Başarısız Bir Doğum Kontrol İlacından Tamoksifene: ICI 46,474'ün Yolu, 1962-1977

Bu Makalede
Başarısız Bir Doğum Kontrol İlacından Tamoksifene: ICI 46,474'ün Yolu, 1962-1977
161. günde rahim ağzı kanserinin nedenini bir virüste aradık. Bugün hormon eksenine dönüyoruz: 91. günde Beatson'ın 1896'da yumurtalık çıkarımıyla, 105. günde Lacassagne'ın erkek farede östrojenle oluşturduğu tümörle, 112. günde Huggins'in prostat kanserinde hormon baskısıyla bu eksene bakmıştık. Hepsinde hormon ya kaynağından uzaklaştırılıyor ya da bir başka hormonla dengeleniyordu. Bugünkü hikâyede ilk kez, hormonun hücreye bağlanmasını engellemeyi deneyen bir ilaç var. Dünkü yarın kutusunda söz verdiğim gibi, 1977'nin tam olarak neyin tarihi olduğunu, sentez ve ilk klinik kullanım tarihlerini ve etki mekanizmasının ne zaman anlaşıldığını kaynaklarından ayrı ayrı doğruladım; kimya ile klinik kanıtı birbirine karıştırmadım.
Bir laboratuvar defterindeki numara
Hikâye bir kanser ilacı aramasıyla değil, bir doğum kontrol hapı aramasıyla başlıyor. Frontiers in Pharmacology'deki 2017 tarihli bir ilaç geliştirme vaka incelemesine göre (özetleme aracıyla okudum), ICI Pharmaceuticals'ın doğurganlık düzenleme programı biyolog Arthur Walpole'un yönetiminde yürüyordu ve 1962'de kimyager Dora Richardson, ICI 46,474 numaralı bileşiği sentezledi. Scientific American'ın Richardson'a ayrılmış yazısı da aynı yılı veriyor. Sentez yılını yalnızca bu iki ikincil kaynak veriyor; Howell ve Howell'in 2023 tarihli derlemesi kesin bir sentez yılı vermiyor, yalnızca 1966 tarihli izomer makalelerini anıyor. Yani 1962, "iki ikincil kaynağa göre" bir tarihtir.
Bileşik bir karışımdı. Howell ve Howell'e göre cis izomeri (ICI 47,699) saf bir östrojendi; trans izomeri, yani tamoksifen, karışık bir östrojen ve anti-östrojen etkisi taşıyordu. Frontiers yazısına göre Richardson izomerleri ayırdı, 1968'deki bir X ışını analizi anti-östrojenik etkinin trans izomerde olduğunu doğruladı. Scientific American'a göre Richardson'ın adı 1965 tarihli patentte yer alıyor, ama katkısı sonraki anlatımlarda büyük ölçüde gözden kaçtı; aynı yazı bunun nedenlerinden biri olarak bir dizinleme hatasını anıyor. Bunu tek bir ikincil kaynaktan aktarıyorum.
Amaç, anti-östrojen bir madde ile gebeliği önlemekti. Olmadı: Frontiers yazısına göre İsveç'teki denemeler, tamoksifenin yumurtlamayı baskılamak yerine uyardığını gösterdi. Bir doğum kontrol ilacı olarak başarısız olan molekül, ilaç şirketi için bir engel gibi duruyordu.
Christie Hastanesi'nde ilk klinik çalışma
Frontiers yazısına göre 1969'da İngiltere'nin ilaç güvenliği komitesi, aralarında Manchester'daki Christie Hastanesi'nde bir meme kanseri çalışmasının da bulunduğu tedavi çalışmalarını onayladı. Sonuçlar British Journal of Cancer'da yayımlandı: Cole, Jones ve Todd, "A New Anti-oestrogenic Agent in Late Breast Cancer: An Early Clinical Appraisal of ICI46474", 1971, cilt 25, sayfa 270-275. Derginin özet sayfasına göre 46 hasta tedavi edildi; 10'unda iyi yanıt görüldü, yazarlar bu oranı östrojen ve androjenlerle görülene benzer buldu ve ilacın asıl avantajının "rahatsız edici yan etkilerin az olması" olduğunu belirtti. Howell ve Howell de aynı çalışmayı 1969'da başlayan, 46 hastalı tek kollu bir faz 2 çalışması olarak anıyor ve yüzde 22 yanıtı aktarıyor; karşılaştırma olarak dietilstilbestrol (DES, 110. gün) için yüzde 25, yüksek doz androjenler için yüzde 18 veriyor.
Bu, çarpıcı bir sonuç değildi. Craig Jordan'ın kendi anlatımına göre (Cancerworld, 2020) ileri evre hastalarda yanıt oranı yaklaşık yüzde 30'du, bir ila iki yıl sürüyordu ve mevcut hormonal tedavilerden daha iyi değildi; ICI ilacın kârlı olacağından kuşkuluydu. Aynı anlatıma göre Walpole ilacın bırakılmasına karşı çıktı. Bu, Jordan'ın bakışından aktarılan bir hikâyedir; Frontiers yazısı yanıt oranı için farklı bir rakam veriyor (kırk hastanın hepsinde ölçülebilir küçülme), bu çelişkiyi fact-check kutusuna yazdım.
SERM ve reseptör
Östrojen, hücrede östrojen reseptörü denen bir proteine bağlanarak etki eder. Tamoksifen bu bağlanmayı engeller, ama her dokuda aynı biçimde değil: bazı dokularda kısmen östrojen gibi davranır. Bu yüzden "seçici östrojen reseptör modülatörü" (SERM) olarak anılır. Ayrıca bir ön ilaçtır: karaciğerde CYP2D6 ve CYP3A4 enzimleriyle, daha güçlü olan 4-hidroksitamoksifen ve endoksifene dönüşür (Howell ve Howell 2023; Washington Üniversitesi'nin ilaç veri sayfası). Bu, ana çizgiyi veren sadeleştirilmiş bir tanımdır.
Sıçan modeli ve reseptör
İlacın kliniğe yerleşmesinde laboratuvar soruları belirleyici oldu. Leeds Üniversitesi'nin Craig Jordan için yayımladığı anma yazısına göre (eski bir öğrencisinin kaleminden, bağımsız kaynakçası yok) Jordan 1972-74 arasında Massachusetts'teki Worcester Vakfı'nda DMBA ile sıçanlarda meme tümörü modelini kurdu, ICI 46,474'ün kanser üzerindeki etkisini sınadı ve ilacın yalnızca östrojen reseptörü pozitif tümörlerde işe yaradığını buldu. Jordan'ın kendi anlatımına göre 1973'te Elwood Jensen'ın Chicago'daki laboratuvarını ziyaret etti ve 1975'e gelindiğinde kendi laboratuvarı tamoksifenin insan tümörlerindeki östrojen reseptörüne östradiol bağlanmasını engellediğini gösterdi. Aynı anlatım, reseptöre bakmanın standart uygulama olmasının bundan sonra yaklaşık on yıl daha sürdüğünü söylüyor.
İki şeyi ayırmak gerekiyor. Birincisi, bunlar hayvan ve laboratuvar bulgularıdır; insanda aynı etkiyi kanıtlayan şey sonradan yapılan klinik çalışmalardı. İkincisi, bu bilgilerin çoğu Jordan'ın kendi anlatımlarından ve onu anan metinlerden geliyor; yani olayı anlatan kişi, olaya katılan kişi. Bunu atıflarla ayrı tuttum. Jordan 1997 tarihli bir derlemesinde 1972-74 çalışmalarının tamoksifenin kimyasal olarak indüklenen sıçan meme tümörlerini engellediğini, ER-pozitif tümörleri tercih ettiğini ve insan tümörlerinde [3H]östradiol bağlanmasını bloke ettiğini özetliyor; 1975 tarihi ise Cancerworld anlatımında geçiyor, iki kaynağın tarihleri tam örtüşmüyor.
Jordan'ın asıl önerisi süreyle ilgiliydi. Cancerworld'deki anlatımına göre sıçan deneylerinde tedavi ne kadar erken başlarsa o kadar iyi sonuç alınıyor, sürekli doz kalıcı bir koruma sağlıyordu; bunu 1977'de Cambridge'deki bir sempozyumda uzun süreli adjuvan kullanım fikri olarak savundu, ama klinisyenlerin çoğu direnç kaygısıyla bunu reddetti. Jordan'ın 1997 derlemesi sempozyumu Eylül 1977'ye yerleştiriyor; Leeds anma yazısı ise aynı yıl sunulan verilerin Royal Marsden, NSABP, NATO ve İskoç çalışmalarını teşvik ettiğini yazıyor. 4-hidroksitamoksifenin 1977'de tanımlandığı da aynı kaynaklarda geçiyor. Bunların hepsi, aynı kişinin ve onun öğrencisinin anlatımı; bağımsız bir doğrulamayla desteklemedim.
Önce İngiltere, sonra ABD: 1977 neyin tarihi?
Frontiers yazısına göre ICI ürün ruhsatı için Şubat 1973'te başvurdu, ruhsat birkaç ay sonra verildi ve Nolvadex Ekim 1973'te İngiltere'de, doğurganlık bozukluğu ve meme kanserinde palyatif tedavi için piyasaya çıktı. Jordan 1997 derlemesi de ilk onayı 1973 olarak veriyor (ileri evre, menopoz sonrası meme kanseri). Yani 1977, tamoksifenin ilk onayı değil. Aynı yazıya göre ICI, ABD'ye 1976'da bir yeni ilaç başvurusu yaptı ve adjuvan çalışmalar aynı yıl, İngiltere'deki Nolvadex Adjuvant Trial Organisation aracılığıyla başladı.
1977 üç ayrı şeyin yılı: ABD ilk onay tarihi, Jordan'ın Cambridge'deki uzun süreli adjuvan önerisi ve Frontiers yazısına göre Walpole'un ani yaşam kaybı. ABD onayının günü için bir ilaç veri tabanı listesi (drugfuture.com, NDA 017970) "orijinal onay tarihi: 1977/12/30" yazıyor; Jordan'ın 1997 derlemesindeki tabloda ise ABD onayı 1978 olarak geçiyor. Bu iki kaynağı bağdaştıramadım; iki değeri de fact-check kutusunda veriyorum. Onayın kapsamı Jordan'a göre menopoz sonrası ileri evre meme kanseriydi: yani ilacın bugünkü geniş kullanımından çok dar bir başlangıç.
Kanıtın gelişi: 1998
İlacın asıl kimliği, erken evre hastalarda ameliyattan sonra, adjuvan olarak kullanımıyla belirlendi (adjuvan kavramı için 159. gün). Bunun kanıtı, bir tek çalışmadan değil, birçok çalışmanın birleştirilmesinden geldi. Early Breast Cancer Trialists' Collaborative Group (EBCTCG) 1998'de Lancet'te (cilt 351, sayfa 1451-1467) tamoksifeni kullanan ve kullanmayan kadınları karşılaştıran 55 randomize çalışmanın, yaklaşık 37 000 kadının bireysel verilerini birleştirdi; bu, dünya kanıtının yaklaşık yüzde 87'siydi. Yaklaşık on yıllık izlemde nüks azalması bir yılda yüzde 21, iki yılda yüzde 29, yaklaşık beş yılda yüzde 47; yaşam kaybı azalması ise sırasıyla yüzde 12, yüzde 17 ve yüzde 26 olarak bildirildi. Bunlar göreli azalmalardır. Mutlak değer olarak yaklaşık beş yıllık tamoksifen, on yıllık sağkalımı lenf nodu pozitif hastalarda yüzde 50,5'ten 61,4'e (10,9 puan), lenf nodu negatif hastalarda yüzde 73,3'ten 78,9'a (5,6 puan) çıkardı. Östrojen reseptörü düşük ya da sıfır olan yaklaşık 8 000 kadında etki küçük görünüyordu; bu yüzden nüks ve yaşam kaybı analizleri yaklaşık 30 000 kadınla sınırlandı.
Sonrasında süre sorusu yeniden açıldı. Howell ve Howell'in aktardığına göre ATLAS çalışmasında (12 894 hasta) 10 yıllık tedavi, 5 yıllık tedaviye göre daha az nüks ve yaşam kaybı verdi (nüks yüzde 21,4'e karşı 25,0; yaşam kaybı yüzde 12,2'ye karşı 15,0; izlem süresi derlemede belirtilmemiş, bu yüzden bu sayıları ihtiyatla aktarıyorum). Bu, Jordan'ın 1977'de savunduğu uzun süre fikrinin, yaklaşık otuz yıl sonra klinik bir kanıt bulduğu anlamına geliyor; ama kanıtın gelişi, o gün için fikrin kabul görmediği gerçeğini silmez.
Sınırlar ve bedel
İlaç her hastada işe yaramaz. EBCTCG'de reseptörü düşük ya da sıfır olan kadınlarda etki küçük görünüyordu; ilk çalışmada da yanıt yaklaşık beşte biri ile üçte biri arasındaydı (kaynaklara göre yüzde 22 ya da yaklaşık yüzde 30). Etki, hücrenin reseptör taşımasına bağlıydı.
Bedeli de var. EBCTCG'ye göre rahim iç tabakası (endometriyum) kanseri insidansı bir-iki yıllık tamoksifenle kabaca iki katına, yaklaşık beş yılda kabaca dört katına çıktı (vaka sayıları küçüktü, oranlar birbirinden anlamlı biçimde farklı değildi); karşı memede kanserdeki mutlak azalma, endometriyum kanserindeki mutlak artışın yaklaşık iki katıydı. Jordan'ın 1997 derlemesi mutlak değeri tamoksifen kullananlarda yılda 1000 kadında yaklaşık 2, kullanmayan meme kanserli kadınlarda yaklaşık 1 olarak veriyor (1997 tarihli bir tahmin). Önleme amaçlı NSABP P-1 çalışmasında (13 388 kadın; Fisher ve ark., JNCI 1998;90:1371-1388) invaziv meme kanseri riski yüzde 49 azaldı (69 ayda binde 43,4'e karşı 22,0), ama endometriyum kanseri için risk oranı 2,53'tü ve inme, akciğer embolisi ve derin ven trombozu tamoksifen kolunda daha sıktı. ATLAS'ta uzatılmış tedavide akciğer embolisi için risk oranı 1,87, endometriyum kanseri için 1,30; iskemik kalp hastalığı için 0,75 (Howell ve Howell). Jordan'ın 1997 derlemesine göre 1984'te farelerde tamoksifenin insan endometriyum tümörünü kısmen uyardığı gösterilmişti; fare bulgusu insana doğrudan aktarılamaz, ama sonradan klinikte benzer bir sinyal görüldü.
Bir de ilacın metabolizması konusu var: bir veri sayfası CYP2D6 varyantı olan hastalarda ilacın daha az yarar sağlayabileceğini aktarıyor; bu yazı bunun klinik önemini değerlendirmiyor. İlacın kime, ne kadar süre, hangi reseptör durumunda uygun olduğu bireysel bir karardır; hekim tarafından verilmelidir.
Kalan
- Östrojen reseptörünün tedavi hedefi olması: ilaç, reseptörü taşıyan tümörde etkili
- Sürenin önemi: bir-iki yıl yerine yaklaşık beş yıl, bazı hastalarda daha uzun
- Bir ilacı ilk amacından bağımsız, bir başka hastalıkta yeniden değerlendirmek
Düşen veya sınırlanan
- Bileşiğin doğum kontrol ilacı olarak kullanılması (yumurtlamayı uyardı)
- Kısa kürlerin yeterli olduğu varsayımı
- Hormonal bir ilacın "bedelsiz" olduğu izlenimi: endometriyum ve damar tıkanıklığı riskleri
Tamoksifenin yolu: 1962-1998. Eksen 1960'tan 2005'e uzanır. Yeşil işaretler birden çok kayıtta ya da birincil kayıtta doğrulanan tarihlerdir; mavi işaretler ve çubuklar tek kaynağa dayanır ya da aralıktır. Yalnız yılı bilinen tarihler yıl ortasına çizilmiştir.
Eski ve yaygın bir ilaç, yeni bir soruyla
Tamoksifenin Türkiye'deki tarihine ya da kullanım sayılarına dair doğrulanmış bir kaynak bulamadım ve böyle bir bağ kurmuyorum. Genel bir çıkarım yazabilirim: Howell ve Howell, ilacın Dünya Sağlık Örgütü'nün temel ilaçlar listesinde kaldığını aktarıyor; yani yaklaşık yarım yüzyıllık bu molekül dünyanın her yerinde kullanılabilecek, öğrenilmiş bir araçtır. Bu çıkarımın Türkiye'de nasıl işlediğini (hormon reseptörü bakılma oranları, ilaca erişim) gösteren veriyi burada vermiyorum; bunun için ulusal kayıtlara bakmak gerekir.
1962'den bugüne
Neyin doğrulandığı, neyin belirsiz kaldığı
- Gün 158: Köhler ve Milstein hâlâ yazılmadı; 157. günün yarın kutusundaki söz tutulmadı.
- 1977 neyin tarihi: Üç ayrı olayın: ABD ilk onayı, Jordan'ın Eylül 1977 Cambridge önerisi ve Walpole'un ani yaşam kaybı (Frontiers yazısı). Tamoksifenin ilk onayı değil (İngiltere, 1973), sentezi değil (1962), ilk klinik çalışması da değil (1969-71).
- ABD onay tarihi: Bir ilaç veri tabanı listesinde (drugfuture.com, NDA 017970) "orijinal onay tarihi 1977/12/30"; Jordan'ın 1997 derlemesinde ABD onayı 1978; bir başka ilaç sayfası ilk ürünü "1 Ocak 1982'den önce onaylı" diye veriyor ve bu, eski ilaçlar için kullanılan bir biçim, çelişki sayılmaz. Onay mektubunun kendisini görmedim; bu yüzden 30 Aralık 1977'yi "bir listeye göre" yazdım. Onayın kapsamı (menopoz sonrası ileri evre meme kanseri) Jordan 1997'den.
- Sentez yılı: 1962, Frontiers vaka incelemesi ve Scientific American yazısından (iki ikincil kaynak). Howell ve Howell kesin yıl vermiyor; Jordan 1997 sentez tarihini vermiyor ("yaklaşık 25 yıl önce" ifadesi 1972 gibi bir yıl düşündürüyor, ama bu bir tahmin ve diğer kaynaklarla çelişiyor). Richardson'ın patenti (1965) ve katkısının göz ardı edilmesi tek bir yazıdan.
- İlk klinik sonuçlar: Cole ve ark. 1971'in özet sayfasına göre 46 hastada 10 iyi yanıt (yaklaşık yüzde 21,7); Howell ve Howell 46 hasta ve yüzde 22 diyor, tutarlı. Frontiers yazısı ise 10 haftadan uzun süre çalışmada kalan 40 kadının hepsinde ölçülebilir küçülme olduğunu yazıyor; aynı yazı 1969'da onaylanan çalışmanın 30 hastalık olduğunu, 1970 sonunda 60 hastanın alındığını da belirtiyor ve bu sayıları açıklamıyor. Jordan'ın 2020 anlatımı yanıt oranını yaklaşık yüzde 30 veriyor. Dört rakam birbirini tutmuyor; kaynakların bu sayıları farklı tanımlarla ve farklı alt gruplarla anlatmış olması mümkün, ama bunu doğrulayamadım. Makalenin tam metnine ulaşamadım (PMC doğrulama engeli); özetle kısıtlıyım.
- Jordan'ın tarihleri: 1972-74 Worcester Vakfı (Leeds anma yazısı, Jordan 1997); Jensen'ın laboratuvarını 1973 ziyareti ve 1975'te östradiol bağlanmasının engellendiğinin gösterilmesi (Cancerworld 2020); Jordan 1997 ise bağlanma engelini 1972-74 çalışmaları içinde sayıyor. İki kaynağın tarihleri örtüşmüyor. 4-hidroksitamoksifenin 1977'de tanımlanması anma yazısı ve Cancerworld'deki 1977 J Endocrinol atfından. Jordan'ın anlatımları kendi katkısına ilişkin; bağımsız doğrulama yok.
- Etki mekanizmasının anlaşılması: Reseptör bağlanmasının engellendiği bulgusu 1970'lerin ortası (Jordan'ın anlatımı); reseptör durumuna göre hasta seçiminin standart olması "yaklaşık on yıl daha" sürdü (aynı anlatım). SERM tanımı ve CYP2D6 metabolizması Howell ve Howell ile bir veri sayfasından; ikisi de ikincil.
- EBCTCG 1998: rakamlar derginin özetinden (WRAP ve PubMed özet sayfaları, özetleme aracıyla okundu); tam metin okunmadı. Jordan 2020 anlatımında "bir yıllık tedavinin yarar sağlamadığı" ifadesi var; EBCTCG özeti bir yılda yüzde 21 nüks ve yüzde 12 yaşam kaybı azalması veriyor. Bu yazıda EBCTCG özetinin rakamları kullanıldı.
- ATLAS: sayılar Howell ve Howell'den (özetleme aracı); izlem süresi belirtilmemiş; derleme aTTom verilerini de anıyor ama yayımlanmamış olarak.
- NSABP P-1: Fisher ve ark. 1998 özetinden (13 388 kadın; invaziv kanserde yüzde 49 azalma, binde 43,4'e karşı 22,0; endometriyum RR 2,53); tromboembolik olaylar için mutlak sayı okuduğum metinde yoktu. FDA'nın onay ifadesini "önleme"den "risk azaltma"ya çevirdiği bilgisi Frontiers yazısından.
- Türkiye: doğrulanmış bir veri bulunamadı; yazıda ulusal bir sayı yok.
- Okunamayan kaynaklar: PMC (Cole 1971 tam metni, Frontiers dışı kopyalar), Nature Reviews Drug Discovery'deki Jordan 2003 yazısı (site erişimi reddetti) okunamadı; kullanılmadı.
Bedenin içini kesmeden görmek: Manyetik rezonans görüntüleme, 1977
Bugün bir ilacın hormon reseptörüne kilit vurmasını izledik; yarın aynı yılın bir başka dönüm noktasına geçiyoruz: manyetik rezonansın insan bedenine ulaşması. Planda MRI 1977 olarak geçiyor. 161. ve 162. günlerde olduğu gibi önce 1977'nin neyin tarihi olduğunu ayıracağım: bir fikrin, bir makalenin, bir ilk insan görüntüsünün ya da bir cihazın. Damadian, Lauterbur ve Mansfield'ın katkılarını kendi tarihleriyle ve kaynaklarıyla ayrı ayrı doğrulayacağım; 2003 Nobel ödülünün kime verildiği tartışmasını da, kaynaklar çelişiyorsa çelişkiyi açarak anlatacağım.
Yazarın notu: Bu yazıda en çok dikkat ettiğim şey, "1977"nin neyin tarihi olduğunu açıkça ayırmak ve kimya (1962 sentezi) ile klinik kanıtı (1969-71, 1998) birbirine karıştırmamaktı. İkinci özenim, olayın tanığı olan Jordan'ın kendi anlatımlarını bağımsız doğrulama gibi sunmamak ve ABD onay tarihinin iki ayrı değerini birlikte vermekti.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Cole M, Jones C, Todd I. A new anti-oestrogenic agent in late breast cancer: an early clinical appraisal of ICI46474. Br J Cancer 1971;25(2):270-275, doi:10.1038/bjc.1971.33 (derginin özet sayfası; tam metin okunamadı).
- Early Breast Cancer Trialists' Collaborative Group. Tamoxifen for early breast cancer: an overview of the randomised trials. Lancet 1998;351(9114):1451-1467 (özet sayfaları).
- Fisher B, Costantino JP, Wickerham DL ve ark. Tamoxifen for prevention of breast cancer: report of the National Surgical Adjuvant Breast and Bowel Project P-1 study. J Natl Cancer Inst 1998;90(18):1371-1388 (özet).
- Tamoxifen from failed contraceptive pill to best-selling breast cancer medicine: a case-study in pharmaceutical innovation. Front Pharmacol 2017;8:620, doi:10.3389/fphar.2017.00620 (özetleme aracıyla okundu; ikincil kaynak).
- Howell A, Howell SJ. Tamoxifen evolution. Br J Cancer 2023 (özetleme aracıyla okundu; ikincil kaynak; cilt ve sayfa künyesi okunmadı).
- Jordan VC. Tamoxifen treatment for breast cancer: concept to gold standard. Oncology 1997, cancernetwork.com (özetleme aracıyla okundu; sayfa künyesi okunmadı; yazarın kendi katkısını anlattığı bir derleme).
- Jordan VC. How to make precision drugs that work better. Cancerworld, 2020, cancerworld.net (özetleme aracıyla okundu; yazarın kendi anlatımı).
- The forgotten developer of tamoxifen, a lifesaving breast cancer therapy. Scientific American, scientificamerican.com (özetleme aracıyla okundu; ikincil kaynak) ve V. Craig Jordan anma yazısı, Leeds Üniversitesi, secretariat.leeds.ac.uk (bağımsız kaynakçası olmayan bir anma yazısı).
- Tamoxifen (Nolvadex), NDA 017970. drugfuture.com (ilaç veri tabanı listesi; onay mektubu görülmedi) ve cdek.wustl.edu etkin madde sayfası (özetleme aracıyla okundu).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (genel bağlam; ilgili sayfalar bu yazı için yeniden okunmadı).
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 162. günüdür ve tamoksifenin geliştirilme sürecini tarihsel bir okuma olarak sunar. Tarihsel-popüler içeriktir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. İlaç kullanımı ve tedavi kararları için hekiminize başvurunuz. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca tek bir ikincil kaynağa, yalnızca bir özete, kaynağın kendi anlatımına ya da okunamayan bir metne dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.




