چهرهٔ سرطانیِ یک ژن عادی: استهلین، وارموس، بیشاپ و خاستگاه سلولی انکوژن، ۱۹۷۶

در این مقاله
چهرهٔ سرطانیِ یک ژن عادی: استهلین، وارموس، بیشاپ و خاستگاه سلولی انکوژن، ۱۹۷۶
در روز ۱۵۹ ایدهٔ دادن دارو پس از جراحی را دیدیم؛ امروز پرسش وارونه میشود: آنچه سرطان را آغاز میکند از کجا میآید؟ در روز ۹۷ سارکوم مرغ راوس در ۱۹۱۱ را روایت و از ژن src نام بردیم؛ پرسش آن روز باز ماند: ژنی که ویروس راوس را سرطانی میکرد به خود ویروس تعلق داشت یا ویروس آن را از جایی گرفته بود؟ همانطور که در بخش «فردا»ی روز ۱۵۹ قول دادم، امروز مشخصات مقالهٔ Nature، تاریخها و استدلال جایزهٔ نوبل ۱۹۸۹ را در منابع وارسی کردم. پاسخ این شد: ژن سرطانی اختراع ویروس نبود؛ رونوشتی از ژنی بود که در سلولهای خود مرغ زندگی میکند.
ویروس این ژن را از کجا آورده بود؟
تا دههٔ ۱۹۶۰ ویروس سارکوم راوس یک سامانهٔ آزمایشی شناختهشده بود. بر پایهٔ یادداشت فوگت در ۱۹۸۸، هانافوسا و همکارانش در ۱۹۶۳ نشان دادند ویروس راوس معیوب است، یعنی نسل عفونی نمیدهد اما میتواند سلول را دگرگون (ترانسفورم) کند؛ این حدس را پیش میکشید که برای دگرگونی همهٔ ژنها لازم نیست و ژنوم ویروس شاید «اطلاعات سرطانی» ویژهای را حمل کند. فوگت مینویسد این، کشف انکوژنها را پیشاپیش نشان میداد. بر پایهٔ صفحهٔ تاریخی کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا (NLM)، در ۱۹۷۰ انکوژن ویروس راوس، SRC، شناسایی شد؛ صفحه نمیگوید چه کسی این کار را کرد.
در ۱۹۶۹ رابرت هیوبنر و جرج تودارو از NIH در PNAS (جلد ۶۴، صفحههای ۱۰۸۷-۱۰۹۴) فرضیهٔ «ویروژن-انکوژن» را منتشر کردند: سلولهای مهرهداران اطلاعات تولید ویروسهای RNA نوع C را در خود دارند؛ این اطلاعات انکوژنهای سلولی مولد دگرگونی را هم دربر میگیرد؛ سرطانزاها، پرتو و پیری این انکوژنهای مادرزادی را بیدار میکنند و به سرطان میانجامند. بر پایهٔ ارزیابی خود هیوبنر در ۱۹۸۱، این ایده از همان آغاز بحثبرانگیز بود. به همین دلیل آن را «تأییدشده» معرفی نمیکنم، بلکه «پیشگامی که بعدها بخشی از آن آزموده شد»؛ آنچه ماند و آنچه افتاد را در ادامه جدا مینویسم.
بر پایهٔ سخنرانی نوبل بیشاپ در ۱۹۸۹، گروه او در ۱۹۷۲-۷۳ کار روی src سلولی را آغاز کرد؛ هدف جستوجوی خاستگاه انکوژنها نبود، بلکه آزمودن فرضیهٔ انکوژن ویروسی بود. کلید فنی، جهشیافتههای ویروس راوس از پیتر فوگت بود که توان دگرگونی را از دست داده بودند (وارموس جداسازی آنها را ۱۹۷۱ میداند): ناحیهٔ src در آنها غایب بود. بر پایهٔ سخنرانی وارموس، دومینیک استهلین، که نشانیاش ویلژویف فرانسه ذکر شده، همین ناحیهٔ غایب را برگزید، یک کاوشگر DNA پرتوزا (cDNA) ساخت و آن را با DNA عادی مرغ نگهداری کرد.
ردپای «src» در DNA عادی مرغ
مقالهٔ استهلین، وارموس، بیشاپ و فوگت در ۱۱ مارس ۱۹۷۶ در Nature منتشر شد: «DNA related to the transforming gene(s) of avian sarcoma viruses is present in normal avian DNA» (جلد ۲۶۰، صفحههای ۱۷۰-۱۷۳). تاریخ دریافت در مجله را ۱۰ نوامبر ۱۹۷۵ و تاریخ پذیرش را ۲ ژانویهٔ ۱۹۷۶ خواندم. کاوشگر از سویهٔ Prague-C ساخته شده بود و حدود ۱۶ درصد ژنوم (نزدیک به ۱ ۶۰۰ نوکلئوتید) را نمایندگی میکرد. با DNA مرغ، بلدرچین، بوقلمون و اردک حدود ۴۵-۵۲ درصد پیوند میداد، با DNA شترمرغ استرالیایی (ایمو) ۲۴ درصد، و با DNA تیموس موش و گوساله کمتر از ۵ درصد. دمای ذوب دورشتهٔ DNA سلولی و کاوشگر در مرغ ۷۷ درجهٔ سانتیگراد و در پروویروس ۸۱ درجه بود؛ این تفاوت با حدود ۳ درصد ناجورباز، و در پرندگان دیگر حدود ۵-۸ درصد، همخوان بود. نویسندگان نوشتند ردیف مشابه در ژنوم هاپلوئید با یک یا چند نسخه حضور دارد، به نظر میرسد در جریان گونهزایی پرندگان پدید آمده و جدا شده باشد، و ژن دگرگونکنندهٔ ویروسی ممکن است همه یا بخشی از آن از ژنوم مرغ (یا گونهای نزدیک) آمده باشد؛ کارکرد این ردیف ناشناخته بود و میتوانست ساختاری یا تنظیمی باشد.
این را با ابزار خلاصهساز خواندم؛ جدولها و شکلهای چاپی مقاله را مستقیم ندیدم و اعداد همان مقادیریاند که این خلاصه منتقل کرده است.
پروتو-انکوژن
ژنی در سلول عادی که در تنظیم رشد و تقسیم نقش دارد؛ شکل تغییریافته یا بیشازحد فعال آن میتواند سلول را به سوی سرطان براند. شکلی را که ویروس حمل میکند v-src و شکل عادی سلولی را c-src مینامند. به گفتهٔ بیشاپ، اصطلاح در آغاز «انکوژن سلولی» بود؛ او آن را «proto-sarc» نامید و نام را ادای احترامی به ایدهٔ پروویروس تمین (روز ۱۴۹) برگزید؛ «پروتو-انکوژن» بهزودی جا افتاد. بر پایهٔ رونوشت سخنرانی، بیشاپ بعدها پیشوند «پروتو» را مایهٔ ناراحتی میدانست، زیرا آن را «نمونهٔ اولیه» میخوانند نه «پیشگام» (خلاصهٔ مفهومی): ژن دیگر ژن سرطان نیست، ژنی عادی است. این تعریفی سادهشده است.
چه چیز استنباط بود و چه چیز اثبات
آزمایش ۱۹۷۶ یک آزمایش دورگهسازی بود؛ برای گفتن اینکه انکوژن ویروسی در ژنوم عادی مرغ همتایی دارد کافی بود. جملهٔ «ویروس این ژن را از سلول گرفت» یک استنباط بود. بیشاپ در سخنرانی سطر پایانی نوشتهٔ گروه را، که میگفت ژن شاید در تنظیم رشد عادی نقش دارد، «لافِ محض» مینامد: آن زمان حتی مطمئن نبودند src سلولی ژنی تمامعیار باشد. در دو سال بعد استنباط استوار شد: ژن در سلولهای عادی رونویسی میشد و فراوردهٔ آن یک پروتئین کیناز بود. به گفتهٔ بیشاپ، پایهٔ این کیناز بهطور غیرمنتظره تیروزین درآمد و src نخستین نمونهٔ پروتئین تیروزین کینازها شد. همسانهسازی و تعیین ردیف نشان داد شکل سلولی و ویروسی خویشاوند نزدیکاند و جهشهای ظریف میان آنها شکل ویروسی را انکوژن میکند. بر پایهٔ صفحهٔ NLM، در آزمایشگاه وارموس و بیشاپ دبورا اسپکتور پروتو-انکوژن src را در ماهیها و بسیاری از پستانداران یافت؛ صفحه تاریخی نمیدهد.
در این نقطه ایدهٔ هیوبنر و تودارو دو نیم شد. بخش درست ماند: درون سلولها ژنهایی خویشاوند انکوژنهای ویروسی هست. بخش دیگر افتاد: این ژنها اطلاعات ویروسیِ خفته و موروثی نبودند. بر پایهٔ صفحهٔ NLM، وارموس و بیشاپ فرضیه را در دو نقطه ناقص یافتند: پروتو-انکوژنها بخشی از سازوکار عادی سلولاند و در سلولهای بدون نشانهٔ عفونت ویروسی هم هستند. سخنرانی نوبل وارموس از راهی دیگر به همین نتیجه میرسد: وقتی کاوشگر نشان داد ردیفهای مرغ در پرندگان دیگر حفظ شدهاند، روشن شد این ژن همان «ویروژن» موروثیای نیست که هیوبنر و تودارو انتظار داشتند.
این داستان «سهگانهٔ علت» را که در مجموعه ساختیم کنار هم مینشاند: راوس (روز ۹۷) میگفت سرطان ممکن است با ویروس منتقل شود، بووری (روز ۹۸) میگفت اختلال در مادهٔ ارثی ممکن است به سرطان بینجامد، یاماگیوا (روز ۹۹) میگفت مادهای از بیرون ممکن است آن را برانگیزد. آزمایش استهلین، وارموس و بیشاپ دیوار میان «ویروس» و «ژنهای خود سلول» را فرو ریخت: ژن سرطانی ویروس رونوشتی تغییریافته از ژن خود سلول بود. منابعی که این نوشته به آنها تکیه دارد نمیگویند این آزمایش فرضیهٔ بووری را اثبات کرد؛ من هم نمیگویم. پرسش فقط با نمونهای گسترده شد که نشان داد دوگانهٔ «علت بیرون است یا درون» دری بسیار تنگ است.
حدود و بها
این یک آزمایش مرغ است. بر پایهٔ سخنرانی وارموس، در شرایط ملایمتر کاوشگر src به ژنوم همهٔ مهرهداران، از جمله انسان، پیوند میخورد و این فقط این امکان را پیش میکشید که پروتو-انکوژنهای رتروویروسی در سرطان انسان نقش داشته باشند؛ یعنی «امکان». وارموس در همان سخنرانی مینویسد نمیتوانستند بگویند src برای موجودات یا سلولهای عادی چه سودی دارد. بیشاپ هم در ۱۹۸۹ یادآور میشود src سلولی بهطور قانعکنندهای به سرطان انسان ربط داده نشده و اهمیتش بیشتر در اصل کلی است.
بیانیهٔ مطبوعاتی نوبل همین تعادل را نگه میدارد: رتروویروسها ممکن است در سرطان طبیعی انسان نقشی محدود داشته باشند؛ نمونهٔ شناختهشدهٔ انسانی لنفومهای وابسته به HTLV-1 در ژاپن است. بیانیه نمونههای انسانی دیگر را هم میشمارد: erbB افزایشیافته در برخی گلیوبلاستومها، فعالیت افزایشیافتهٔ neu در برخی سرطانهای پستان، و جابهجایی myc در بسیاری از لنفومهای بورکیت (برای بورکیت روز ۱۳۶، برای جابهجایی روز ۱۵۵). بیشاپ همچنین مینویسد بسیاری از سخنان بزرگ در پژوهشهای آغازین سرطان اغراقآمیز از آب درآمد، درمان با ترمیم ژن دور است و داروهای هدفگیرندهٔ پروتئینها نزدیکترند. خود کشف درمانی نداد؛ راه بهسوی داروها موضوع روزهای بعدی است.
آنچه ماند
- ایدهٔ اینکه ژنهای سرطانی در ژنوم عادی بهصورت پروتو-انکوژن وجود دارند
- درک اینکه سیگنال رشد سلول را میشود از راه کینازها بررسی کرد (src، تیروزین کیناز)
- روش جستوجو در DNA عادی با کاوشگر ویروسی (دورگهسازی)
آنچه افتاد یا محدود شد
- گمان اینکه انکوژن ویروسی اختراع خود ویروس است
- الگوی «ویروژن خفتهٔ موروثی» هیوبنر و تودارو، به همان صورتی که توصیف میشد
- این برداشت که ویروس در خاستگاه سرطان همهجا تعیینکننده است
از فرضیه تا نوبل: ۱۹۶۹-۱۹۸۹. محور از ۱۹۶۵ تا ۱۹۹۵ میرود. نشانههای سبز تاریخهاییاند که در چند ثبت یا در ثبت اصلی تأیید شدهاند؛ نشانهها و نوارهای آبی به یک منبع تکیه دارند یا بازهاند؛ نوار زرد تاریخی را نشان میدهد که منابع دربارهٔ آن با هم ناسازگارند. تاریخهایی که فقط سالشان معلوم است در میانهٔ سال گذاشته شدهاند.
خانوادهٔ پروتو-انکوژنها و یک گروه ترکیهای
پیوند وارسیشدهای میان بیشاپ و وارموس و ترکیه ندارم و چنین پیوندی نمیسازم. برای نمونهای ترکیهای از منطق پروتو-انکوژنها، چکیدهٔ یک پایاننامه را در پایگاه علم باز شورای آموزش عالی دیدم: «تعیین جهشهای ژنهای H-ras و K-ras در ناحیههای کدون ۱۲ و ۶۱ در بیماران زن ترک مبتلا به سرطان پستان» (عنوان ترکی: Meme kanserli türk kadın hastalarda kodon ۱۲ ve kodon ۶۱ bölgelerindeki H-ras, K-ras gen mutasyonlarının belirlenmesi). صفحهٔ ثبت نه نویسنده را نشان میدهد، نه دانشگاه، نه سال و نه استاد راهنما؛ میگوید نمونههای خون از گروههای رادیولوژی و پاتولوژی دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه آنکارا آمده است.
بر پایهٔ چکیده، ۱۰۰ بیمار مبتلا به سرطان پستان و ۱۰۰ فرد سالم بررسی شده، DNA از نمونههای خون جدا شده و جهشهای نقطهای با PCR-RFLP جستوجو شده است. در ناحیههای H-ras کدون ۱۲، H-ras کدون ۶۱ و K-ras کدون ۱۲ هیچ جهشی یافت نشده است. عنوان کدونهای ۱۲ و ۶۱ را هم برای H-ras و هم برای K-ras میآورد، اما جملهٔ نتیجه سه ناحیه را میشمارد؛ این تفاوت را نتوانستم توضیح دهم. چکیده میگوید نیمرخ ژنهای ras در جمعیتهای دیگر تعیین شده و در جمعیت ترکیه پژوهش مشابهی انجام نشده بود. از چکیده نتوانستم بفهمم بافت تومور بهکار رفته یا نه؛ بنابراین دربارهٔ آنچه نتیجه دربارهٔ جهشهای ras در تومورها میگوید داوری نمیکنم. فقط چکیدهٔ صفحهٔ ثبت را خواندم، نه متن کامل پایاننامه را. به RAS در تاریخ خودش و در نوشتهای جدا برمیگردیم.
از ۱۹۱۱ تا امروز
آنچه تأیید شد و آنچه نامطمئن ماند
- روز ۱۵۸: کوهلر و میلشتاین هنوز نوشته نشدهاند؛ قول بخش «فردا»ی روز ۱۵۷ اجرا نشده است.
- مشخصات Nature: Stehelin D, Varmus HE, Bishop JM, Vogt PK. Nature 1976;260:170-173, doi:10.1038/260170a0. بازهٔ صفحه در دو منبع ۱۷۰-۱۷۳ است (صفحهٔ doi در Nature؛ یادداشت «Citation Classic» فوگت در ۱۹۸۸)، اما در ابزار خلاصهسازِ متن مقاله «۱۷۰-۱۷۲ (از نشانههای صفحه استنباط شده)» دیده شد. ۱۷۰-۱۷۳ را بهکار بردم. تاریخهای ۱۱ مارس ۱۹۷۶، ۱۰ نوامبر ۱۹۷۵ (دریافت) و ۲ ژانویهٔ ۱۹۷۶ (پذیرش) فقط از سرصفحهٔ مقالهاند که ابزار خلاصهساز خواند؛ صفحهٔ Nature تاریخی نشان نمیداد.
- ناسازگاری تاریخ: بیانیهٔ مطبوعاتی نوبل مینویسد نتیجه در ۱۹۷۶ منتشر شد و در همان حال مینویسد برندگان آن را «در ۱۹۷۵ نشان دادند». چون مقاله ۱۰ نوامبر ۱۹۷۵ به مجله رسیده، انجام آزمایش در ۱۹۷۵ محتمل است؛ اما این استنباط خودم است.
- اعداد دورگهسازی: ۴۵-۵۲ درصد، ۲۴ درصد برای ایمو، کمتر از ۵ درصد در پستانداران، مقادیر Tm و ۳ درصد در برابر ۵-۸ درصد ناجورباز مقادیریاند که ابزار خلاصهساز از مقاله منتقل کرد؛ جدولهای اصلی را مستقیم ندیدم.
- نهادها: ابزار خلاصهساز از سرصفحهٔ مقاله «ویلژویف، فرانسه» را برای استهلین و بخش UCLA را برای فوگت خواند؛ مستقل وارسی نکردم و جزئیات دیگری دربارهٔ نهادها ننوشتم.
- ۱۹۷۰ و ۱۹۷۱: صفحهٔ NLM میگوید SRC در ۱۹۷۰ شناسایی شد اما فاعل را نمیآورد؛ نتوانستم وارسی کنم نام چه کسی را باید آورد، پس نام هیچکس را نیاوردم. تاریخ ۱۹۷۱ برای جهشیافتههای فوگت از سخنرانی نوبل وارموس است؛ صفحهٔ NLM مینویسد وارموس در ۱۹۷۱ کاوشگر را طراحی کرد.
- هیوبنر و تودارو: مشخصات PNAS 1969;64:1087-1094 از یادداشت «Citation Classic» هیوبنر در ۱۹۸۱ است. ادعای اینکه فرضیه از روز نخست بحثبرانگیز بود و بعدها «ثابت شد» ارزیابی خود هیوبنر است، نه تأیید مستقل. حکم «ناقص» به ارزیابی وارموس و بیشاپ در صفحهٔ NLM تکیه دارد.
- سخنرانی بیشاپ: بهصورت رونوشت خودکار خوانده شد و در رونوشت خطا هست (مثل «sarc»)؛ پس اصطلاح و نقل «لاف محض» را بهصورت خلاصهٔ مفهومی منتقل کردم. اعداد هم ناسازگارند: در همان رونوشت بیش از بیست انکوژن رتروویروسی و بیش از شصت پروتو-انکوژن، در سخنرانی وارموس بیش از چهل ژن سلولی، و در یک منبع دستدوم بیش از چهل انکوژن رتروویروس؛ پس عددی ننوشتم.
- تاریخ راوس: بیانیهٔ مطبوعاتی نوبل مینویسد راوس ویروس را «در ۱۹۱۶» یافت؛ در روز ۹۷ انتشار ۱۹۱۱ را روایت کردیم. این دو را در این نوشته نتوانستم هماهنگ کنم؛ ۱۹۱۱ را بهعنوان تاریخ درون مجموعه نگه داشتم.
- استهلین و نوبل: سخنرانی وارموس مینویسد کاوشگر را استهلین ساخت. یک پورتال علمی باسکی گزارش میدهد استهلین خود را شایستهٔ جایزه میدانست و جامعههای علمی انگلیسیزبان و فرانسویزبان نقش او را متفاوت ارزیابی میکردند؛ این تنها منبع دستدوم است. این اختلاف را وارسی نکردم و حکمی نمیدهم.
- اسپکتور: یافتن src در ماهیها و پستانداران از صفحهٔ NLM است، بدون تاریخ و مشخصات؛ پس سالی ننوشتم.
- ادعای «نخستین»: یک منبع این مقاله را «نخستین کشف انکوژن» مینامد؛ من این را ننوشتم. عبارت «نخستین نمونه» برای تیروزین کینازها از بیشاپ است و همانطور منتقل شد.
- پایاننامهٔ ترکیه: فقط چکیدهٔ ثبت خوانده شد؛ نویسنده، دانشگاه، سال و استاد راهنما در صفحه نیست؛ تفاوت کدون میان عنوان و جملهٔ نتیجه توضیح داده نشد؛ عبارت نمونهٔ خون روشن نمیکند بافت تومور بهکار رفته یا نه.
در جستوجوی علت سرطان دهانهٔ رحم: سور هاوزن و ردپای HPV، ۱۹۷۶
امروز دیدیم ژن سرطانی از درون سلول آمده بود. فردا به جبههٔ «علت» در سرطان دهانهٔ رحم برمیگردیم: در روز ۱۰۶ پاپیلوماویروس خرگوش شوپ، در روز ۱۰۳ اسمیر پاپانیکولائو و در روز ۹۳ ورتهایم را روایت کردیم. پیش از نوشتن، مشخصات و تاریخ کار هارالد سور هاوزن در دههٔ ۱۹۷۰ دربارهٔ پیوند ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) با سرطان دهانهٔ رحم (در برنامه ۱۹۷۶ آمده)، یافتههای بعدی دربارهٔ HPV-16 و HPV-18 و جایزهٔ نوبل ۲۰۰۸ را وارسی میکنم و فرضیه را از اثبات جدا میکنم.
یادداشت نویسنده: در این نوشته مهمترین دغدغهام این بود که آنچه آزمایش ۱۹۷۶ اثبات کرد (انکوژن ویروسی در ژنوم مرغ همتایی دارد) را از آنچه استنباط بود (ویروس ژن را از سلول گرفت) جدا نگه دارم. دغدغهٔ دوم این بود که یافتهٔ مرغ را به سرطان انسان تعمیم ندهم و دربارهٔ اختلاف بر سر کنار ماندن استهلین از جایزه فقط با تکیه بر یک منبع دستدوم داوری نکنم.
منابع و خوانش بیشتر
- Stehelin D, Varmus HE, Bishop JM, Vogt PK. DNA related to the transforming gene(s) of avian sarcoma viruses is present in normal avian DNA. Nature 1976;260:170-173. doi:10.1038/260170a0 (صفحهٔ doi در Nature و متن مقاله، با ابزار خلاصهساز خوانده شد؛ جدولهای چاپی دیده نشد).
- Huebner RJ, Todaro GJ. Oncogenes of RNA tumor viruses as determinants of cancer. Proc Natl Acad Sci USA 1969;64:1087-1094 (مشخصات از یادداشت «Citation Classic» هیوبنر در 1981؛ خود مقاله خوانده نشد).
- Bishop JM. Nobel Lecture, 1989 (بهصورت رونوشت خودکار خوانده شد؛ در رونوشت خطا هست؛ بهصورت خلاصهٔ مفهومی منتقل شد).
- Varmus HE. Nobel Lecture, 1989, nobelprize.org (با ابزار خلاصهساز خوانده شد).
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1989. nobelprize.org: صفحهٔ جایزه و بیانیهٔ مطبوعاتی (استدلال: «for their discovery of the cellular origin of retroviral oncogenes»).
- National Library of Medicine. Retroviruses and the Genetic Origins of Cancer, 1970-1993. profiles.nlm.nih.gov (خلاصهٔ تاریخی؛ برخی جزئیات بدون تاریخ؛ منبع دستدوم).
- Vogt PK. یادداشت Citation Classic دربارهٔ «Avian tumor viruses» (Adv Virus Res 1965;11:293-385). Current Contents، 1988، garfield.library.upenn.edu (برای بازهٔ صفحهٔ مقالهٔ 1976).
- Nobel Prize 1989. zientzia.eus (پورتال علمی باسکی؛ منبع دستدوم؛ برای سخنان استهلین دربارهٔ جایزه).
- تعیین جهشهای ژنهای H-ras و K-ras در ناحیههای کدون 12 و 61 در بیماران زن ترک مبتلا به سرطان پستان (عنوان ترکی: Meme kanserli türk kadın hastalarda kodon 12 ve kodon 61 bölgelerindeki H-ras, K-ras gen mutasyonlarının belirlenmesi). پایاننامه، acikbilim.yok.gov.tr (چکیدهٔ صفحهٔ ثبت خوانده شد؛ نویسنده و سال در صفحه نیست).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner؛ 2010 (زمینهٔ کلی؛ بخش مربوط برای این نوشته دوباره خوانده نشد).
این نوشته روز ۱۶۰ از مجموعهٔ «تاریخ سرطان در ۳۶۵ روز» است و کشف خاستگاه سلولی انکوژن را بهعنوان یک خوانش تاریخی ارائه میکند. محتوایی تاریخی-عمومی است؛ توصیهٔ تشخیصی یا درمانی نیست. برای تصمیمهای درمانی با پزشک خود مشورت کنید. منابع راستیآزمایی شدهاند؛ جزئیاتی که فقط به یک منبع دستدوم، فقط به یک چکیده یا به متنی خواندهنشده تکیه دارند در یادداشتهای fact-check مشخص شدهاند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک میکند.




