Normal genin xərçəng üzü: Stehelin, Varmus, Bishop və onkogenin hüceyrəvi mənşəyi, 1976

Bu məqalədə
Normal genin xərçəng üzü: Stehelin, Varmus, Bishop və onkogenin hüceyrəvi mənşəyi, 1976
159-cu gündə əməliyyatdan sonra dərman vermək ideyasını gördük; bu gün sualı tərsinə çeviririk: xərçəngi başladan şey haradan gəlir? 97-ci gündə Rousun 1911-ci il toyuq sarkomasını danışmış və src geninin adını çəkmişdik; o günün sualı hələ açıq idi: Rous virusunu xərçəngli edən gen virusa aid idi, yoxsa virus onu haradansa götürmüşdü? 159-cu günün “sabah” qutusunda söz verdiyim kimi, bu gün Nature məqaləsinin kunyəsini, tarixlərini və 1989-cu il Nobel əsaslandırmasını mənbələrindən yoxladım. Cavab belə oldu: xərçəng geni virusun ixtirası deyildi, toyuğun öz hüceyrələrində yaşayan bir genin surəti idi.
Virusun geni haradan gəlmişdi?
1960-cı illərə gəldikdə Rous sarkoma virusu yaxşı tanınan bir eksperimental sistem idi. Voqtun 1988-ci il şərhinə görə, Hanafusa və həmkarları 1963-də Rous virusunun qüsurlu olduğunu, yəni yoluxucu nəsil verə bilmədiyi halda hüceyrəni transformasiya edə bildiyini göstərmişdi; bu, bəzi genlərin transformasiya üçün lazım olmadığını və virus genomunun xüsusi bir “xərçəng məlumatı” daşıya biləcəyini düşündürürdü. Voqt bunun sonradan onkogenlərin kəşfini qabaqcadan xəbər verdiyini yazır. Milli Tibb Kitabxanasının (NLM) tarixi səhifəsinə görə, 1970-də Rous virusunun onkogeni SRC müəyyən edildi; səhifə bunu kimin etdiyini demir.
1969-da NIH-dən Robert Huebner və Corc Todaro PNAS-da (cild 64, səhifələr 1087-1094) “virogen-onkogen” fərziyyəsini dərc etmişdi: onurğalı hüceyrələri C tipli RNT viruslarını istehsal edəcək məlumatı özündə daşıyır; bu məlumat transformasiyaya səbəb olan hüceyrəvi onkogenləri də əhatə edir; karsinogenlər, radiasiya və qocalma bu anadangəlmə onkogenləri oyadaraq xərçəngə yol açır. Huebnerin 1981-ci ildəki öz qiymətləndirməsinə görə, ideya ilk gündən mübahisəli idi. Ona görə mən onu “təsdiqlənmiş” deyil, “sonradan qismən sınanan bir sələf” kimi təqdim edirəm; aşağıda nəyin qaldığını ayrıca yazıram.
Bishopun 1989-cu il Nobel mühazirəsinə görə, onun qrupu 1972-73-də hüceyrəvi src üzərində işləməyə başladı; məqsəd onkogenlərin mənşəyini axtarmaq deyil, viral onkogen fərziyyəsini sınamaq idi. Texniki açar Piter Voqtun Rous virusunun transformasiya qüsurlu mutantları idi (Varmus onların təcrid olunmasını 1971 kimi verir): bu mutantlar src bölgəsini itirmişdi. Varmusun mühazirəsinə görə, Fransanın Villejuif ünvanı ilə anılan Dominique Stehelin məhz bu çatışmayan bölgəni seçərək radioaktiv DNT zondu (cDNT) hazırladı və onu normal toyuq DNT-si ilə inkubasiya etdi.
Normal toyuq DNT-sində “src” izi
Stehelin, Varmus, Bishop və Voqtun məqaləsi Nature-də 11 mart 1976-da dərc olundu: “DNA related to the transforming gene(s) of avian sarcoma viruses is present in normal avian DNA” (cild 260, səhifələr 170-173). Məqalənin jurnala daxil olma tarixi 10 noyabr 1975, qəbul tarixi 2 yanvar 1976 kimi oxundu. Zond Prague-C ştammından hazırlanmışdı və genomun təxminən 16 faizini (təxminən 1 600 nukleotid) təmsil edirdi. O, toyuq, bildirçin, hind toyuğu və ördək DNT-sinə təxminən 45-52 faiz, emu DNT-sinə 24 faiz, siçan və dana timus DNT-sinə 5 faizdən az bağlandı. Hüceyrəvi DNT ilə zond arasındakı dupleksin ərimə temperaturu toyuqda 77 °C, provirusda 81 °C idi; bu fərq təxminən 3 faiz əsas uyğunsuzluğuna, digər quşlarda təxminən 5-8 faiz uyğunsuzluğa uyğun gəlirdi. Müəlliflər oxşar ardıcıllığın haploid genomda tək və ya bir neçə nüsxə şəklində olduğunu, ardıcıllığın quşların növləşməsi zamanı yaranıb ayrılmış kimi göründüyünü və viral transformasiya edən genin tam və ya qismən toyuğun (yaxud yaxın növün) genomundan gəlmiş ola biləcəyini yazdılar; ardıcıllığın funksiyası məlum deyildi və struktur ya tənzimləyici ola bilərdi.
Bunu xülasə aləti ilə oxudum; məqalənin çap olunmuş cədvəllərinə və şəkillərinə birbaşa baxmadım, rəqəmlər bu xülasənin ötürdüyü dəyərlərdir.
Proto-onkogen
Normal hüceyrədə olan, böyümə və bölünmənin tənzimlənməsində iştirak edən gen; dəyişmiş və ya həddindən artıq aktiv forması hüceyrəni xərçəngə doğru itələyə bilər. Virusun daşıdığı forma v-src, hüceyrənin öz normal forması c-src adlanır. Bishopa görə, termin əvvəlcə “hüceyrəvi onkogen” idi; o, buna “proto-sarc” dedi, bunu Teminin provirus ideyasına (149-cu gün) bir ehtiram olaraq seçmişdi; “proto-onkogen” tezliklə oturuşdu. Mühazirənin transkriptinə görə, Bishop sonradan “proto” şəkilçisini “sələf” yerinə “prototip” çağırışdırdığı üçün xəcalət mənbəyi saydı (konseptual xülasə); çünki gen artıq xərçəng geni deyil, normal gendir. Bu, sadələşdirilmiş tərifdir.
Nəyin nəticə, nəyin sübut olduğu
1976 təcrübəsi bir hibridləşmə təcrübəsidir; “viral onkogenin normal toyuq genomunda qarşılığı var” demək üçün kifayət idi. “Virus bu geni hüceyrədən götürdü” cümləsi isə bir nəticə çıxarma idi. Bishop mühazirəsində qrupun yazısını bitirən sətri, genin normal böyümə tənzimində iştirak edə biləcəyini deyən sətri, bu gün “sırf lovğalıq” adlandırır: o zaman hüceyrəvi src-nin tam gen olduğuna belə əmin deyildilər. Nəticə sonrakı iki ildə möhkəmləndi: gen normal hüceyrələrdə yazılırdı və məhsulu protein kinaz idi. Bishopa görə, bu kinazın substratı təəccüblü şəkildə tirozin çıxdı və src protein tirozin kinazların ilk nümunəsi oldu. Klonlama və ardıcıllığın təyini hüceyrəvi və viral formanın yaxın qohum olduğunu, aralarındakı incə mutasiyaların viral olanı onkogenə çevirdiyini göstərdi. NLM səhifəsinə görə, Varmus-Bishop laboratoriyasında Deborah Spector src proto-onkogenini balıqlarda və siçan, mal-qara, insan daxil bir çox məməlidə tapdı; səhifə tarix vermir.
Bu nöqtədə Huebner və Todaronun ideyası yarı-yarıya ayrıldı. Doğru qalan hissə: hüceyrələrin içində viral onkogenlərlə qohum genlər var idi. Düşən hissə: bu genlər yatmış, irsən keçən virus məlumatı deyildi. NLM səhifəsinə görə, Varmus və Bishop fərziyyəni iki nöqtədə qüsurlu tapdı: proto-onkogenlər normal hüceyrə mexanizminin bir hissəsidir və virus infeksiyası əlaməti olmayan hüceyrələrdə də olur. Varmusun Nobel mühazirəsi eyni nəticəyə başqa yolla gəlir: zond toyuq ardıcıllıqlarının digər quşlarda qorunduğunu göstərdikdə bu genin Huebner və Todaronun qabaqcadan gördüyü irsi “virogen” olmadığı aydınlaşdı.
Bu hekayə seriyada qurduğumuz “səbəb üçlüyünü” bir araya gətirir: Rous (97-ci gün) xərçəngin virusla ötürülə biləcəyini, Boveri (98-ci gün) irsi materialdakı pozuntunun xərçəngə yol aça biləcəyini, Yamagiwa (99-cu gün) xaricdən gələn bir maddənin onu tetikləyə biləcəyini deyirdi. Stehelin, Varmus və Bishopun təcrübəsi “virus” ilə “hüceyrənin öz genləri” arasındakı divarı uçurdu: virusun xərçəng geni hüceyrənin öz geninin dəyişmiş surəti idi. Bu yazının söykəndiyi mənbələr bu təcrübənin Boverinin fərziyyəsini sübut etdiyini demir; mən də demirəm. Sual yalnız “xərçəngin səbəbi xaricdədir, yoxsa daxildə” ikiliyinin dar bir qapı olduğunu göstərən nümunə ilə genişləndi.
Hüdudlar və bəha
Bu, toyuq təcrübəsidir. Varmusun mühazirəsinə görə, daha yumşaq şəraitdə src zondu insan daxil bütün onurğalıların genomuna bağlandı və bu, retroviral proto-onkogenlərin insan xərçəngində rol oynaya biləcəyi ehtimalını gündəmə gətirdi; yəni “ehtimal”. Eyni mühazirədə Varmus src-nin normal orqanizmlərə və ya hüceyrələrə nə fayda verdiyini deyə bilmədiklərini də yazır. Bishop da 1989-da hüceyrəvi src-nin insan xərçəngi ilə inandırıcı şəkildə əlaqələndirilmədiyini, əhəmiyyətinin daha çox ümumi prinsipdən gəldiyini bildirir.
Nobel mətbuat bəyanatı eyni balansı saxlayır: retroviruslar təbii insan xərçəngində məhdud rol oynaya bilər; bilinən insan nümunəsi Yaponiyadakı HTLV-1 ilə bağlı limfomalardır. Bəyanat digər insan nümunələri kimi bəzi qlioblastomalarda artmış erbB, bəzi süd vəzi xərçənglərində artmış neu fəaliyyəti və bir çox Burkitt limfomasında myc translokasiyasını da sadalayır (Burkitt üçün 136-cı gün, translokasiya üçün 155-ci gün). Bishop həmçinin erkən xərçəng tədqiqatındakı böyük sözlərin çoxunun şişirdilmiş çıxdığını, genlərin təmiri ilə müalicənin uzaq olduğunu, zülalları hədəfləyən dərmanların isə daha yaxın olduğunu yazır. Kəşfin özü müalicə vermədi; dərmanlara uzanan hekayə sonrakı günlərin mövzusudur.
Qalan
- Xərçəng genlərinin normal genomda proto-onkogen kimi mövcud olması ideyası
- Hüceyrə böyümə siqnalının kinazlar vasitəsilə anlaşıla biləcəyi qavrayışı (src, tirozin kinaz)
- Virus zondu ilə normal DNT-də axtarış metodu (hibridləşmə)
Düşən və ya məhdudlaşan
- Viral onkogenin virusun öz ixtirası olduğu fərziyyəsi
- Huebner və Todaronun “yatmış irsi virogen” modeli, təsvir olunduğu kimi
- Xərçəngin mənşəyində virusun hər yerdə həlledici olduğu təəssüratı
Fərziyyədən Nobelə: 1969-1989. Ox 1965-dən 1995-ə qədər uzanır. Yaşıl nişanlar bir neçə qeyddə və ya ilkin qeyddə təsdiqlənən tarixlərdir; mavi nişanlar və çubuqlar tək mənbəyə söykənir və ya aralıqdır; sarı çubuq mənbələrin bir-birinə zidd olduğu tarixi göstərir. Yalnız ili məlum olan tarixlər ilin ortasında çəkilib.
Bir proto-onkogen ailəsi, bir türk kohortu
Bishop və Varmusun Türkiyə ilə yoxlanılmış bağı yoxdur; belə bir bağ qurmuram. Proto-onkogen məntiqinin Türkiyədəki bir nümunəsi üçün Ali Təhsil Şurasının açıq elm qeydindəki bir dissertasiya xülasəsinə baxdım: “Süd vəzi xərçəngli türk qadın xəstələrdə kodon 12 və kodon 61 bölgələrindəki H-ras, K-ras gen mutasiyalarının müəyyən edilməsi” (türkcə başlıq: Meme kanserli türk kadın hastalarda kodon 12 ve kodon 61 bölgelerindeki H-ras, K-ras gen mutasyonlarının belirlenmesi). Qeyd səhifəsi müəllif, universitet, il və elmi rəhbəri göstərmir; qan nümunələrinin Ankara Universiteti Tibb Fakültəsinin Radiologiya və Patologiya kafedralarından gəldiyini yazır.
Xülasəyə görə, süd vəzi xərçəngli 100 xəstə və 100 sağlam şəxs araşdırılıb, DNT qan nümunələrindən təcrid olunub, nöqtəvi mutasiyalar PCR-RFLP ilə axtarılıb. H-ras kodon 12, H-ras kodon 61 və K-ras kodon 12 bölgələrində heç bir mutasiya tapılmayıb. Başlıq kodon 12 və 61-i həm H-ras, həm K-ras üçün çəkir, nəticə cümləsi isə üç bölgəni sadalayır; fərqi izah edə bilmədim. Xülasə ras gen profillərinin digər populyasiyalarda müəyyən edildiyini, türk populyasiyasında oxşar tədqiqat aparılmadığını bildirir. Xülasədən şiş toxumasının istifadə olunub-olunmadığını anlaya bilmədim; buna görə nəticənin şişlərdəki ras mutasiyaları haqqında nə dediyini şərh etmirəm. Yalnız qeyd səhifəsindəki xülasəni oxudum, dissertasiyanın tam mətnini yox. RAS-a öz tarixi daxilində, ayrı bir yazıda qayıdacağıq.
1911-dən bu günə
Nə təsdiqləndi, nə qeyri-müəyyən qaldı
- Gün 158: Köhler və Milstein hələ yazılmayıb; 157-ci günün “sabah” qutusundakı vəd yerinə yetirilməyib.
- Nature kunyəsi: Stehelin D, Varmus HE, Bishop JM, Vogt PK. Nature 1976;260:170-173, doi:10.1038/260170a0. Səhifə aralığı iki mənbədə 170-173-dür (Nature-in doi səhifəsi; Voqtun 1988-ci il “Citation Classic” yazısı), məqalənin mətnini xülasə edən alətdə isə “170-172 (səhifə işarələrindən çıxarılıb)” kimi göründü. 170-173-ü işlətdim. 11 mart 1976, 10 noyabr 1975 (daxil olma) və 2 yanvar 1976 (qəbul) tarixləri yalnız məqalə mətninin xülasə aləti ilə oxunmuş başlığındandır; Nature-in öz səhifəsi tarix göstərmirdi.
- Tarix ziddiyyəti: Nobel mətbuat bəyanatı nəticənin 1976-da dərc olunduğunu yazır, eyni zamanda laureatların bunu “1975-də göstərdiyini” də yazır. Məqalə 10 noyabr 1975-də jurnala çatmış göründüyü üçün təcrübənin 1975-də aparılması ağlabatandır; lakin bu, mənim çıxarışımdır.
- Hibridləşmə rəqəmləri: 45-52 faiz, emu üçün 24 faiz, məməlilərdə 5 faizdən az, Tm dəyərləri və 3 faizə qarşı 5-8 faiz uyğunsuzluq xülasə aləti ilə məqalədən ötürülən dəyərlərdir; orijinal cədvəllərə birbaşa baxılmayıb.
- Qurumlar: xülasə aləti məqalənin başlığından Stehelin üçün “Villejuif, Fransa”, Voqt üçün UCLA şöbəsini oxudu; mən bunu müstəqil yoxlamadım və qurumlar haqqında başqa təfərrüat yazmadım.
- 1970 və 1971: NLM səhifəsi SRC-nin 1970-də müəyyən edildiyini deyir, lakin kimin müəyyən etdiyini vermir; kimin adını çəkəcəyimi yoxlaya bilmədiyim üçün heç kimi çəkmədim. Voqtun mutantlarının 1971 tarixi Varmusun Nobel mühazirəsindəndir; NLM səhifəsi Varmusun 1971-də zondu layihələndirdiyini yazır.
- Huebner və Todaro: PNAS 1969;64:1087-1094 kunyəsi Huebnerin 1981-ci il “Citation Classic” şərhindəndir. Fərziyyənin ilk gündən mübahisəli olduğu və sonradan “sübut olunduğu” iddiası Huebnerin öz qiymətləndirməsidir, müstəqil təsdiq deyil. “Qüsurlu” hökmü NLM səhifəsindəki Varmus-Bishop qiymətləndirməsinə əsaslanır.
- Bishopun mühazirəsi: avtomatik transkript kimi oxundu və transkriptdə səhvlər var (“sarc” kimi); ona görə termini və “sırf lovğalıq” sitatını konseptual xülasə kimi ötürdüm. Rəqəmlər də ziddiyyətlidir: eyni transkriptdə iyirmidən çox retroviral onkogen və altmışdan çox proto-onkogen, Varmusun mühazirəsində qırxdan çox hüceyrəvi gen, bir ikinci dərəcəli mənbədə qırxdan çox retrovirus onkogeni var; ona görə rəqəm yazmadım.
- Rousun tarixi: Nobel mətbuat bəyanatı Rousun virusu “1916-da” tapdığını yazır; 97-ci gündə 1911-ci il nəşrini danışmışdıq. İkisini bu yazıda uzlaşdıra bilmədim; 1911-i seriya daxilindəki tarix kimi saxladım.
- Stehelin və Nobel: Varmusun mühazirəsi zondu Stehelinin hazırladığını yazır. Bir Bask elm portalı Stehelinin də mükafata layiq olduğunu dediyini və ingilis və fransız dilli elmi icmaların onun rolunu fərqli qiymətləndirdiyini bildirir; tək ikinci dərəcəli mənbə. Bu mübahisəni yoxlamadım və heç bir hökm yazmıram.
- Spector: src-nin balıqlarda və məməlilərdə tapılması NLM səhifəsindəndir, tarixsiz və kunyəsiz; ona görə il yazmadım.
- “İlk” iddiası: bir mənbə bu məqaləni “ilk onkogen kəşfi” adlandırır; mən bunu yazmadım. Tirozin kinazların “ilk nümunəsi” ifadəsi Bishopa aiddir və belə ötürüldü.
- Türkiyə dissertasiyası: yalnız qeyd xülasəsi oxundu; müəllif, universitet, il və elmi rəhbər səhifədə yoxdur; başlıq ilə nəticə cümləsi arasındakı kodon fərqi izah oluna bilmədi; qan nümunəsi ifadəsi şiş toxumasının istifadə olunub-olunmadığını aydınlaşdırmır.
Uşaqlıq boynu xərçənginin səbəbi axtarılarkən: zur Hausen və HPV-nin izi, 1976
Bu gün bir xərçəng geninin hüceyrənin daxilindən gəldiyini gördük. Sabah uşaqlıq boynu xərçənginin “səbəb” cəbhəsinə dönürük: 106-cı gündə Shopenin dovşan papilloma virusunu, 103-cü gündə Pap yaxmasını, 93-cü gündə Wertheimi danışmışdıq. Yazmazdan əvvəl Harald zur Hausenin insan papilloma virusu (HPV) ilə uşaqlıq boynu xərçəngi əlaqəsinə dair 1970-ci illərdəki işinin (planda 1976 kimi keçir) kunyəsini və tarixini, sonrakı HPV-16 və HPV-18 bulgularını və 2008-ci il Nobel mükafatını yoxlayacağam; nəyin fərziyyə, nəyin sübut olduğunu ayıraraq.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda ən çox diqqət etdiyim şey 1976 təcrübəsinin sübut etdiyi hissə (viral onkogenin toyuq genomunda qarşılığı var) ilə nəticə çıxarma hissəsini (virus geni hüceyrədən götürdü) ayrı saxlamaq idi. İkinci diqqət nöqtəm toyuq bulgusunu insan xərçəngi üçün ümumiləşdirməmək və Stehelinin mükafatdan kənarda qalması mübahisəsini yalnız tək ikinci dərəcəli mənbəyə əsaslanaraq mühakimə etməmək idi.
Mənbələr və əlavə oxu
- Stehelin D, Varmus HE, Bishop JM, Vogt PK. DNA related to the transforming gene(s) of avian sarcoma viruses is present in normal avian DNA. Nature 1976;260:170-173. doi:10.1038/260170a0 (Nature doi səhifəsi və məqalə mətni, xülasə aləti ilə oxundu; çap olunmuş cədvəllərə baxılmadı).
- Huebner RJ, Todaro GJ. Oncogenes of RNA tumor viruses as determinants of cancer. Proc Natl Acad Sci USA 1969;64:1087-1094 (kunyə Huebnerin 1981-ci il “Citation Classic” şərhindən; məqalənin özü oxunmadı).
- Bishop JM. Nobel Lecture, 1989 (avtomatik transkript kimi oxundu; transkriptdə səhvlər var; konseptual xülasə kimi ötürüldü).
- Varmus HE. Nobel Lecture, 1989, nobelprize.org (xülasə aləti ilə oxundu).
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1989. nobelprize.org: mükafat səhifəsi və mətbuat bəyanatı (əsaslandırma: “for their discovery of the cellular origin of retroviral oncogenes”).
- National Library of Medicine. Retroviruses and the Genetic Origins of Cancer, 1970-1993. profiles.nlm.nih.gov (tarixi xülasə; tarixsiz təfərrüatlar var; ikinci dərəcəli mənbə).
- Vogt PK. “Avian tumor viruses” (Adv Virus Res 1965;11:293-385) haqqında Citation Classic şərhi. Current Contents, 1988, garfield.library.upenn.edu (1976-cı il məqaləsinin səhifə aralığı üçün).
- Nobel Prize 1989. zientzia.eus (Bask elm portalı; ikinci dərəcəli mənbə; Stehelinin mükafat barədə sözləri üçün).
- Süd vəzi xərçəngli türk qadın xəstələrdə kodon 12 və kodon 61 bölgələrindəki H-ras, K-ras gen mutasiyalarının müəyyən edilməsi (türkcə başlıq: Meme kanserli türk kadın hastalarda kodon 12 ve kodon 61 bölgelerindeki H-ras, K-ras gen mutasyonlarının belirlenmesi). Dissertasiya, acikbilim.yok.gov.tr (qeyd səhifəsindəki xülasə oxundu; müəllif və il səhifədə yoxdur).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq hissə bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 160-cı günüdür və onkogenin hüceyrəvi mənşəyinin kəşfini tarixi oxu kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Müalicə qərarları üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız tək ikinci dərəcəli mənbəyə, yalnız xülasəyə və ya oxuna bilməyən mətnə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində qeyd olunub.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.




