آیا سرطانزاها جهشزا هستند؟ بروس ایمز و آزمون سالمونلا، ۱۹۷۳

در این مقاله
آیا سرطانزاها جهشزا هستند؟ بروس ایمز و آزمون سالمونلا، ۱۹۷۳
در روز ۱۵۵ دیدیم شکست در یک کروموزوم چگونه با سرطان پیوند دارد: دگرگونی درون یاخته بهعنوان ردپای یک بیماری. امروز پرسش را وارونه میپرسیم: آیا میتوان در یک ظرف پتری فهمید مادهای سرطان میزاید یا نه، بیآنکه منتظر آزمایشهای حیوانی سالها بمانیم؟ در روز ۹۸ فرضیهٔ کروموزومی بووری را گفتیم و در روز ۹۹ اینکه یاماگیوا چگونه با قطران سرطانزای آزمایشگاهی بهدست آورد؛ مقالهٔ ایمز در ۱۹۷۳ کوشید اندیشهٔ جهش و اندیشهٔ سرطانزای شیمیایی را در یک ظرف پتری کنار هم بگذارد. در جعبهٔ «فردا»ی روز ۱۵۵ گفته بودم تاریخ انتشار، نشانی مقاله و نقش عصارهٔ کبد را وارسی میکنم؛ هر سه در زیر آمدهاند.
کلنیهایی که روی بستر بدون هیستیدین میرویند
یک ظرف پتری را تصور کنید. در بستر ته آن هیستیدین، یک آمینواسید، وجود ندارد؛ باکتریهای Salmonella typhimurium که روی آن پخش شدهاند جهشیافتههایی هستند که خود نمیتوانند هیستیدین بسازند. در حالت عادی نمیتوانند رشد کنند. اما اگر مادهای در دیانای این باکتریها دگرگونی تازهای پدید آورد، برخی توان ساختن را بازمییابند و روی سطح ظرف کلنیها پیدا میشوند. هر کلنی ردپای یک جهش است؛ شمار کلنیها نشان میدهد ماده تا چه اندازه جهشزاست (بر پایهٔ توصیف صفحهٔ IEC دربارهٔ آزمون ایمز).
راهی که بروس ایمز را به این کار رساند هیستیدین بود. بر پایهٔ یادنامهٔ دانشگاه کالیفرنیا (۱۹۲۸-۲۰۲۴)، ایمز در کالتک مسیر ساخت هیستیدین را هم با ژنتیک و هم با بیوشیمی نقشهبرداری کرده بود؛ در ۱۹۶۲-۱۹۶۷ رئیس ژنتیک میکروبی در NIH بود و در ۱۹۶۸ به هیئت علمی برکلی پیوست. همان نوشته میگوید آزمون در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ ساخته شد و استدلال ایمز این بود: جهشزاها، و بنابراین بهاحتمال زیاد سرطانزاها، در این باکتریها جهشهای برگشتی پدید میآورند. دانشجویان کارشناسی خوراکیهای رایج و کالاهای خانگی را آزمودند.
اما باکتری کبد نیست. بسیاری از مواد شیمیایی تنها پس از آنکه آنزیمهای کبد در بدن آنها را فرآوری کنند زیانآور میشوند؛ این گام روی ظرف باکتری وجود ندارد. سمت باکتریایی آزمون را مقالهٔ ایمز، لی و دورستون در شمارهٔ ۳ جلد ۷۰ PNAS آماده کرد: بر پایهٔ چکیده، نویسندگان پیشتر چهار سویهٔ سالمونلا ساخته بودند که انواع گوناگون جهش را شناسایی میکنند و نشان داده بودند که بسیاری از سرطانزاها را بهعنوان جهشزا میشناسند. چون پوشش بیرونی لیپوپلیساکاریدی باکتری دسترسی جهشزاها به غشا را محدود میکند، گروه جهش rfa («زبری ژرف») را افزود و سویهها را حساستر کرد. چکیده میگوید سویههای تازه بسیار حساس و آساناند. اما کبد هنوز کم بود.
آوردن کبد به ظرف
اندیشهٔ فعالسازی تنها از آنِ ایمز نیست. عنوان پژوهشی که مالینگ در ۱۹۷۱ در Mutation Research چاپ کرد میگوید دیمتیلنیتروزامین در برهمکنش با میکروزومهای کبد موش ترکیبهای جهشزا پدید میآورد؛ من عنوان را تنها در یک فهرست مراجع دیدم و نتایج و جانداری را که به کار رفته بود نتوانستم وارسی کنم. پاپر و همکارانش نیز در ۱۹۷۳ در Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine (جلد ۱۴۲، ص ۷۲۷-۷۲۹) با Bacillus subtilis کار کردند و نوشتند دیمتیلنیتروزامین با میکروزوم و یک سامانهٔ تولیدکنندهٔ NADPH جهشزا میشود. چون ماه انتشار آن مقاله را نتوانستم وارسی کنم، نمیگویم پیش از مقالهٔ اوت ۱۹۷۳ ایمز بوده یا پس از آن؛ برای «نخستین» جایی نیست.
هجده سرطانزا، یک ظرف
مقالهٔ ایمز، دورستون، یاماساکی و لی در شمارهٔ ۸ جلد ۷۰ PNAS، صفحههای ۲۲۸۱-۲۲۸۵ چاپ شد؛ وابستگی سازمانی گروه بیوشیمی در برکلی بود. عنوانش یک جمله است: «Carcinogens are Mutagens». بر پایهٔ چکیده، نویسندگان هجده سرطانزا را آزمودند، از جمله آفلاتوکسین B1، بنزو(آ)پیرن، استیلآمینوفلوئورن، بنزیدین و دیمتیلآمینو-ترانس-استیلبن، و نشان دادند که هموژنات کبد آنها را به جهشزاهای نیرومند جابهجایی چارچوب خوانش تبدیل میکرد.
روش: در یک ظرف پتری، هموژنات تهیهشده از کبد موش صحرایی یا انسان، یک سامانهٔ تولیدکنندهٔ TPNH و سویههای سالمونلای جهشیافتهٔ هیستیدین با هم گرمخانهگذاری میشوند. فعالسازی متابولیک از کبد میآید و شناسایی از باکتری. فعالترین ترکیبها حتی در حد چند نانوگرم شناسایی شدند. نویسندگان یک ویژگی مشترک این سرطانزاها را نیز پیش کشیدند: یک سامانهٔ حلقهای بهاندازهٔ کافی تخت تا کنار بازهای دیانای انباشته شود، و بخشی که سوختوساز کبد بتواند آن را به گروهی واکنشپذیر بدل کند. اینها و بسیاری جهشزای دیگر را بهعنوان مواردی پیشنهاد کردند که از راه جهش پیکری سرطان پدید میآورند؛ یک پیشنهاد، نه زنجیرهای از شواهد.
این را در سطح چکیده خواندم (صفحهٔ PubMed Central)؛ به متن کامل و سطر «communicated by» مقاله دسترسی نیافتم.
جهشزا، سرطانزا، پیشجهشزا
جهشزا مادهای است که دگرگونی ارثی در دیانای پدید میآورد. سرطانزا مادهای است که در جانوران یا انسان سرطان پدید میآورد. این دو همپوشانی دارند اما یکی نیستند. پیشجهشزا مادهای است که خود جهشزا نیست اما پس از فرآوری با آنزیمهای بدن، بهویژه در کبد، جهشزا میشود. هموژنات کبد، که در مقالههای بعدی آمیزهٔ S9 نامیده میشود، در آزمون جای این فرآوری را میگیرد.
این یک تعریف سادهشده است.
۱۹۷۴-۱۹۷۵: مقیاس بزرگ میشود
در ۱۹۷۴ دورستون و ایمز همان آزمون ظرفی را به ادرار بردند (PNAS 71(3):737-741). بر پایهٔ چکیده، افزودن بتا-گلوکورونیداز شناسایی متابولیتهای جهشزایی را ممکن کرد که بهصورت گلوکورونید در ادرار دفع میشوند؛ در ادرار موشهای صحرایی که ۲-استیلآمینوفلوئورن گرفته بودند اثر دیده شد و نویسندگان پیشنهاد کردند روش برای غربالگری ادرار انسان از نظر متابولیتهای دارو و خوراک به کار رود.
آزمون بزرگ در دسامبر ۱۹۷۵ رسید: مککن، چوی، یاماساکی و ایمز حدود ۳۰۰ ماده را در آزمون سالمونلا/میکروزوم آزمودند (PNAS 72(12):5135-5139). بر پایهٔ چکیده، ۹۰ درصد سرطانزاها (۱۵۶ از ۱۷۴) در آزمون جهشزا بودند؛ استنباط من: ۱۸ مورد از ۱۷۴ سرطانزا، حدود ۱۰ درصد، در آزمون جهشزا دیده نشدند (منفی کاذب). توانها در بازهای ۱۰۶ برابری فرق میکرد و شمار اندکی از غیرسرطانزاها درجهای از جهشزایی نشان دادند. چکیده خود نیز یک قید مهم دارد: مینویسد تعریف غیرسرطانزایی محدودیتهای جدی دارد و نتایج حدود آزمون در شناسایی سرطانزاهای محیطی را هم نشان میدهد.
بهصورت نسبی و مطلق: ۹۰ درصد میگوید آزمون بیشتر سرطانزاهای شناختهشده را گرفت؛ اما از هر ده سرطانزا یکی از دست رفت و این میرساند که «سرطانزا = جهشزا» گرایشی نیرومند است و نه قاعده. یک صفحهٔ دستدوم همین پژوهش را با دو نسبت متفاوت شرح میدهد، «۹۰ درصد جهشزاها سرطانزا و ۸۹ درصد سرطانزاها جهشزا هستند»؛ من تنها عدد خود چکیده را به کار بردم.
آزمون از آزمایشگاه بیرون میرود
بر پایهٔ همان صفحهٔ دستدوم، در ۱۹۷۵ ایمز و همکارانش گزارش کردند که بسیاری از رنگهای مو جهشزا هستند (ایمز، کامن و یاماساکی، PNAS 72(6):2423-2427؛ تنها از همین صفحه میشناسم). در ژانویهٔ ۱۹۷۷ بلوم و ایمز در Science (جلد ۱۹۵، ص ۱۷-۲۳، ۷ ژانویهٔ ۱۹۷۷) افزودنیهای بازدارندهٔ شعله، بهویژه Tris-BP بهکار رفته در پیژامهٔ کودکان، را بررسی کردند: بر پایهٔ چکیده، Tris-BP در آزمون سالمونلا با آنزیمهای کبد موش صحرایی جهشزا بود (کبد انسان نتیجهای مشابه داد) و اثرش با فعالسازی متابولیک بهروشنی بالا میرفت. نویسندگان حدود خود را هم نوشتند: پژوهشهای تغذیهٔ حیوانی هنوز ادامه داشت و آزمون باکتریایی بهتنهایی نیروی سرطانزایی را ثابت نمیکرد.
کمیسیون ایمنی کالاهای مصرفی (CPSC) در ۸ آوریل ۱۹۷۷ فروش پوشاک کودکان فرآوریشده با Tris را ممنوع کرد؛ این را از یک ارجاع در بیانیهٔ مطبوعاتی ۱۸ مه ۱۹۷۷ میدانم. بیانیه دلیل ممنوعیت را نمینویسد؛ وزن دادههای ایمز در این تصمیم تنها در یک صفحهٔ دستدوم آمده است. بنابراین ممنوعیت را نه پیامد مستقیم مقالهٔ ایمز، بلکه دو رویداد در یک سال گزارش میکنم.
حدود و بها
نخستین حد این است که باکتری انسان نیست. آزمون مثبت ایمز نشان نمیدهد ماده در انسان سرطان میزاید؛ آزمون منفی نشان نمیدهد ایمن است. در پژوهش ۱۹۷۵، ۱۸ سرطانزا از دست رفت. بر پایهٔ صفحهٔ IEC آزمون تنها دگرگونیهای جفتباز و جابهجاییهای چارچوب خوانش را میگیرد؛ دگرگونیهای ژنتیکی بزرگتر، مانند بازآراییهای سطح کروموزوم که در روز ۱۵۵ از آنها گفتیم، بیرون از میدان دید این آزموناند.
حد دوم سنجه است. درستی آزمون با مقایسه با سرطانزایی در جوندگان سنجیده شد؛ چکیدهٔ مککن آشکارا از محدودیتهای تعریف غیرسرطانزایی یاد میکند. سوم مواد طبیعی است: بر پایهٔ یادنامهٔ دانشگاه کالیفرنیا، در ۱۹۷۸ ایمز و لویس گلد پایگاه دادهٔ عمومی پژوهشهای سرطانزایی در حیوانات را ساختند و دریافتند ترکیبهای طبیعی بهاندازهٔ مصنوعیها مثبت درمیآیند؛ ایمز بعدها به احتیاط در نسبتدادن همهٔ سرطانها به مواد شیمیایی محیطی فراخواند و مقرراتی دربارهٔ آفتکشها و آلایندهها را که زیادهروی میدانست نقد کرد (بر پایهٔ یادنامه). چکیدهٔ دیدگاه مقابل این است که ریسکداشتن مواد طبیعی نظارت بر مواد مصنوعی را بینیاز نمیکند. این بحث ارزش آزمون را کم نمیکند، اما خواندن نتایجش را به یک سبکسنگینکردن گره میزند.
حد چهارم در سمت مقررات است. بر پایهٔ صفحهٔ IEC در میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ امید میرفت حدود ۶۰٫۰۰۰ ماده شیمیایی بازار با این آزمون غربال شوند، اما این امید برآورده نشد؛ فشار گروههای صنعتی الزام آزمون جهشزایی را از قانون کنترل مواد سمی ۱۹۷۶ بیرون نگه داشت. این منبعی دستدوم است. این نوشته توصیهٔ درمانی یا توصیه دربارهٔ کالا نیست.
آنچه ماند
- اندیشهٔ پیشگزینی مواد شیمیایی با یک آزمون کوتاه و ارزان
- فعالسازی متابولیک (عصارهٔ کبد) بهعنوان بخشی از آزمون
- کاربرد بهعنوان غربالگری سمیت ژنی در ساخت دارو (بر پایهٔ یادنامه هنوز در آزمونهای بالینی مرحلهٔ نخست خواسته میشود)
آنچه افتاد یا محدود شد
- خواندن شعار «سرطانزاها جهشزا هستند» بهصورت یک تساوی همگانی
- شمردن آزمون باکتریایی مثبت بهعنوان دلیل سرطان در انسان
- این گمان که تنها مواد شیمیایی مصنوعی پرخطرند و طبیعیها ایمن
از پیشگامان فعالسازی تا آزمون سالمونلا و امروز: ۱۹۷۱-۲۰۱۲. محور از ۱۹۶۵ تا ۲۰۲۰ میرود. نشانههای سبز نشریهها و رویدادهاییاند که نشانیشان در چند منبع یا در ثبت نخستین تأیید شده؛ نشانههای آبی بر یک منبع یا تنها یک نشانی تکیه دارند. در این نمودار رویدادی که منابع بر سر تاریخش ناسازگار باشند نیست؛ پس نوار کهربایی ندارد. تاریخهایی که فقط سالشان معلوم است در میانهٔ سال رسم شدهاند.
آزمون ایمز روی گیاهی بومی ترکیه
تاریخ نخستین کاربرد آزمون ایمز در ترکیه را نتوانستم وارسی کنم؛ پیوند ترکیهای با ایمز یا با زایش آزمون نمیسازم. نمونهای از کاربرد امروز را میآورم: Liman R, Eren Y, Akyıl D, Konuk M، «Determination of mutagenic potencies of aqueous extracts of Thermopsis turcica by Ames test»، Turkish Journal of Biology 2012;36(1):85-92. بر پایهٔ چکیده، پژوهش عصارههای آبی برگ، ریشه، ساقه و گل گیاهی بومی ترکیه (T. turcica) را با سویههای TA97، TA98، TA100 و TA102، با فعالسازی متابولیک S9 و بدون آن آزمود.
یافتهها: با S9 همهٔ عصارهها در سویهٔ TA98 جهشزا بودند؛ در دوز ۳۷۵۰ میکروگرم بر ظرف عصارههای برگ در TA102 با S9 یا بی آن جهشزا بودند و در TA102 با S9 عصارهٔ برگ بسامد جهش برگشتی را وابسته به غلظت افزایش داد. از صفحه نتوانستم وارسی کنم پژوهش کجا انجام شده (مجله را TÜBİTAK منتشر میکند؛ نهاد را از چکیده نتوانستم وارسی کنم)؛ تنها چکیده را خواندم. این یافته به معنای آن نیست که گیاهی که در باکتری جهشزاست برای انسان زیانآور باشد؛ نمونهای است که نشان میدهد مواد طبیعی هم میتوانند در آزمون مثبت درآیند.
از ۱۹۷۱ تا امروز
آنچه تأیید شد و آنچه نامطمئن ماند
- تاریخ انتشار و نشانی (قول دیروز): نشانی مقالهٔ اوت ۱۹۷۳ (PNAS 70(8):2281-2285، DOI 10.1073/pnas.70.8.2281) و چکیدهاش از صفحهٔ PubMed Central است؛ در صفحه سطر «communicated by» نیست. متن کامل را نخواندم.
- مقالهٔ مارس ۱۹۷۳: عنوان، نویسندگان و چکیده از یک صفحهٔ ثبت است؛ جلد و شماره (70(3)) و صفحهٔ آغاز (۷۸۲) از رشتهٔ DOI (pnas.70.3.782) برداشت شد؛ خود صفحه مجله، جلد، صفحه و ماه نمیدهد (فیلد تاریخش ۲۰۰۶ میگوید، بهاحتمال زیاد اشتباه). صفحهٔ پایان و ماه انتشار را نتوانستم وارسی کنم.
- نقش عصارهٔ کبد: چکیده میگوید هموژنات کبد سرطانزاها را به جهشزاهای جابهجایی چارچوب خوانش تبدیل کرد؛ اصطلاح «S9» در این چکیده نیست، در یک صفحهٔ دستدوم و در چکیدهٔ پژوهش ترکیه آمده است.
- پیشگامان: مالینگ ۱۹۷۱ را تنها با عنوانش، از یک فهرست مراجع میشناسم (مالینگ و فرانتس، EHP ۱۹۷۳)؛ جاندار بهکاررفته و نتایج دیده نشد. پژوهش پاپر و همکاران در ۱۹۷۳ جداگانه خوانده شد اما بدون اطلاع از ماه؛ ترتیبش نسبت به مقالهٔ اوت ۱۹۷۳ ایمز معلوم نیست. ادعای «نخستین» از این رو نوشته نشد.
- شعار و فرضیه: چکیده «پیشنهاد میکند» سرطانزاها از راه جهش پیکری سرطان پدید میآورند؛ عنوان خلاصهٔ یک ادعاست نه قانونی اثباتشده. نتیجهٔ بعدی ۱۹۷۵، ۹۰ درصد است نه ۱۰۰.
- ۹۰ درصد یا ۸۹ درصد؟ عدد چکیدهٔ مککن نسبت سرطانزاهایی است که جهشزا درآمدند (۱۵۶/۱۷۴). یک صفحهٔ دستدوم دو نسبت متفاوت میدهد، «۹۰ درصد جهشزاها سرطانزا و ۸۹ درصد سرطانزاها جهشزا»؛ تناقض را نتوانستم حل کنم و عدد چکیده را به کار بردم. شمار غیرسرطانزاها در چکیده نیست.
- مقالهٔ روششناختی: مدخل مقالهٔ ایمز، مککن و یاماساکی در Mutat Res ۳۱:۳۴۷ (۱۹۷۵) را یافتم اما صفحه باز نشد؛ خوانده نشد.
- رنگهای مو: تنها از یک صفحهٔ دستدوم؛ نشانی نخستین خوانده نشد.
- Tris: مقالهٔ بلوم و ایمز ممنوعیتی را شرح نمیدهد؛ بیانیهٔ CPSC ممنوعیت ۸ آوریل ۱۹۷۷ را یاد میکند اما دلیل نمینویسد. نقش دادههای ایمز در تصمیم تنها در صفحهٔ دستدوم است. نامهای «Tris» و «Tris-BP» در منابع کنار هم آمدهاند.
- زندگی ایمز: تولد ۱۶ دسامبر ۱۹۲۸ (نیویورک) و روزی که جان خود را از دست داد، ۵ اکتبر ۲۰۲۴ (در ۹۵ سالگی)، از یادنامهٔ دانشگاه کالیفرنیاست. مقایسهٔ همان نوشته، «سه روز و چند صد دلار در برابر حدود سه سال و ۱۰۰٫۰۰۰ دلار»، روایتی دستدوم است و هزینهٔ امروز نیست.
- پژوهش ترکیه: تنها چکیده خوانده شد؛ نهادی که پژوهش در آن انجام شد وارسی نشد.
- جعبهٔ دیروز: تاریخ انتشار (اوت ۱۹۷۳)، نشانی و نقش عصارهٔ کبد بررسی شد؛ تاریخ در مورد پیشگامان با ادعای «نخستین» درنیامیخت.
نقطهٔ عطف در سرطان بیضه: لری آینهورن و سیسپلاتین، ۱۹۷۴
امروز پرسیدیم آیا مادهای سرطان میزاید. فردا وارونه میپرسیم: در سرطانی که در جوانان شایع است، آیا ترکیبی از داروها توانست بیشتر بیماران را درمان کند؟ تاریخ آغاز پژوهش آینهورن و نشانی نخستین انتشارش را وارسی میکنم و آن را به داستان سیسپلاتین در روز ۱۴۸ پیوند میدهم.
یادداشت نویسنده: بیشترین دقتم در این نوشته این بود که عنوان «Carcinogens are Mutagens» را پیشنهاد بخوانم نه قاعده: نتیجه ۹۰ درصد بود و ۱۰ درصد باقی از دست رفت. دقت دومم این بود که روشن بگذارم اندیشهٔ عصارهٔ کبد از آنِ یک نفر نیست و نتیجهٔ مثبت آزمون پیشگزینی است نه حکم.
منابع و خوانش بیشتر
- Ames BN, Durston WE, Yamasaki E, Lee FD. Carcinogens are mutagens: a simple test system combining liver homogenates for activation and bacteria for detection. Proc Natl Acad Sci USA 1973;70(8):2281-2285. doi:10.1073/pnas.70.8.2281 (در سطح چکیده خوانده شد؛ با ابزار خلاصهساز خوانده شد).
- Ames BN, Lee FD, Durston WE. An improved bacterial test system for the detection and classification of mutagens and carcinogens. Proc Natl Acad Sci USA 1973;70(3):782. doi:10.1073/pnas.70.3.782 (خلاصهٔ صفحهٔ ثبت؛ صفحهٔ پایان وارسی نشد).
- Durston WE, Ames BN. A simple method for the detection of mutagens in urine: studies with the carcinogen 2-acetylaminofluorene. Proc Natl Acad Sci USA 1974;71(3):737-741. doi:10.1073/pnas.71.3.737 (در سطح چکیده خوانده شد).
- McCann J, Choi E, Yamasaki E, Ames BN. Detection of carcinogens as mutagens in the Salmonella/microsome test: assay of 300 chemicals. Proc Natl Acad Sci USA 1975;72(12):5135-5139. doi:10.1073/pnas.72.12.5135 (در سطح چکیده خوانده شد).
- Blum A, Ames BN. Flame-retardant additives as possible cancer hazards. Science 1977;195:17-23. doi:10.1126/science.831254 (با ابزار خلاصهساز خوانده شد).
- Popper H, Czygan P, Greim H, Schaffner F, Garro AJ. Mutagenicity of primary and secondary carcinogens altered by normal and induced hepatic microsomes. Proc Soc Exp Biol Med 1973;142:727-729 (با ابزار خلاصهساز خوانده شد).
- Malling HV, Frantz CN. In vitro versus in vivo metabolic activation of mutagens. Environ Health Perspect 1973;6:71-82. doi:10.1289/ehp.730671 (تنها برای ارجاع به Malling 1971 به کار رفت؛ Mutat Res 1971;13(4):425-429).
- دانشگاه کالیفرنیا (سنای دانشگاهی). In Memoriam: Bruce Ames, senate.universityofcalifornia.edu (با ابزار خلاصهساز خوانده شد؛ منبع دستدوم).
- Institut d'Estudis Catalans. The Ames test, sabersenaccio.iec.cat (با ابزار خلاصهساز خوانده شد؛ منبع دستدوم).
- کمیسیون ایمنی کالاهای مصرفی آمریکا. F.W. Woolworth Co. enjoined from violation of Tris ban، بیانیهٔ مطبوعاتی، 18 مه 1977, cpsc.gov (با ابزار خلاصهساز خوانده شد).
- Liman R, Eren Y, Akyıl D, Konuk M. Determination of mutagenic potencies of aqueous extracts of Thermopsis turcica by Ames test. Turk J Biol 2012;36(1):85-92. doi:10.3906/biy-1011-158 (در سطح چکیده خوانده شد).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (بافت کلی؛ بخش مربوط برای این نوشته دوباره خوانده نشد).
این نوشته روز ۱۵۶ از مجموعهٔ «تاریخ سرطان در ۳۶۵ روز» است و زایش آزمون ایمز را بهعنوان یک خوانش تاریخی ارائه میکند. محتوایی تاریخی-عمومی است؛ توصیهٔ تشخیصی یا درمانی نیست. برای تصمیمهای درمانی به پزشک خود مراجعه کنید. منابع وارسی شدهاند؛ جزئیاتی که تنها بر یک منبع دستدوم، تنها بر یک چکیده یا بر متنی خواندهنشده تکیه دارند در یادداشتهای fact-check نشان داده شدهاند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک میکند.




