Əməliyyatdan sonra kimyaterapiya: Bonadonna, Fisher və adjuvant müalicə, 1975-1976

Bu məqalədə
Əməliyyatdan sonra kimyaterapiya: Bonadonna, Fisher və adjuvant müalicə, 1975-1976
Bu, 159-cu gündür; 158-ci gün keçildi. 157-ci günün “sabah” qutusu Köhler və Milsteini (monoklonal antikorlar, 1975) vəd etmişdi; bu vəd hələlik yerinə yetirilməyib, o gün sonradan yazılacaq. Bu gün qonşu bir suala dönürük: xərçəng əməliyyatla götürüldükdən sonra görünməyən xəstəliyə qarşı dərman verilməlidirmi? 104-cü gündə Patey-in “daha az kəsmək” fikrini danışmışdıq; 100-cü gündə iki yerli dayağın yanında cücərən sistem müalicəsini müzakirə etmişdik. Bu gün həmin iki xətt qovuşur: cərrahiyyəni kiçildən sübutların yanında, əməliyyatdan sonra dərman verən ilk iri nəzarətli tədqiqatlar.
Bir komanda, iki sual
Mastektomiya görünən şişi götürür, lakin bəzi qadınlarda xəstəlik illər sonra sümükdə, qaraciyərdə və ya ağciyərdə qayıdırdı. Səbəb barədə yan-yana yaşayan iki fikir vardı: ya cərrahın bıçağı kifayət qədər geniş olmamışdı, ya da hüceyrələr əməliyyatdan əvvəl yola çıxmışdı. Bernard Fisherin sədrlik etdiyi NSABP (National Surgical Adjuvant Breast and Bowel Project) hər iki sualı eyni illərdə sınadı. Birincisi: daha az cərrahiyyə eyni nəticəni verirmi? B-04 tədqiqatına 1.765 qadın daxil edilmişdi; tam mastektomiya, şüa müalicəsi ilə və ya şüasız, radikal mastektomiyaya kifayət qədər yaxın nəticə verdi (ilk nəticələr Cancer 1977;39:2827; 25 illik izləmə N Engl J Med 2002;347:567, icmal mənbədən verilir). İkincisi: əməliyyatdan sonra dərman əlavə etmək nəticəni dəyişirmi? Bu yazı həmin ikinci sualdan bəhs edir.
Bu günün hekayəsindəki iki dərman birləşməsində seriyadan tanış üzlər var. CMF-in “C”-si siklofosfamiddir, azotlu xardalın nəslindən olan alkilləşdirici (115 və 120-ci günlər); “M” metotreksatdır, Farberin aminopterininin qohumu (122-ci gün); “F” 5-florourasildir (131-ci gün). Üç ayrı hekayənin dərmanı indi əməliyyatdan sonra birlikdə verilməli idi. L-PAM (L-fenilalanin xardalı) isə Fisherin qolunda istifadə olunan tək dərman idi.
Milli hesabat və aralıq nəticələr
The Cancer Letter jurnalının 4 oktyabr 1974-cü il sayına görə, Milli Xərçəng İnstitutunun “Breast Cancer Report” hesabatı 30 sentyabr 1974-cü il bazar ertəsi üçün planlaşdırılmışdı; Betty Fordun radikal mastektomiyası iki gün əvvəl olmuşdu və hesabat birdən milli xəbərə çevrilmişdi. Eyni xəbərə görə, Fisherin L-PAM tədqiqatı aksilyar düyünləri müsbət qadınlarda, 37 mərkəzdə aparılan ikiqat kor, plasebo nəzarətli tədqiqat idi; dərman və ya plasebo iki il müddətində altı həftədən bir beş gün verilirdi. Aralıq nəticədə menopauzadan əvvəlki qadınlarda L-PAM alan 30 qadından birində, yalnız əməliyyat olunan 37 qadından on birində residiv olmuşdu; menopauzadan sonra azalma var idi, lakin daha az nəzərə çarpırdı və “nəzərdən keçirilirdi”. Hesabata görə Milanda 100 xəstəlik tədqiqat bu nəticələrlə uyğun idi. Eyni yazıda ehtiyatlılıq qeydi də var: bəziləri bulguların vaxtından əvvəl təcrübəyə itələnə biləcəyini düşünürdü və L-PAM nəticələri xəstələr kifayət qədər sağqalma vaxtı toplayanadək sübut olunmuş sayılmayacaqdı.
Bunu xülasə aləti ilə oxudum; hesabatın orijinal səhifəsini və Fisherin 1975-ci il məqaləsinin tam mətnini görmədim. Aralıq nəticədəki rəqəmlər çox kiçik qruplara və qısa izləməyə aiddir.
Adjuvant müalicə
Adjuvant “köməkçi” deməkdir: şiş cərrahi yolla götürüldükdən sonra verilən, görüntüləmədə görünməyən qalıq hüceyrələri hədəfləyən əlavə müalicə. Tək bir xəstədə sübut oluna bilməz, çünki əməliyyatdan sonra xəstə onsuz da “təmiz” görünür; fayda yalnız böyük qruplarda, müalicə alanlarla almayanların residiv və sağqalmasını müqayisə etməklə göstərilə bilər. Buna görə yaxşı nəzarət qolu lazımdır. Bu, sadələşdirilmiş tərifdir.
Milanda bir məlumat mübadiləsi
Milandakı Istituto Nazionale Tumori-də cərrah Umberto Veronesi və tibbi onkoloq Gianni Bonadonnanın apardığı CMF tədqiqatı, Oncopedia-dakı bir tarixçəyə görə, Paul Carbone 1972-ci ilin mayında CMF məlumatlarını Bonadonna ilə bölüşdükdən sonra 1973-cü ilin fevralında başladı; Carbone eyni zamanda Fisherin L-PAM məqaləsinin müəlliflərindəndir (məqalənin kunyəsi), yəni iki tədqiqat arasında şəxsi körpü var idi. Eyni səhifədə tədqiqatın İtaliyada aparılma səbəbləri sadalanır: vahid cərrahiyyə, aşağı xərc və müalicə almayan nəzarət qrupu ilə bağlı daha az etik narahatlıq. Sonuncu nöqtə bu günün baxışından vacibdir: nəzarət qolunda yalnız əməliyyat var idi. Yaşlı qadınlarda doza azaldılırdı, 75 yaşdan yuxarı qadınlar xaric edilirdi.
Bonadonna və həmmüəlliflərin hesabatı radikal mastektomiyadan sonra aksilyar düyünləri müsbət qadınlarda uzunmüddətli, dövri CMF-i araşdırdı (N Engl J Med, 19 fevral 1976, cild 294, səhifələr 405-410; Veronesi daxil on bir müəllif). 1976-cı il nəşrinin rəqəmlərini oxuya bilmədim. Eyni tədqiqatın iyirmi illik izləməsi 1995-də çıxdı: 1973-də başlayan Milan tədqiqatına 386 qadın daxil edilmişdi; 179-una əməliyyatdan sonra əlavə müalicə verilməmiş, 207-sinə on iki ay CMF verilmişdi. Median izləmə 19,4 il idi. Residiv üçün nisbi risk düzəlişsiz təhlildə 0,71 (95% etimad intervalı 0,56-0,90; P = 0,004), düzəlişli təhlildə 0,65; ümumi sağqalma üçün 0,78 (0,62-0,99; P = 0,04) və düzəlişli 0,76 idi. Fayda menopauzadan sonrakı qadınlar istisna olmaqla bütün alt qruplarda görüldü (N Engl J Med 1995;332:901-906).
0,71 nisbi risk residivin təxminən 29% nisbi azalması deməkdir. Bunun mütləq qarşılığı (iyirmi ildə yüz qadında neçə residivin qarşısının alındığı) oxuduğum xülasədə verilmir; buna görə mütləq fərqi yazmıram. Təsir nəzərə almamaq üçün çox kiçik deyil, amma hamı üçün eyni böyüklükdə də deyil: menopauzadan sonrakı qadınlarda 1995-ci il xülasəsi fayda tapmadı.
Eyni sual, iki dərman, iki qitə
Fisher və həmmüəlliflərin məqaləsi N Engl J Med-də 16 yanvar 1975-ci ildə çıxdı (cild 292, sayı 3, səhifələr 117-122); qeyd səhifəsindəki bir cümləlik xülasə onun mastektomiyaya əlavə olaraq uzunmüddətli L-PAM-ı, patoloji olaraq aksilyar düyünləri müsbət ilkin süd vəzi xərçənginin perspektiv təsadüfi tədqiqatında qiymətləndirdiyini bildirir. Xəstə sayı və residiv nisbətləri həmin xülasədə yoxdur. Bir icmal mənbə tədqiqatın 1972-1974 arasında 380 qadını qəbul etdiyini yazır; The Cancer Letter-dəki aralıq hesabat isə təxminən 250 xəstədən danışırdı. Bu iki rəqəm arasındakı fərqi təsdiq edə bilmədim (aralıq hesabat ilə tamamlanmış qeyd ola bilər). Eyni mənbələr Fisherin 1975-ci il məqaləsinin Bonadonnanın 1976-cı il məqaləsindən təxminən on üç ay əvvəl gəldiyini göstərir. Kimin “ilk” olduğu sualı bu yazının mövzusu deyil; digər mərkəzlərdə oxşar fikirli daha qədim tədqiqatların olub-olmadığını araşdırmadım, ona görə “ilk” demirəm.
Ortaq nəticə 104-cü günün “daha az kəsmək” fikrinə əks tərəfdən bağlanır: cərrahiyyə azalarkən sistem müalicəsinin payı artırdı. Eyni illərdə bu, Fisherin B-06 tədqiqatında görüldü (2.163 xəstə; modifikasiya olunmuş radikal mastektomiyaya qarşı lumpektomiya və lumpektomiya əlavə şüa müalicəsi; ilk nəticələr N Engl J Med 1985;312:665, iyirmi illik nəticələr 2002;347:1233): iyirmi ildə ümumi sağqalmada, xəstəliksiz sağqalmada və uzaq xəstəliksiz sağqalmada əhəmiyyətli fərq yox idi. “Cərrahiyyəni azalt, sistem müalicəsini ciddi qəbul et” cütlüyü buradan çıxır; bu cümləni xülasə kimi yazıram və iki tədqiqatın ortaq prinsipi sübut etdiyini iddia etmirəm.
Hüdudlar və bəha
Hər qadın bu müalicədən eyni dərəcədə faydalanmadı. Milanda fayda menopauzadan sonra görülmədi; Fisherin aralıq hesabatında həmin qrup “nəzərdən keçirilirdi”. Yəni bəzi xəstələr fayda görmədən yan təsirləri daşımış ola bilər. Dərman yükü real idi: L-PAM ardıcıl beş gün, altı həftədən bir, iki il; CMF on iki ay. Dozalar yaşa görə azaldılırdı və 75 yaşdan yuxarı qadınlar xaric edilirdi; cərrahlar kimyaterapiyanın yan təsirlərindən çəkinirdi. Yan təsirlərin ətraflı nisbətlərini oxumadığım üçün burada rəqəm vermirəm.
Faydanın ölçüsündə də ehtiyat lazımdır. Aralıq hesabatdakı “on bir qadına qarşı bir qadın” təsirlidir; lakin bu, çox kiçik qruplarda, qısa izləmədə aralıq nəticə idi və The Cancer Letter-ə görə bəziləri bulguların təcrübəyə tez itələnməsindən narahat idi. Hər iki tədqiqatda nəzarət qolunda əlavə dərman yox idi (Fisherdə plasebo, Milanda yalnız əməliyyat); bu gün eyni nəzarəti qurmaq etik baxımdan daha çətin ola bilər. Bu yazı müalicə tövsiyəsi deyil.
Qalan
- Əməliyyatdan sonra sistem müalicəsi ideyası və onu sınayan təsadüfi nəzarət qolu
- Çoxdərmanlı birləşmə (142-ci günün məntiqi), əməliyyatdan sonrakı şəraitdə
- Faydanın ölçüsü kimi residivin və sağqalmanın iyirmi il izlənməsi
Düşən və ya məhdudlaşan
- Düyünü müsbət xəstəlikdə “yalnız əməliyyat kifayətdir” fərziyyəsi
- “Fayda hamı üçün eynidir” fərziyyəsi (1995 xülasəsində menopauzadan sonrakı qadınlar istisna)
- Nəzarət qolunun heç bir əlavə müalicə almadığı dizayn
Fisher və Bonadonna: 1972-2005. Ox 1970-dən 2010-a qədər uzanır. Yaşıl nişanlar tarixi bir neçə qeyddə və ya ilkin qeyddə təsdiqlənən hadisələrdir; mavi nişanlar və çubuqlar tək mənbəyə söykənir və ya tarix aralığıdır. Yalnız ili məlum olan tarixlər ilin ortasında çəkilib.
Altı kür, yoxsa on iki?
Türkiyədə adjuvant kimyaterapiyanın ilk dəfə nə vaxt tətbiq olunduğunu təsdiq edə bilmədim və Fisher və Bonadonna ilə Türkiyə arasında heç bir bağ qurmuram. Milanın “on iki ay” sualına toxunan bir nümunə var: Ali Təhsil Şurasının açıq elm qeydində “Süd vəzi xərçəngində adjuvant kimyaterapiyanın 6 və ya 12 kür aparılmasının sağqalmaya təsiri” başlıqlı dissertasiya işi. Qeyd səhifəsi müəllif, universitet, il və elmi rəhbəri göstərmir; 1980-1985 arasında müalicə olunmuş menopauzadan əvvəlki xəstələri əhatə edən retrospektiv iş olduğunu bildirir.
Xülasəyə görə II mərhələdə beş illik xəstəliksiz sağqalma altı kürdə təxminən 40%, on iki kürdə “5,4%” kimi verilib (bu rəqəm böyük ehtimalla çap səhvidir; 54% ola bilər, təsdiqlənməyib); ümumi sağqalma 48% və 57%. III mərhələdə xəstəliksiz sağqalma hər iki qolda 30%, ümumi sağqalma 40% və 50%. Qollar arasındakı fərq statistik cəhətdən əhəmiyyətli tapılmayıb. Müəlliflərin nəticəsi: adjuvant kimyaterapiyanın zərurəti yaxşı əsaslandırılıb, lakin ideal müddət və forma həll olunmayıb. Yalnız qeyd səhifəsindəki xülasəni oxudum, dissertasiyanın tam mətninə baxmadım.
1972-dən bu günə
Nə təsdiqləndi, nə qeyri-müəyyən qaldı
- Keçilən sıra: 158-ci gün (Köhler və Milstein) bu mərhələdə yazılmadı; 157-ci günün “sabah” qutusundakı vəd hələ yerinə yetirilməyib və o gün sonradan doldurulacaq.
- Fisher kunyəsi: Fisher B, Carbone P, Economou SG və b. N Engl J Med 1975;292(3):117-122, 16 yanvar 1975, doi:10.1056/NEJM197501162920301; qeyd səhifəsi yalnız bir cümləlik xülasə verir, ona görə xəstə sayı və residiv nisbətləri oxuna bilmədi. Bir icmal mənbənin kunyə başlığında “1-fenilalanin” yazılıb; mətndə “L-fenilalanin”. Başlıqdakı “1” böyük ehtimalla çap səhvidir; “L-” işlətdim.
- B-05 xəstə sayı: bir icmal mənbə 1972-1974 arasında 380 qadın deyir; The Cancer Letter-dəki 1974 aralıq hesabatı 250 xəstədən danışır. Fərqi izah edən mənbə tapmadım (aralıq və tamamlanmış qeyd ola bilər); həll olunmayıb.
- Aralıq nəticə (1/30 və 11/37): yalnız The Cancer Letter-in 4 oktyabr 1974-cü il xəbərindən (xülasə aləti ilə oxundu); Fisherin 1975-ci il məqaləsindəki nəticələrlə eyni olub-olmadığını təsdiq edə bilmədim. 28 sentyabr 1974 tarixi xəbərdəki “Betty Fordun mastektomiyası iki gün əvvəl” təfərrüatından çıxarıldı.
- Bonadonna 1976: kunyə (cild 294, sayı 8, səhifələr 405-410, 19 fevral 1976, doi:10.1056/NEJM197602192940801, on bir müəllif) qeyd səhifəsindəndir; xəstə sayı, residiv nisbətləri və toksiklik oxuna bilmədi. 1995 xülasəsindəki 386, 179 və 207 rəqəmləri yekun kohorta aiddir; onların 1976 hesabatındakı xəstə sayı ilə eyni olduğunu fərz etmirəm.
- Başlanğıc tarixi: Oncopedia (2026) 1973-cü ilin fevralını və Carbonenin 1972-ci ilin mayında məlumat bölüşməsini yazır; 1995 xülasəsi yalnız “1973” deyir. Oncopedia səhifəsində çap səhvləri və rejim uyğunsuzluğu (CMFP/CMF) var; təfərrüatı tək mənbə kimi qəbul edirəm.
- 1995 nəticələri: residiv üçün 0,71 və 0,65, ümumi sağqalma üçün 0,78 və 0,76 nisbi risklər xülasədəndir; mütləq nəticələr və alt qrup rəqəmləri oxunmadı.
- B-04 və B-06: xəstə sayları və kunyələr icmal səhifəsindəndir (1.765; 2.163); orijinal məqalələr oxunmadı.
- BMJ 2005: yalnız “Nature” xülasə qeydindən; BMJ məqaləsi oxunmadı.
- “İlk” iddiası: digər mərkəzlərdə daha qədim adjuvant tədqiqatların olub-olmadığını araşdırmadım; ona görə heç yerdə “ilk” demirəm.
- Türkiyə dissertasiyası: yalnız qeyd səhifəsindəki xülasə oxundu (orijinal qeydin tam görünüşü robot girişinə bağlı idi); müəllif, universitet və il səhifədə yoxdur; “5,4%” böyük ehtimalla çap səhvidir.
Normal genin xərçəng üzü: Bishop, Varmus və onkogenin hüceyrəvi mənşəyi, 1976
Bu gün əməliyyata dərman əlavə olunduğunu gördük. Sabah 97-ci gündə danışdığımız Rousun toyuq sarkomasına qayıdırıq: onu törədən virus geninin toyuğun öz hüceyrələrində qohumu varmı idi? Sabah Bishop və Varmus komandasının nəşrinin kunyəsini və tarixini, 1989-cu il Nobel mükafatını, bulgunun “xərçəng genləri sağlam hüceyrədə yaşayır” fikrinə nə əlavə etdiyini və nəyin yalnız fərziyyə qaldığını yoxlayaraq yazacağam.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda ən çox diqqət etdiyim şey 1974-cü ildəki kiçik aralıq nəticəni (1/30 və 11/37) 1995-ci ildəki iyirmi illik izləmə ilə qarışdırmamaq və oxumadığım yerdə mütləq fərq yazmamaq idi. İkinci diqqət nöqtəm keçilən 158-ci günü gizlətmədən bildirmək idi.
Mənbələr və əlavə oxu
- Fisher B, Carbone P, Economou SG, Frelick R, Glass A, Lerner H, Redmond C, Zelen M, Band P, Katrych DL, Wolmark N, Fisher ER. L-Phenylalanine mustard (L-PAM) in the management of primary breast cancer. N Engl J Med 1975;292(3):117-122. doi:10.1056/NEJM197501162920301 (qeyd səhifəsi; bir cümləlik xülasə).
- Bonadonna G, Brusamolino E, Valagussa P, Rossi A, Brugnatelli L, Brambilla C, De Lena M, Tancini G, Bajetta E, Musumeci R, Veronesi U. Combination chemotherapy as an adjuvant treatment in operable breast cancer. N Engl J Med 1976;294(8):405-410. doi:10.1056/NEJM197602192940801 (qeyd səhifəsi; rəqəmlər oxuna bilmədi).
- Bonadonna G, Valagussa P, Moliterni A, Zambetti M, Brambilla C. Adjuvant cyclophosphamide, methotrexate, and fluorouracil in node-positive breast cancer: the results of 20 years of follow-up. N Engl J Med 1995;332(14):901-906. doi:10.1056/NEJM199504063321401 (xülasə səviyyəsində oxundu).
- Monfardini S, Costa A, Rutgers E. CMF adjuvant chemotherapy for operable breast cancer: a change of paradigm. Oncopedia (ESO), 25 fevral 2026, oncopedia.wiki (xülasə aləti ilə oxundu; ikinci dərəcəli mənbə; çap səhvləri var).
- The Cancer Letter. Breast cancer report to the profession suddenly is a report to the nation; treatment progress noted. 1(35), 4 oktyabr 1974, cancerhistoryproject.com (xülasə aləti ilə oxundu; dövrün xəbəri).
- Milestone clinical trials of the National Surgical Adjuvant Breast and Bowel Project (NSABP). Chinese Clinical Oncology, cco.amegroups.org (xülasə aləti ilə oxundu; icmal; B-04, B-05, B-06 kunyələri).
- Adjuvant CMF in breast cancer: 30 years' experience. Nature Clinical Practice Oncology 2005;2:118, doi:10.1038/ncponc0113 (yalnız xülasə qeydi oxundu; Bonadonna və b., BMJ 2005 haqqında).
- Süd vəzi xərçəngində adjuvant kimyaterapiyanın 6 və ya 12 kür aparılmasının sağqalmaya təsiri (türkcə başlıq: Meme kanserinde adjuvant kemoterapinin 6 kür veya 12 kür yapılmasının sağ kalıma etkisi). Dissertasiya, acikbilim.yok.gov.tr (qeyd səhifəsindəki xülasə oxundu; müəllif və il səhifədə yoxdur).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq hissə bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 159-cu günüdür və süd vəzi xərçəngində adjuvant kimyaterapiyanın doğuşunu tarixi oxu kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Müalicə qərarları üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız tək ikinci dərəcəli mənbəyə, yalnız xülasəyə və ya oxuna bilməyən mətnə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində qeyd olunub.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.




