soruya iki ilaç, iki kıta
Fisher ve arkadaşlarının makalesi N Engl J Med'de 16 Ocak 1975'te çıktı (cilt 292, sayı 3, sayfa 117-122); kayıt sayfasındaki tek cümlelik özet, aksiller düğümü patolojik olarak pozitif birincil meme kanserinde mastektomiye ek olarak uzun süreli L-PAM'ı, prospektif ve rastgeleleştirilmiş bir denemede değerlendirdiğini söylüyor. Hasta sayıları ve nüks oranları o özette yok. Bir derleme kaynağı denemenin 1972 ile 1974 arasında 380 kadını aldığını yazıyor; The Cancer Letter'daki ara rapor ise yaklaşık 250 hastadan söz ediyordu. Bu iki sayı arasındaki farkı (ara rapor ile tamamlanmış kayıt olabilir) doğrulayamadım. Aynı kaynak, Bonadonna'nın 1976 makalesinden önce Fisher'in 1975 makalesinin geldiğini de gösteriyor: yaklaşık on üç ay. Kimin "ilk" olduğu tartışması bu yazının konusu değil; başka merkezlerde daha eski, benzer fikirli denemeler olup olmadığını araştırmadım, o yüzden "ilk" demiyorum.
İkisinin ortak sonucu, 104. günün "daha az kesmek"ine ters yönden bağlanır: cerrahi azalırken sistemik tedavinin payı artıyordu. Bu aynı yıllarda Fisher'in B-06 çalışmasında (2.163 hasta; modifiye radikal mastektomiye karşı lumpektomi ve lumpektomi artı radyoterapi; ilk sonuçlar N Engl J Med 1985;312:665, yirmi yıllık sonuçlar 2002;347:1233) görüldü: yirmi yılda genel sağkalım, hastalıksız sağkalım ve uzak hastalıksız sağkalımda anlamlı fark yoktu. "Cerrahiyi azalt, sistemik tedaviyi ciddiye al" ikilisi buradan çıkar; ben bu cümleyi bir özet olarak yazıyorum, iki çalışmanın ortak bir ilkeyi kanıtladığını iddia etmiyorum.
Sınırlar ve bedel
Her kadın bu tedaviden eşit yararlanmadı. Milano'da fayda menopoz sonrasında görülmedi; Fisher'in ara raporunda da o grup "inceleniyordu". Yani bazı hastalar yan etkiyi taşıyıp yarar görmemiş olabilir. İlaç yükü gerçekti: L-PAM, beş gün ardışık, altı haftada bir, iki yıl; CMF, on iki ay. Doz yaşa göre azaltılıyordu ve 75 yaşın üzeri dışlanıyordu; cerrahlar kemoterapinin yan etkisinden çekiniyordu. Yan etkilerin ayrıntılı oranlarını okumadığım için burada rakam vermiyorum.
Fayda ölçüsünde de dikkat gerekir. Ara rapordaki "on bir kadına karşı bir kadın" etkileyicidir; ama bu çok küçük gruplarda ve kısa izlemde bir ara sonuçtu ve The Cancer Letter'a göre bazıları bulguların uygulamaya erken itilmesinden endişeliydi. İki çalışmanın kontrol kolunda da ek ilaç yoktu (Fisher'de plasebo, Milano'da yalnızca cerrahi); bugün aynı kontrolü kurmak etik açıdan daha zor olabilir. Bu yazı tedavi önerisi değildir.
Kalan
- Cerrahiden sonra sistemik tedavi fikri ve onu sınayan rastgeleleştirilmiş kontrol kolu
- Çok ilaçlı kombinasyon (142. günün mantığı), cerrahi sonrası ortamda
- Fayda ölçüsü olarak nüksün ve sağkalımın yirmi yıl boyunca izlenmesi
Düşen ya da sınırlanan
- "Cerrahi tek başına yeterlidir" varsayımı, düğümü pozitif hastalarda
- "Fayda herkes için aynıdır" varsayımı (1995 özetinde menopoz sonrası hariç)
- Kontrol kolunda hiçbir ek tedavi vermeme tasarımı
Fisher ve Bonadonna: 1972-2005. Eksen 1970'ten 2010'a uzanıyor. Yeşil işaretler tarihi birden çok kayıtta ya da birincil kayıtta doğrulanan olaylardır; mavi işaretler ve çubuklar tek kaynağa dayanır ya da tarihi bir aralıktır. Yalnızca yılı bilinen tarihler yıl ortasına çizilmiştir.
Altı kür mü, on iki kür mü?
Türkiye'de adjuvan kemoterapinin ilk kullanım tarihini doğrulayamadım; Fisher ve Bonadonna'ya Türkiye bağı kurmuyorum. Milano'nun "on iki ay" sorusuna değen bir örnek var: Yükseköğretim Kurulu'nun açık bilim kaydında yer alan "Meme kanserinde adjuvant kemoterapinin 6 kür veya 12 kür yapılmasının sağ kalıma etkisi" başlıklı tez çalışması. Kayıt sayfası yazar, üniversite, yıl ve danışmanı vermiyor; 1980-1985 arasında tedavi edilen menopoz öncesi hastaları kapsayan geriye dönük bir çalışma olduğunu söylüyor.
Özete göre evre II'de beş yıllık hastalıksız sağkalım altı kürde yaklaşık yüzde 40, on iki kürde "yüzde 5,4" yazılmış (bu rakam büyük olasılıkla yazım hatası; yüzde 54 olabilir, doğrulanmadı); genel sağkalım yüzde 48 ve yüzde 57. Evre III'te hastalıksız sağkalım iki kolda yüzde 30, genel sağkalım yüzde 40 ve yüzde 50. İki kol arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamış. Yazarların sonucu: adjuvan kemoterapinin gereği iyi desteklenmiş, ama ideal süre ve biçim çözülmemiş. Yalnızca kayıt sayfasındaki özeti okudum, tezin tam metnine bakmadım.
1972'den bugüne
Ne doğrulandı, ne belirsiz kaldı
- Sıra atlaması: 158 (Köhler ve Milstein) bu aşamada yazılmadı; 157'nin yarın kutusundaki söz henüz tutulmadı ve o gün sonradan doldurulacak.
- Fisher künyesi: Fisher B, Carbone P, Economou SG ve ark. N Engl J Med 1975;292(3):117-122, 16 Ocak 1975, doi:10.1056/NEJM197501162920301; kayıt sayfası yalnızca tek cümlelik özet veriyor, hasta sayıları ve nüks oranları okunamadı. Bir derleme kaynağının künye başlığında "1-fenilalanin" yazıyor; metinde "L-fenilalanin". Başlıktaki "1" büyük olasılıkla yazım hatasıdır; ben "L-" kullandım.
- B-05 hasta sayısı: bir derleme kaynağı 1972-1974 arasında 380 kadın diyor; The Cancer Letter'daki 1974 ara raporu 250 hastadan söz ediyor. Farkı açıklayan bir kaynak bulamadım (ara ve tamamlanmış kayıt olabilir); çözülmedi.
- Ara sonuç (1/30 ve 11/37): yalnızca The Cancer Letter'ın 4 Ekim 1974 tarihli haberinden (özetleme aracıyla okundu); Fisher'in 1975 makalesindeki sonuçlarla aynı olup olmadığını doğrulayamadım. Haberdeki "Betty Ford'un mastektomisi iki gün önce" ayrıntısından 28 Eylül 1974 çıkarıldı.
- Bonadonna 1976: künye (cilt 294, sayı 8, sayfa 405-410, 19 Şubat 1976, doi:10.1056/NEJM197602192940801, on bir yazar) bir kayıt sayfasından; hasta sayıları, nüks oranları ve toksisite okunamadı. 1995 özetindeki 386, 179 ve 207 sayıları nihai kohorta aittir; 1976 raporundaki hasta sayılarıyla aynı olduğunu varsaymıyorum.
- Başlangıç tarihi: Oncopedia (2026) Şubat 1973 ve Carbone'un Mayıs 1972 veri paylaşımını yazıyor; 1995 özeti yalnızca "1973" diyor. Oncopedia sayfasında yazım hataları ve rejim tutarsızlığı (CMFP/CMF) var; ayrıntıyı tek kaynak olarak ele alıyorum.
- 1995 sonuçları: nüks için göreli risk 0,71 ve 0,65, genel sağkalım için 0,78 ve 0,76 bir özetten; mutlak sonuçlar ve alt grup sayıları okunmadı.
- B-04 ve B-06: hasta sayıları ve künyeler bir derleme sayfasından (1.765; 2.163); özgün makaleler okunmadı.
- 2005 BMJ: yalnızca bir "Nature" özet notundan; BMJ makalesi okunmadı.
- "İlk" iddiası: başka merkezlerde daha eski adjuvan denemelerinin olup olmadığını araştırmadım; bu yüzden hiçbir yerde "ilk" demedim.
- Türkiye tezi: yalnızca kayıt sayfasındaki özet okundu (özgün kayıt tam görünümü robot erişimine kapalıydı); yazar, üniversite ve yıl sayfada yok; "yüzde 5,4" büyük olasılıkla yazım hatası.
Normal Genin Kanser Yüzü: Bishop, Varmus ve Onkogenin Hücresel Kökeni, 1976
Bugün ilacın cerrahiye eklenişini gördük. Yarın 97. günde anlattığımız Rous'un tavuk sarkomuna dönüyoruz: onu yapan virüs geninin, tavuğun kendi hücrelerinde bir akrabası var mıydı? Yarın Bishop ve Varmus ekibinin yayınının künyesini ve tarihini, 1989 Nobel'ini ve bulgunun "kanser genleri sağlıklı hücrede yaşar" fikrine ne kattığını, nelerin yalnızca hipotez kaldığını doğrulayarak yazacağım.
Yazarın notu: Bu yazıda en çok dikkat ettiğim şey, 1974'teki küçük bir ara sonucu (1/30 ve 11/37) 1995'teki yirmi yıllık izlemle karıştırmamak ve mutlak farkı okumadığım yerde yazmamaktı. İkinci dikkat noktam, atlanan 158. günü gizlemeden belirtmekti.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Fisher B, Carbone P, Economou SG, Frelick R, Glass A, Lerner H, Redmond C, Zelen M, Band P, Katrych DL, Wolmark N, Fisher ER. L-Phenylalanine mustard (L-PAM) in the management of primary breast cancer. N Engl J Med 1975;292(3):117-122. doi:10.1056/NEJM197501162920301 (kayıt sayfası; tek cümlelik özet).
- Bonadonna G, Brusamolino E, Valagussa P, Rossi A, Brugnatelli L, Brambilla C, De Lena M, Tancini G, Bajetta E, Musumeci R, Veronesi U. Combination chemotherapy as an adjuvant treatment in operable breast cancer. N Engl J Med 1976;294(8):405-410. doi:10.1056/NEJM197602192940801 (kayıt sayfası; sayılar okunamadı).
- Bonadonna G, Valagussa P, Moliterni A, Zambetti M, Brambilla C. Adjuvant cyclophosphamide, methotrexate, and fluorouracil in node-positive breast cancer: the results of 20 years of follow-up. N Engl J Med 1995;332(14):901-906. doi:10.1056/NEJM199504063321401 (özet düzeyinde okundu).
- Monfardini S, Costa A, Rutgers E. CMF adjuvant chemotherapy for operable breast cancer: a change of paradigm. Oncopedia (ESO), 25 Şubat 2026, oncopedia.wiki (özetleme aracıyla okundu; ikincil kaynak; yazım hataları var).
- The Cancer Letter. Breast cancer report to the profession suddenly is a report to the nation; treatment progress noted. 1(35), 4 Ekim 1974, cancerhistoryproject.com (özetleme aracıyla okundu; dönem haberi).
- Milestone clinical trials of the National Surgical Adjuvant Breast and Bowel Project (NSABP). Chinese Clinical Oncology, cco.amegroups.org (özetleme aracıyla okundu; derleme; B-04, B-05, B-06 künyeleri).
- Adjuvant CMF in breast cancer: 30 years' experience. Nature Clinical Practice Oncology 2005;2:118, doi:10.1038/ncponc0113 (yalnızca özet notu okundu; Bonadonna ve ark. BMJ 2005 üzerine).
- Meme kanserinde adjuvant kemoterapinin 6 kür veya 12 kür yapılmasının sağ kalıma etkisi. Tez çalışması, acikbilim.yok.gov.tr (kayıt sayfasındaki özet okundu; yazar ve yıl sayfada yok).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (genel bağlam; ilgili kısım bu yazı için yeniden okunmadı).
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 159. günüdür ve meme kanserinde adjuvan kemoterapinin doğuşunu tarihî bir okuma olarak sunar. Tarihî-popüler içeriktir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Tedavi kararları için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca tek bir ikincil kaynağa, yalnızca bir özete ya da okunamayan bir metne dayanan ayrıntılar fact-check notlarında işaretlenmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.




