شیمیدرمانی پس از عمل: بونادونا، فیشر و درمان کمکی، ۱۹۷۵-۱۹۷۶

در این مقاله
شیمیدرمانی پس از عمل: بونادونا، فیشر و درمان کمکی، ۱۹۷۵-۱۹۷۶
این روز ۱۵۹ است؛ روز ۱۵۸ جاافتاده است. کادر «فردا»ی روز ۱۵۷ کولر و میلشتاین (پادتنهای تکهمسانهای، ۱۹۷۵) را وعده داده بود؛ این وعده فعلاً ادا نشده و آن روز بعداً نوشته میشود. امروز به پرسشی همسایه برمیگردیم: وقتی سرطان با جراحی برداشته شد، آیا باید داروی ضد بیماریِ نادیدنی داد؟ در روز ۱۰۴ اندیشهٔ «کمتر بریدن» پیتی را روایت کردیم؛ در روز ۱۰۰ از درمان سیستمیک گفتیم که کنار دو ستون موضعی جوانه میزد. امروز این دو رشته به هم میرسند: در کنار شواهدی که جراحی را کوچک میکرد، نخستین کارآزماییهای بزرگ کنترلشده با دارو پس از جراحی.
یک تیم، دو پرسش
ماستکتومی تومور دیدنی را برمیدارد، اما در برخی زنان بیماری سالها بعد در استخوان، کبد یا ریه برمیگشت. دربارهٔ علت، دو اندیشه کنار هم زندگی میکردند: یا چاقوی جراح بهاندازهٔ کافی گسترده نبوده، یا سلولها پیش از عمل راه افتاده بودند. NSABP (National Surgical Adjuvant Breast and Bowel Project) به ریاست برنارد فیشر هر دو پرسش را در همان سالها آزمود. نخست: آیا جراحی کمتر همان نتیجه را میدهد؟ مطالعهٔ B-04 شامل ۱۷۶۵ زن بود؛ ماستکتومی کامل، با پرتودرمانی یا بدون آن، نتایجی بهاندازهٔ کافی نزدیک به ماستکتومی رادیکال داد (نتایج نخست Cancer 1977;39:2827؛ پیگیری ۲۵ساله N Engl J Med 2002;347:567، به نقل از یک منبع مروری). دوم: آیا افزودن دارو پس از جراحی نتیجه را عوض میکند؟ این نوشته دربارهٔ همین پرسش دوم است.
در دو ترکیب دارویی ماجرای امروز چهرههای آشنای مجموعه هست. «C» در CMF سیکلوفسفامید است، از تبار گاز خردل نیتروژنی (روزهای ۱۱۵ و ۱۲۰)؛ «M» متوترکسات است، خویشاوند آمینوپترین فاربر (روز ۱۲۲)؛ «F» فلوئورواوراسیل است (روز ۱۳۱). سه ماجرای جدا اکنون باید پس از جراحی با هم داده میشد. L-PAM (خردل الفنیلآلانین) در مقابل تکداروی بازوی فیشر بود.
یک گزارش ملی و نتایج میانی
بر پایهٔ شمارهٔ ۴ اکتبر ۱۹۷۴ The Cancer Letter، «Breast Cancer Report» مؤسسهٔ ملی سرطان برای دوشنبه ۳۰ سپتامبر ۱۹۷۴ برنامهریزی شده بود؛ ماستکتومی رادیکال بتی فورد دو روز پیشتر انجام شده بود و گزارش ناگهان خبری ملی شده بود. در همان گزارش، مطالعهٔ L-PAM فیشر دوسوکور و با کنترل دارونما بود، در زنان با غدد زیربغلی مثبت، در ۳۷ مرکز؛ دارو یا دارونما دو سال، هر شش هفته پنج روز داده میشد. در نتیجهٔ میانی، در زنان پیش از یائسگی از ۳۰ زنِ دریافتکنندهٔ L-PAM یک نفر عود کرده بود، در برابر ۱۱ نفر از ۳۷ زنی که فقط جراحی شده بودند؛ پس از یائسگی کاهش وجود داشت اما کمتر بارز بود و «در دست بررسی» بود. بر پایهٔ گزارش، مطالعهای در میلان با ۱۰۰ بیمار با این نتایج همخوان بود. همان نوشته یادآوری احتیاطی هم دارد: برخی میپنداشتند یافتهها شاید زودهنگام به عمل بالینی رانده شود و نتایج L-PAM اثباتشده نخواهد بود تا بیماران زمان بقای کافی گرد آورند.
این را با یک ابزار خلاصهساز خواندم؛ صفحهٔ اصلی گزارش و متن کامل مقالهٔ فیشر در ۱۹۷۵ را ندیدم. اعداد نتیجهٔ میانی به گروههای بسیار کوچک و پیگیری کوتاه تعلق دارد.
درمان کمکی (ادجوانت)
ادجوانت یعنی «کمکی»: درمانی افزوده که پس از برداشتن جراحی تومور داده میشود و سلولهای باقیماندهای را هدف میگیرد که در تصویربرداری دیده نمیشوند. در یک بیمار تنها اثباتپذیر نیست، چون پس از جراحی بیمار به هر حال «پاک» به نظر میرسد؛ فایده فقط در گروههای بزرگ، با مقایسهٔ عود و بقای دریافتکنندگان درمان و دریافتنکنندگان آن نشان داده میشود. به همین دلیل بازوی کنترل خوبی لازم است. این تعریفی سادهشده است.
تبادل داده در میلان
مطالعهٔ CMF در Istituto Nazionale Tumori میلان، که جراح اومبرتو ورونزی و انکولوژیست بالینی جانی بونادونا اداره میکردند، بنا بر تاریخچهای در Oncopedia، در فوریهٔ ۱۹۷۳ آغاز شد، پس از آنکه پل کاربونه در مه ۱۹۷۲ دادههای CMF خود را با بونادونا در میان گذاشته بود؛ کاربونه از نویسندگان مقالهٔ L-PAM فیشر نیز هست (مشخصات کتابشناختی مقاله)، پس میان دو مطالعه پلی شخصی وجود داشت. دلایلی که همان صفحه برای انجام مطالعه در ایتالیا میشمارد: جراحی یکنواخت، هزینهٔ کمتر و نگرانی اخلاقی کمتر دربارهٔ گروه کنترل درماننشده. نکتهٔ آخر از دید امروز مهم است: در بازوی کنترل فقط جراحی بود. در زنان مسنتر دوز کاهش مییافت و زنان بالای ۷۵ سال کنار گذاشته میشدند.
گزارش بونادونا و همکاران CMF طولانیمدت و دورهای را در زنان با غدد زیربغلی مثبت پس از ماستکتومی رادیکال بررسی کرد (N Engl J Med، ۱۹ فوریهٔ ۱۹۷۶، جلد ۲۹۴، صفحات ۴۰۵-۴۱۰؛ یازده نویسنده از جمله ورونزی). اعداد انتشار ۱۹۷۶ را نتوانستم بخوانم. پیگیری بیستساله از همان مطالعه در ۱۹۹۵ منتشر شد: در مطالعهٔ میلان که در ۱۹۷۳ آغاز شد ۳۸۶ زن وارد شده بودند؛ ۱۷۹ نفر پس از جراحی درمان افزودهای نگرفتند، ۲۰۷ نفر دوازده ماه CMF گرفتند. میانهٔ پیگیری ۱۹٫۴ سال بود. برای عود، خطر نسبی در تحلیل تعدیلنشده ۰٫۷۱ بود (فاصلهٔ اطمینان ۹۵ درصد از ۰٫۵۶ تا ۰٫۹۰؛ P = ۰٫۰۰۴) و در تحلیل تعدیلشده ۰٫۶۵؛ برای بقای کلی ۰٫۷۸ (از ۰٫۶۲ تا ۰٫۹۹؛ P = ۰٫۰۴) و در تعدیلشده ۰٫۷۶. فایده در همهٔ زیرگروهها دیده شد، جز زنان پس از یائسگی (N Engl J Med 1995;332:901-906).
خطر نسبی ۰٫۷۱ یعنی کاهش نسبی عود بهاندازهٔ حدود ۲۹ درصد. معادل مطلق آن (در بیست سال چند عود در هر صد زن پیشگیری شد) در چکیدهای که خواندم نیامده است؛ بنابراین تفاوت مطلق را نمینویسم. اثر آنقدر کوچک نیست که نادیده گرفته شود، اما برای همه یکسان بزرگ هم نیست: در زنان پس از یائسگی چکیدهٔ ۱۹۹۵ فایدهای نیافت.
یک پرسش، دو دارو، دو قاره
مقالهٔ فیشر و همکاران در ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۵ در N Engl J Med منتشر شد (جلد ۲۹۲، شمارهٔ ۳، صفحات ۱۱۷-۱۲۲)؛ چکیدهٔ تکجملهای صفحهٔ ثبت میگوید که L-PAM طولانیمدت را افزون بر ماستکتومی، در یک کارآزمایی آیندهٔنگر تصادفیشده، در سرطان اولیهٔ پستان با غدد زیربغلی مثبت از نظر آسیبشناسی ارزیابی کرده است. شمار بیماران و نرخ عود در آن چکیده نیست. یک منبع مروری مینویسد مطالعه میان ۱۹۷۲ و ۱۹۷۴ تعداد ۳۸۰ زن را وارد کرد، در حالی که گزارش میانی The Cancer Letter از حدود ۲۵۰ بیمار سخن میگفت. تفاوت این دو عدد را نتوانستم تأیید کنم (ممکن است گزارش میانی در برابر ثبت کاملشده باشد). همان منابع نشان میدهند مقالهٔ فیشر در ۱۹۷۵ حدود سیزده ماه پیش از مقالهٔ بونادونا در ۱۹۷۶ بود. پرسش اینکه چه کسی «نخست» بود موضوع این نوشته نیست؛ بررسی نکردم که در مراکز دیگر مطالعههای قدیمیتر با اندیشهای مشابه بوده یا نه، پس «نخستین» نمیگویم.
نتیجهٔ مشترک از سوی مقابل به «کمتر بریدن» روز ۱۰۴ میپیوندد: در حالی که جراحی کوچک میشد، سهم درمان سیستمیک بزرگ میشد. در همان سالها این در مطالعهٔ B-06 فیشر دیده شد (۲۱۶۳ بیمار؛ ماستکتومی رادیکال اصلاحشده در برابر لامپکتومی و لامپکتومی بهعلاوهٔ پرتودرمانی؛ نتایج نخست N Engl J Med 1985;312:665، نتایج بیستساله 2002;347:1233): پس از بیست سال تفاوت معناداری در بقای کلی، بقای بدون بیماری و بقای بدون بیماری دور وجود نداشت. جفت «جراحی را کم کن، درمان سیستمیک را جدی بگیر» از اینجا میآید؛ این جمله را خلاصهای مینویسم و ادعا نمیکنم که دو مطالعه اصلی مشترک را اثبات کردند.
حدود و بها
هر زنی از این درمان به یک اندازه بهرهمند نشد. در میلان فایده پس از یائسگی دیده نشد؛ در گزارش میانی فیشر آن گروه «در دست بررسی» بود. یعنی برخی بیماران شاید عوارض را تحمل کرده باشند بیآنکه فایدهای ببینند. بار دارویی واقعی بود: L-PAM پنج روز پیاپی، هر شش هفته، دو سال؛ CMF دوازده ماه. دوزها بر پایهٔ سن کاهش مییافت و زنان بالای ۷۵ سال کنار گذاشته میشدند؛ جراحان از عوارض شیمیدرمانی بیم داشتند. نرخهای دقیق عوارض را نخواندم، بنابراین اینجا عددی نمیدهم.
در سنجهٔ فایده هم احتیاط لازم است. «یازده زن در برابر یک زن» در گزارش میانی چشمگیر است؛ اما نتیجهای میانی در گروههای بسیار کوچک با پیگیری کوتاه بود و بر پایهٔ The Cancer Letter برخی نگران بودند که یافتهها بسیار زود به عمل بالینی رانده شود. در هر دو مطالعه بازوی کنترل داروی افزوده نداشت (دارونما نزد فیشر، فقط جراحی در میلان)؛ برپا کردن همان کنترل امروز از نظر اخلاقی شاید دشوارتر باشد. این نوشته توصیهٔ درمانی نیست.
آنچه ماند
- اندیشهٔ درمان سیستمیک پس از جراحی و بازوی کنترل تصادفی که آن را آزمود
- ترکیب چنددارویی (منطق روز ۱۴۲) در وضعیت پس از جراحی
- پیگیری عود و بقا در طول بیست سال بهعنوان سنجهٔ فایده
آنچه افتاد یا محدود شد
- فرض اینکه در بیماری با غدد مثبت «جراحی تنها کافی است»
- فرض اینکه «فایده برای همه یکسان است» (در چکیدهٔ ۱۹۹۵، جز زنان پس از یائسگی)
- طرحی که در آن بازوی کنترل هیچ درمان افزودهای نمیگیرد
فیشر و بونادونا: ۱۹۷۲-۲۰۰۵. محور از ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۰ میرود. نشانههای سبز رویدادهاییاند که تاریخشان در بیش از یک ثبت یا در ثبت اصلی تأیید شده است؛ نشانهها و میلههای آبی بر یک منبع تکیه دارند یا بازهٔ تاریخیاند. تاریخهایی که فقط سالشان معلوم است در میانهٔ سال رسم شدهاند.
شش دوره یا دوازده؟
نتوانستم تأیید کنم شیمیدرمانی کمکی نخستین بار چه زمانی در ترکیه به کار رفت، و میان ترکیه و فیشر و بونادونا هیچ پیوندی نمیسازم. نمونهای هست که به پرسش «دوازده ماه» میلان میخورد: پایاننامهای در ثبت علم باز شورای آموزش عالی ترکیه با عنوان «تأثیر انجام ۶ یا ۱۲ دورهٔ شیمیدرمانی کمکی در سرطان پستان بر بقا». صفحهٔ ثبت نه نویسنده، نه دانشگاه، نه سال و نه استاد راهنما را میدهد؛ میگوید مطالعهای گذشتهنگر است دربارهٔ بیماران پیش از یائسگی که میان ۱۹۸۰ و ۱۹۸۵ درمان شدند.
بر پایهٔ چکیده، در مرحلهٔ II بقای بدون بیماری پنجساله با شش دوره حدود ۴۰ درصد و با دوازده دوره «۵٫۴ درصد» آمده است (این عدد به احتمال زیاد غلط تایپی است؛ شاید ۵۴ درصد باشد، تأیید نشد)؛ بقای کلی ۴۸ و ۵۷ درصد. در مرحلهٔ III بقای بدون بیماری در هر دو بازو ۳۰ درصد و بقای کلی ۴۰ و ۵۰ درصد است. تفاوت دو بازو از نظر آماری معنادار شناخته نشده است. نتیجهٔ نویسندگان: ضرورت شیمیدرمانی کمکی بهخوبی پشتیبانی میشود، اما مدت و شکل آرمانی حلنشده است. فقط چکیدهٔ صفحهٔ ثبت را خواندم، نه متن کامل پایاننامه را.
از ۱۹۷۲ تا امروز
آنچه تأیید شد و آنچه نامطمئن ماند
- ترتیب جاافتاده: روز ۱۵۸ (کولر و میلشتاین) در این مرحله نوشته نشد؛ وعدهٔ کادر «فردا»ی روز ۱۵۷ هنوز ادا نشده و آن روز بعداً پر میشود.
- مشخصات کتابشناختی فیشر: Fisher B, Carbone P, Economou SG و همکاران. N Engl J Med 1975;292(3):117-122، ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۵، doi:10.1056/NEJM197501162920301؛ صفحهٔ ثبت فقط چکیدهٔ تکجملهای میدهد، پس شمار بیماران و نرخ عود خوانده نشد. در عنوان مشخصات یک منبع مروری «1-phenylalanine» نوشته شده؛ در متن «L-phenylalanine». «۱» در عنوان به احتمال زیاد غلط تایپی است؛ «L-» را به کار بردم.
- شمار بیماران B-05: یک منبع مروری ۳۸۰ زن در ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۴ میگوید؛ گزارش میانی ۱۹۷۴ در The Cancer Letter از ۲۵۰ بیمار سخن میگوید. منبعی که تفاوت را توضیح دهد نیافتم (شاید میانی در برابر ثبت کاملشده)؛ حلنشده.
- نتیجهٔ میانی (۱/۳۰ و ۱۱/۳۷): فقط از خبر ۴ اکتبر ۱۹۷۴ The Cancer Letter (با ابزار خلاصهساز خوانده شد)؛ نتوانستم تأیید کنم با نتایج مقالهٔ فیشر در ۱۹۷۵ یکی است یا نه. تاریخ ۲۸ سپتامبر ۱۹۷۴ از جزئیات «ماستکتومی بتی فورد دو روز پیشتر» در خبر استنباط شد.
- بونادونا ۱۹۷۶: مشخصات (جلد ۲۹۴، شمارهٔ ۸، صفحات ۴۰۵-۴۱۰، ۱۹ فوریهٔ ۱۹۷۶، doi:10.1056/NEJM197602192940801، یازده نویسنده) از صفحهٔ ثبت است؛ شمار بیماران، نرخ عود و سمیت خوانده نشد. اعداد ۳۸۶ و ۱۷۹ و ۲۰۷ در چکیدهٔ ۱۹۹۵ به گروه نهایی تعلق دارند؛ فرض نمیکنم با شمار بیماران گزارش ۱۹۷۶ یکی باشند.
- تاریخ آغاز: Oncopedia (۲۰۲۶) فوریهٔ ۱۹۷۳ و در میانگذاشتن دادههای کاربونه در مه ۱۹۷۲ را مینویسد؛ چکیدهٔ ۱۹۹۵ فقط «۱۹۷۳» میگوید. صفحهٔ Oncopedia غلطهای تایپی و ناهمخوانی رژیم (CMFP/CMF) دارد؛ جزئیات را منبع واحد میشمارم.
- نتایج ۱۹۹۵: خطرهای نسبی ۰٫۷۱ و ۰٫۶۵ برای عود و ۰٫۷۸ و ۰٫۷۶ برای بقای کلی از یک چکیدهاند؛ نتایج مطلق و اعداد زیرگروهها خوانده نشد.
- B-04 و B-06: شمار بیماران و مشخصات از یک صفحهٔ مروری است (۱۷۶۵؛ ۲۱۶۳)؛ مقالههای اصلی خوانده نشد.
- BMJ ۲۰۰۵: فقط از یک یادداشت خلاصهٔ «Nature»؛ مقالهٔ BMJ خوانده نشد.
- ادعای «نخست»: بررسی نکردم که در مراکز دیگر مطالعههای کمکی قدیمیتر بوده یا نه؛ پس در هیچجا «نخستین» نمیگویم.
- پایاننامهٔ ترکیه: فقط چکیدهٔ صفحهٔ ثبت خوانده شد (نمای کامل ثبت اصلی برای دسترسی ربات بسته بود)؛ نویسنده، دانشگاه و سال در صفحه نیست؛ «۵٫۴ درصد» به احتمال زیاد غلط تایپی است.
چهرهٔ سرطانیِ یک ژن عادی: بیشاپ، وارموس و خاستگاه سلولی انکوژن، ۱۹۷۶
امروز دیدیم چگونه دارو به جراحی افزوده شد. فردا به سارکوم مرغ راوس برمیگردیم که در روز ۹۷ روایت کردیم: آیا ژن ویروسی که آن را پدید میآورد خویشاوندی در سلولهای خود مرغ داشت؟ فردا با راستیآزمایی مشخصات و تاریخ انتشار تیم بیشاپ و وارموس، نوبل ۱۹۸۹، آنچه یافته به اندیشهٔ «ژنهای سرطان در سلول سالم زندگی میکنند» افزود و آنچه فقط فرضیه ماند را خواهم نوشت.
یادداشت نویسنده: در این نوشته بیشترین دقتم این بود که نتیجهٔ میانی کوچک ۱۹۷۴ (۱/۳۰ و ۱۱/۳۷) را با پیگیری بیستساله ۱۹۹۵ نیامیزم و جایی که تفاوت مطلق را نخواندهام آن را ننویسم. دقت دومم این بود که آشکارا بگویم روز ۱۵۸ جاافتاده است.
منابع و خوانش بیشتر
- Fisher B, Carbone P, Economou SG, Frelick R, Glass A, Lerner H, Redmond C, Zelen M, Band P, Katrych DL, Wolmark N, Fisher ER. L-Phenylalanine mustard (L-PAM) in the management of primary breast cancer. N Engl J Med 1975;292(3):117-122. doi:10.1056/NEJM197501162920301 (صفحهٔ ثبت؛ چکیدهٔ تکجملهای).
- Bonadonna G, Brusamolino E, Valagussa P, Rossi A, Brugnatelli L, Brambilla C, De Lena M, Tancini G, Bajetta E, Musumeci R, Veronesi U. Combination chemotherapy as an adjuvant treatment in operable breast cancer. N Engl J Med 1976;294(8):405-410. doi:10.1056/NEJM197602192940801 (صفحهٔ ثبت؛ اعداد خوانده نشد).
- Bonadonna G, Valagussa P, Moliterni A, Zambetti M, Brambilla C. Adjuvant cyclophosphamide, methotrexate, and fluorouracil in node-positive breast cancer: the results of 20 years of follow-up. N Engl J Med 1995;332(14):901-906. doi:10.1056/NEJM199504063321401 (در سطح چکیده خوانده شد).
- Monfardini S, Costa A, Rutgers E. CMF adjuvant chemotherapy for operable breast cancer: a change of paradigm. Oncopedia (ESO)، 25 فوریهٔ 2026، oncopedia.wiki (با ابزار خلاصهساز خوانده شد؛ منبع دستدوم؛ غلط تایپی دارد).
- The Cancer Letter. Breast cancer report to the profession suddenly is a report to the nation; treatment progress noted. 1(35)، 4 اکتبر 1974، cancerhistoryproject.com (با ابزار خلاصهساز خوانده شد؛ خبر همان دوره).
- Milestone clinical trials of the National Surgical Adjuvant Breast and Bowel Project (NSABP). Chinese Clinical Oncology، cco.amegroups.org (با ابزار خلاصهساز خوانده شد؛ مرور؛ مشخصات B-04 و B-05 و B-06).
- Adjuvant CMF in breast cancer: 30 years' experience. Nature Clinical Practice Oncology 2005;2:118، doi:10.1038/ncponc0113 (فقط یادداشت خلاصه خوانده شد؛ دربارهٔ بونادونا و همکاران، BMJ 2005).
- تأثیر انجام 6 یا 12 دورهٔ شیمیدرمانی کمکی در سرطان پستان بر بقا (عنوان ترکی: Meme kanserinde adjuvant kemoterapinin 6 kür veya 12 kür yapılmasının sağ kalıma etkisi). پایاننامه، acikbilim.yok.gov.tr (چکیدهٔ صفحهٔ ثبت خوانده شد؛ نویسنده و سال در صفحه نیست).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner؛ 2010 (زمینهٔ عمومی؛ بخش مربوط برای این نوشته دوباره خوانده نشد).
این نوشته روز ۱۵۹ از مجموعهٔ «تاریخ سرطان در ۳۶۵ روز» است و آغاز شیمیدرمانی کمکی در سرطان پستان را بهعنوان یک خوانش تاریخی ارائه میکند. محتوایی تاریخی-عمومی است؛ توصیهٔ تشخیصی یا درمانی نیست. برای تصمیمهای درمانی با پزشک خود مشورت کنید. منابع راستیآزمایی شدهاند؛ جزئیاتی که فقط به یک منبع دستدوم، فقط به یک چکیده یا به متنی خواندهنشده تکیه دارند در یادداشتهای fact-check علامتگذاری شدهاند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک میکند.




