Karsinogenlər mutagendirmi? Bruce Ames və Salmonella testi, 1973

Bu məqalədə
Karsinogenlər mutagendirmi? Bruce Ames və Salmonella testi, 1973
155-ci gündə xromosomdakı bir qırığın xərçənglə əlaqəsinə baxdıq: hüceyrənin içindəki dəyişiklik xəstəliyin izi kimi. Bu gün sualı tərsinə qoyuruq: bir maddənin xərçəngə səbəb olub-olmadığını, illər çəkən heyvan təcrübələrini gözləmədən, Petri qabında anlamaq olarmı? 98-ci gündə Boverinin xromosom fərziyyəsini, 99-cu gündə Yamaqivanın qatranla eksperimental karsinogen əldə etməsini danışmışdıq; Amesin 1973-cü il məqaləsi mutasiya ideyası ilə kimyəvi karsinogen ideyasını bir Petri qabında birləşdirməyə çalışdı. 155-ci günün sabah qutusunda nəşr tarixini, istinadı və qaraciyər ekstraktının rolunu yoxlayacağımı demişdim; üçü də aşağıdadır.
Histidinsiz qabda böyüyən koloniyalar
Bir Petri qabı təsəvvür edin. Dibindəki qidalı mühitdə histidin amin turşusu yoxdur; üzərinə sürtülən Salmonella typhimurium bakteriyaları histidini özləri istehsal edə bilməyən mutantlardır. Normalda böyüyə bilmirlər. Amma bir maddə bu bakteriyaların DNT-sində yeni bir dəyişiklik edərsə, bəziləri istehsal qabiliyyətini geri qazanır və qabın səthində koloniyalar görünür. Hər koloniya bir mutasiyanın izidir; koloniyaların sayı maddənin nə qədər mutagen olduğunu göstərir (IEC-nin Ames testi səhifəsindəki təsvirə görə).
Bruce Amesi bu işə aparan yol histidin idi. Kaliforniya Universitetinin anım yazısına görə (1928-2024) Ames Caltech-də histidinin sintez yolunu həm genetika, həm biokimya ilə xəritələmişdi; 1962-1967-ci illərdə NIH-də mikrob genetikası şöbəsinin rəhbəri oldu, 1968-ci ildə Berkli fakültəsinə qoşuldu. Eyni yazı testin 1960-cı və 1970-ci illərdə hazırlandığını yazır və Amesin məntiqi belə idi: mutagenlər, deməli böyük ehtimalla karsinogenlər, bu bakteriyalarda geri dönmə mutasiyalarına yol açacaqdı. Bakalavr tələbələri adi qidaları və məişət məhsullarını sınadı.
Amma bakteriya qaraciyər deyil. Bir çox kimyəvi maddə bədəndə qaraciyər fermentləri tərəfindən emal olunduqdan sonra zərərli olur; bakteriya qabında bu pillə yoxdur. Testin bakteriya tərəfini PNAS-ın 70-ci cildinin 3-cü sayında Ames, Lee və Durstonun məqaləsi hazırladı: xülasəsinə görə müəlliflər əvvəllər müxtəlif mutasiya növlərini aşkar edən dörd Salmonella ştammı hazırlamış və onların bir çox karsinogeni mutagen kimi tanıdığını göstərmişdi. Bakteriyanın xarici lipopolisaxarid örtüyü mutagenlərin membrana çatmasını məhdudlaşdırdığına görə komanda rfa (dərin kobud) mutasiyasını əlavə edib ştammları həssaslaşdırdı. Xülasə yeni ştammların çox həssas və əlverişli olduğunu deyir. Amma qaraciyər hələ çatışmırdı.
Qaraciyəri qaba gətirmək
Aktivləşdirmə ideyası təkcə Amesə aid deyil. Mallinqin 1971-ci ildə Mutation Research-də dərc etdiyi işin başlığı dimetilnitrozaminin siçan qaraciyəri mikrosomlarıyla qarşılıqlı təsirdə mutagen birləşmələr əmələ gətirdiyini deyir; başlığı yalnız bir ədəbiyyat siyahısında gördüm, nəticələrini və istifadə olunan orqanizmi yoxlaya bilmədim. Popper və həmkarları da 1973-də Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine-də (cild 142, s. 727-729) Bacillus subtilis ilə işləyib dimetilnitrozaminin mikrosom və NADPH yaradan sistemlə mutagenə çevrildiyini yazdı. Bu məqalənin ayını yoxlaya bilmədiyim üçün Amesin 1973-cü ilin avqust məqaləsindən əvvəl, yoxsa sonra çıxdığını demirəm; burada “ilk” demək üçün yer yoxdur.
On səkkiz karsinogen, bir qab
Ames, Durston, Yamasaki və Leenin məqaləsi PNAS-ın 70-ci cildinin 8-ci sayında, 2281-2285-ci səhifələrdə dərc olundu; qurum Berklidəki biokimya kafedrası idi. Başlığı bir cümlədir: “Carcinogens are Mutagens”. Xülasəyə görə müəlliflər aflatoksin B1, benzo(a)piren, asetilaminofluoren, benzidin və dimetilamino-trans-stilben daxil olmaqla on səkkiz karsinogeni sınadı və qaraciyər homogenatlarının onları güclü oxu çərçivəsi sürüşməsi mutagenlərinə çevirdiyini göstərdi.
Metod: tək bir Petri qabında siçovul və ya insan qaraciyərindən hazırlanan homogenat, TPNH yaradan sistem və histidin mutantı Salmonella ştammları birlikdə inkubasiya edilir. Metabolik aktivləşdirmə qaraciyərdən, aşkarlama bakteriyadan gəlir. Ən aktiv birləşmələr bir neçə nanoqram səviyyəsində belə aşkar edildi. Müəlliflər bu karsinogenlərin ortaq xüsusiyyətini də irəli sürdü: DNT bazalarının yanında üst-üstə yığıla biləcək qədər yastı halqa sistemi və qaraciyər mübadiləsinin reaksiyaya girə bilən qrupa çevirə biləcəyi bir hissə. Bunları və bir çox başqa mutageni somatik mutasiya yolu ilə xərçəngə səbəb olan maddələr kimi təklif etdilər; təklif idi, sübut zənciri deyildi.
Bunu xülasə səviyyəsində oxudum (PubMed Central səhifəsi); məqalənin tam mətninə və “communicated by” sətrinə baxa bilmədim.
Mutagen, karsinogen, promutagen
Mutagen DNT-də irsi dəyişikliyə yol açan maddədir. Karsinogen heyvanlarda və ya insanlarda xərçəngə yol açan maddədir. İkisi üst-üstə düşür, amma eyni şey deyil. Promutagen özü mutagen olmayan, bədəndə, xüsusilə qaraciyərdə fermentlərlə emal olunduqdan sonra mutagenə çevrilən maddədir. Qaraciyər homogenatı, sonrakı yazılarda S9 qarışığı adlanır, testdə bu emalın yerini tutur.
Bu, sadələşdirilmiş bir tərifdir.
1974-1975: miqyas böyüyür
1974-də Durston və Ames eyni qab testini sidiyə aparıb çıxartdı (PNAS 71(3):737-741). Xülasəyə görə β-qlükuronidazanın əlavəsi sidikdə qlükuronid kimi ifraz olunan mutagen metabolitləri aşkar etməyə imkan verdi; 2-asetilaminofluoren verilən siçovulların sidiyində təsir görüldü və müəlliflər metodun insan sidiyində dərman və qida metabolitlərini skrininq etmək üçün istifadə oluna biləcəyini təklif etdi.
Böyük imtahan 1975-in dekabrında gəldi: McCann, Choi, Yamasaki və Ames təxminən 300 kimyəvi maddəni Salmonella/mikrosom testində sınadı (PNAS 72(12):5135-5139). Xülasəsinə görə karsinogenlərin 90 faizi (174-dən 156-sı) testdə mutagen idi; mənim çıxarışım: 174 karsinogenin 18-i, yəni təxminən 10 faizi testdə mutagen görünmədi (yalançı mənfi). Güclər 106 qat arasında dəyişirdi və karsinogen olmayanların azı müəyyən dərəcədə mutagenlik göstərdi. Xülasənin özündə də mühüm bir çəkinmə var: karsinogen olmamağı müəyyənləşdirməyin ciddi hədləri olduğunu və nəticələrin testin ətraf mühit karsinogenlərini aşkar etməkdəki hədlərini də göstərdiyini yazır.
Nisbi və mütləq: 90 faiz testin məlum karsinogenlərin əksəriyyətini tutduğunu deyir; amma hər on karsinogendən biri qaçdı və bu, “karsinogen = mutagen”in qayda deyil, güclü meyl olduğunu düşündürür. Bir ikinci dərəcəli səhifə eyni işi iki fərqli nisbətlə təsvir edir, “mutagenlərin 90 faizi karsinogen, karsinogenlərin 89 faizi mutagendir”; mən yalnız xülasənin öz rəqəmindən istifadə etdim.
Test laboratoriyadan çıxır
Eyni ikinci dərəcəli səhifəyə görə Ames və əməkdaşları 1975-də bir çox saç boyasının mutagen olduğunu bildirdi (Ames, Kammen və Yamasaki, PNAS 72(6):2423-2427; yalnız bu səhifədən tanıyıram). 1977-ci ilin yanvarında Blum və Ames Science-də (cild 195, s. 17-23, 7 yanvar 1977) alovu ləngidən əlavələri, xüsusən uşaq pijamalarında istifadə olunan Tris-BP-ni nəzərdən keçirdi: xülasəyə görə Tris-BP siçovul qaraciyəri fermentləriylə Salmonella testində mutagen idi (insan qaraciyəri oxşar nəticə verdi) və təsiri metabolik aktivləşdirmə ilə nəzərəçarpacaq dərəcədə artırdı. Müəlliflər öz hədlərini də yazdı: heyvan yemləmə tədqiqatları davam edirdi və bakteriya testi tək başına karsinogen gücü sübut etmirdi.
İstehlak Məhsullarının Təhlükəsizliyi Komissiyası (CPSC) 8 aprel 1977-də Tris ilə işlənmiş uşaq geyimlərinin satışını qadağan etdi; bunu 18 may 1977-ci il tarixli mətbuat bəyanatındakı bir istinaddan bilirəm. Bəyanat qadağanın səbəbini yazmır; Amesin məlumatlarının qərardakı çəkisi yalnız bir ikinci dərəcəli səhifədə keçir. Buna görə qadağanı Amesin məqaləsinin birbaşa nəticəsi kimi yox, eyni il içindəki iki hadisə kimi aktarıram.
Hədlər və bədəl
Birinci hədd bakteriyanın insan olmamasıdır. Müsbət Ames testi maddənin insanda xərçəngə səbəb olduğunu göstərmir; mənfi test onun təhlükəsiz olduğunu göstərmir. 1975-ci il işində 18 karsinogen qaçdı. IEC səhifəsinə görə test yalnız baza cütü dəyişikliklərini və oxu çərçivəsi sürüşmələrini tutur; daha böyük genetik dəyişikliklər, məsələn 155-ci gündə danışdığımız xromosom səviyyəli yenidənqurmalar, bu testin görüş sahəsindən kənardadır.
İkinci hədd ölçüdür. Testin dəqiqliyi gəmiricilərdəki karsinogenliklə müqayisə ilə ölçüldü; McCann xülasəsi karsinogen olmamağı müəyyənləşdirmənin hədlərini açıq-aşkar anır. Üçüncüsü təbii maddələrdir: Kaliforniya Universitetinin anım yazısına görə 1978-də Ames və Lois Gold heyvan karsinogenlik tədqiqatlarının ictimai məlumat bazasını qurdu və təbii birləşmələrin sintetiklər qədər tez-tez müsbət çıxdığını tapdı; Ames sonradan bütün xərçəngləri ətraf mühit kimyəvi maddələrinə bağlamağa qarşı ehtiyatlılığa çağırdı və pestisidlərə və çirkləndiricilərə dair həddindən artıq saydığı qaydaları tənqid etdi (anım yazısına görə). Qarşı mövqeyin mahiyyəti odur ki, təbii maddələrin də risk daşıması sintetiklərin nəzarətini lazımsız etmir. Bu mübahisə testin dəyərini azaltmır, amma nəticələrin necə oxunacağını bir tarazlığa bağlayır.
Dördüncü hədd tənzimləmə tərəfindədir. IEC səhifəsinə görə 1970-ci illərin ortasında bazardakı təxminən 60.000 kimyəvi maddənin bu testlə skrininq ediləcəyinə ümid edilirdi, amma bu ümid gerçəkləşmədi; sənaye lobbisi mutagenlik testi tələbini 1976-cı il Zəhərli Maddələrə Nəzarət Aktından kənarda saxladı. Bu ikinci dərəcəli mənbədir. Bu mətn müalicə və ya məhsul tövsiyəsi deyil.
Qalan
- Kimyəvi maddələri qısa, ucuz testlə ilkin seçmə ideyası
- Metabolik aktivləşdirmənin (qaraciyər ekstraktının) testin hissəsi olması
- Dərman hazırlanmasında genotoksiklik skrininqi kimi istifadə (anım yazısına görə hələ də birinci mərhələ klinik testlərdə tələb olunur)
Düşən və ya məhdudlaşan
- “Karsinogenlər mutagendir” şüarının universal bərabərlik kimi oxunması
- Müsbət bakteriya testinin insanda xərçəng sübutu sayılması
- Yalnız sintetik kimyəvi maddələrin riskli, təbii olanların təhlükəsiz olduğu fərziyyəsi
Aktivləşdirmə sələflərindən Salmonella testinə və bu günə: 1971-2012. Ox 1965-dən 2020-yə uzanır. Yaşıl işarələr istinadı bir neçə mənbədə və ya ilkin qeydiyyatda təsdiqlənən nəşrlər və hadisələrdir; mavi işarələr tək mənbəyə və ya yalnız bir istinada söykənir. Bu sxemdə mənbələrin tarix barədə ziddiyyət təşkil etdiyi hadisə yoxdur; ona görə kəhrəba çubuq yoxdur. Yalnız ili məlum olan tarixlər ilin ortasında çəkilib.
Türkiyəyə endemik bir bitkinin Ames testi
Türkiyədə Ames testinin ilk istifadə tarixini yoxlaya bilmədim; Amesə və ya testin doğuluşuna Türkiyə əlaqəsi qurmuram. Bu günkü istifadəyə bir nümunə verirəm: Liman R, Eren Y, Akyıl D, Konuk M, “Determination of mutagenic potencies of aqueous extracts of Thermopsis turcica by Ames test”, Turkish Journal of Biology 2012;36(1):85-92. Xülasəyə görə tədqiqat Türkiyəyə endemik bir bitkinin (T. turcica) yarpaq, kök, gövdə və çiçəklərinin sulu ekstraktlarını TA97, TA98, TA100 və TA102 ştammlarıyla, S9 metabolik aktivləşdirməsi ilə və onsuz sınadı.
Nəticələr: S9 olduqda TA98 ştammında bütün ekstraktlar mutagen idi; 3750 µg/qab dozasında yarpaq ekstraktları TA102-də S9-lu və ya S9-suz mutagen idi və S9-lu TA102-də yarpaq ekstraktı qatılıqla əlaqədar olaraq geri mutasiya tezliyini artırdı. Tədqiqatın harada aparıldığını səhifədən yoxlaya bilmədim (jurnalı TÜBİTAK nəşr edir; qurumu xülasədən yoxlaya bilmədim); yalnız xülasəni oxudum. Bu nəticə bakteriyada mutagen olan bitkinin insanda zərərli olduğu mənasına gəlmir; təbii maddələrin də testdə müsbət çıxa bildiyini göstərən bir nümunədir.
1971-dən bu günə
Nə təsdiqləndi, nə qeyri-müəyyən qaldı
- Nəşr tarixi və istinad (dünənki söz): 1973-cü ilin avqust məqaləsinin istinadı (PNAS 70(8):2281-2285, DOI 10.1073/pnas.70.8.2281) və xülasəsi PubMed Central səhifəsindəndir; səhifədə “communicated by” sətri yoxdur. Tam mətni oxumadım.
- Mart 1973 məqaləsi: Başlıq, müəlliflər və xülasə bir qeyd səhifəsindəndir; cild və say (70(3)) və başlanğıc səhifə (782) DOI sətrindən (pnas.70.3.782) çıxarıldı; səhifənin özü jurnal, cild, səhifə və ay vermir (tarix sahəsi 2006 yazır, böyük ehtimalla səhvdir). Son səhifəni və nəşr ayını yoxlaya bilmədim.
- Qaraciyər ekstraktının rolu: Xülasə qaraciyər homogenatının karsinogenləri oxu çərçivəsi sürüşməsi mutagenlərinə çevirdiyini deyir; “S9” termini bu xülasədə yoxdur, ikinci dərəcəli bir səhifədə və Türkiyə tədqiqatının xülasəsində var.
- Sələflər: Malling 1971-i yalnız başlığı ilə, bir ədəbiyyat siyahısından tanıyıram (Malling və Frantz, EHP 1973); istifadə olunan orqanizm və nəticələr görülməyib. Popper və həmkarlarının 1973-cü il işi öz başına oxundu, amma ay məlumatı yoxdur; Amesin 1973-ün avqust məqaləsinə görə sırası məlum deyil. “İlk” iddiası buna görə yazılmadı.
- Şüar və fərziyyə: Xülasə karsinogenlərin xərçəngə somatik mutasiya ilə yol açdığını “təklif edir”; başlıq bir iddianın xülasəsidir, sübut olunmuş qanun deyil. Sonrakı 1975 nəticəsi 90 faizdir, 100 faiz deyil.
- 90 faiz, yoxsa 89 faiz? McCann xülasəsindəki rəqəm karsinogenlərin mutagen çıxma nisbətidir (156/174). Bir ikinci dərəcəli səhifə iki fərqli nisbət verir, “mutagenlərin 90 faizi karsinogen, karsinogenlərin 89 faizi mutagendir”; ziddiyyəti həll edə bilmədim və xülasənin rəqəmindən istifadə etdim. Karsinogen olmayanların sayı xülasədə yoxdur.
- Metod məqaləsi: Ames, McCann və Yamasakinin Mutat Res 31:347 (1975) məqaləsinin qeydini tapdım, amma səhifə açılmadı; oxunmadı.
- Saç boyaları: yalnız ikinci dərəcəli səhifədən; ilkin istinad oxunmadı.
- Tris: Blum və Amesin məqaləsi qadağanı təsvir etmir; CPSC bəyanatı 8 aprel 1977 qadağasını anır, amma səbəb yazmır. Amesin məlumatlarının qərardakı rolu yalnız ikinci dərəcəli səhifədədir. “Tris” və “Tris-BP” adları mənbələrdə birlikdə keçir.
- Amesin həyatı: Doğum 16 dekabr 1928 (Nyu-York) və həyatını itirdiyi tarix 5 oktyabr 2024 (95 yaşında) Kaliforniya Universitetinin anım yazısındandır. Eyni yazıdakı “üç gün və bir neçə yüz dollara qarşı təxminən üç il və 100.000 dollar” müqayisəsi ikinci dərəcəli bir izahdır və bu günün xərci deyil.
- Türkiyə tədqiqatı: yalnız xülasə oxundu; tədqiqatın aparıldığı qurum yoxlanmadı.
- Dünənki qutu: nəşr tarixi (avqust 1973), istinad və qaraciyər ekstraktının rolu yoxlandı; tarix sələflərlə bağlı “ilk” iddiası ilə birləşdirilmədi.
Xayanın xərçənginin dönüş nöqtəsi: Larry Einhorn və sisplatin, 1974
Bu gün bir maddənin xərçəngə səbəb olub-olmadığını soruşduq. Sabah tərsini soruşuruq: gənc kişilərdə tez-tez rast gəlinən bir xərçəngdə dərman birləşməsi xəstələrin çoxunu sağalda bildimi? Einhornun tədqiqatının başlanğıc tarixini və ilk nəşrinin istinadını yoxlayacağam və bunu 148-ci gündəki sisplatin hekayəsinə bağlayacağam.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda ən çox diqqət etdiyim şey “Carcinogens are Mutagens” başlığını qayda kimi yox, təklif kimi oxumaq idi: nəticə 90 faiz idi, qalan 10 faiz qaçdı. İkinci diqqət nöqtəm qaraciyər ekstraktı ideyasının bir nəfərə məxsus olmadığını və testin müsbət nəticəsinin hökm yox, ilkin seçmə olduğunu açıq saxlamaq oldu.
Mənbələr və əlavə oxu
- Ames BN, Durston WE, Yamasaki E, Lee FD. Carcinogens are mutagens: a simple test system combining liver homogenates for activation and bacteria for detection. Proc Natl Acad Sci USA 1973;70(8):2281-2285. doi:10.1073/pnas.70.8.2281 (xülasə səviyyəsində oxundu; xülasə aləti ilə oxundu).
- Ames BN, Lee FD, Durston WE. An improved bacterial test system for the detection and classification of mutagens and carcinogens. Proc Natl Acad Sci USA 1973;70(3):782. doi:10.1073/pnas.70.3.782 (qeyd səhifəsinin xülasəsi; son səhifə yoxlanmayıb).
- Durston WE, Ames BN. A simple method for the detection of mutagens in urine: studies with the carcinogen 2-acetylaminofluorene. Proc Natl Acad Sci USA 1974;71(3):737-741. doi:10.1073/pnas.71.3.737 (xülasə səviyyəsində oxundu).
- McCann J, Choi E, Yamasaki E, Ames BN. Detection of carcinogens as mutagens in the Salmonella/microsome test: assay of 300 chemicals. Proc Natl Acad Sci USA 1975;72(12):5135-5139. doi:10.1073/pnas.72.12.5135 (xülasə səviyyəsində oxundu).
- Blum A, Ames BN. Flame-retardant additives as possible cancer hazards. Science 1977;195:17-23. doi:10.1126/science.831254 (xülasə aləti ilə oxundu).
- Popper H, Czygan P, Greim H, Schaffner F, Garro AJ. Mutagenicity of primary and secondary carcinogens altered by normal and induced hepatic microsomes. Proc Soc Exp Biol Med 1973;142:727-729 (xülasə aləti ilə oxundu).
- Malling HV, Frantz CN. In vitro versus in vivo metabolic activation of mutagens. Environ Health Perspect 1973;6:71-82. doi:10.1289/ehp.730671 (yalnız Malling 1971-ə istinada görə istifadə olundu; Mutat Res 1971;13(4):425-429).
- Kaliforniya Universiteti (Akademik Senat). In Memoriam: Bruce Ames, senate.universityofcalifornia.edu (xülasə aləti ilə oxundu; ikinci dərəcəli mənbə).
- Institut d'Estudis Catalans. The Ames test, sabersenaccio.iec.cat (xülasə aləti ilə oxundu; ikinci dərəcəli mənbə).
- ABŞ İstehlak Məhsullarının Təhlükəsizliyi Komissiyası. F.W. Woolworth Co. enjoined from violation of Tris ban, mətbuat bəyanatı, 18 may 1977, cpsc.gov (xülasə aləti ilə oxundu).
- Liman R, Eren Y, Akyıl D, Konuk M. Determination of mutagenic potencies of aqueous extracts of Thermopsis turcica by Ames test. Turk J Biol 2012;36(1):85-92. doi:10.3906/biy-1011-158 (xülasə səviyyəsində oxundu).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq hissə bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 156-cı günüdür və Ames testinin doğuluşunu tarixi oxu kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Müalicə qərarları üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanmışdır; yalnız tək ikinci dərəcəli mənbəyə, yalnız xülasəyə və ya oxuna bilməyən mətnə söykənən təfərrüatlar fact-check qeydlərində işarələnmişdir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.




