ბოჭკო ქვაში: ერიონიტი, მეზოთელიომა და დოქტორი იზეთინ ბარიში კაპადოკიაში (1975-1978)

ამ სტატიაში
ბოჭკო ქვაში: ერიონიტი, მეზოთელიომა და დოქტორი იზეთინ ბარიში კაპადოკიაში (1975-1978)
163-ე დღეს ვუყურეთ, როგორ იხედება მაგნიტური რეზონანსი სხეულის შიგნით გამოსხივების გარეშე, და ღიად დავწერე, რომ თურქეთთან დადასტურებული კავშირი ვერ ვიპოვე. დღეს პირიქითაა: დადასტურებული თურქული ისტორია, რომელიც მსოფლიო ლიტერატურაში შევიდა. 138-ე დღეს მოვყევი ვაგნერის ნაშრომზე აზბესტსა და მეზოთელიომაზე კეპის პროვინციაში. დღეს იმავე კიბოსთან კავშირი ახლიდან იგება, ამჯერად სოფლის სახლის კედელში ჩადებული ვულკანური ქვით და ერთი ოჯახის საგვარეულო ხით. როგორც გუშინდელ „ხვალ“ ყუთში დავპირდი, თარიღები, სოფლების სახელები და პუბლიკაციების მონაცემები წყაროებით შევამოწმე; რისი დადასტურებაც ვერ მოხერხდა, ქვემოთ ცალკეა აღნიშნული.
ტუბერკულოზის მსგავსი დაავადება
ემრის მიმოხილვის მიხედვით Annals of Translational Medicine-ში, იზეთინ ბარიშმა 1969 წელს დატოვა სამხედრო მედიცინა და ჰაჯეთეფეს უნივერსიტეტში გულმკერდის დაავადებათა კათედრას ჩაუდგა სათავეში; ადრე საზღვაო ჰოსპიტალში მეზღვაურებში მეზოთელიომას მკურნალობდა. იგივე მიმოხილვა წერს, რომ 1969 წლიდან 1980-იანი წლების შუა ხანებამდე მისმა გუნდმა ცენტრალური ანატოლიის თითქმის ყველა სოფელი შეისწავლა აზბესტის, პლევრის ფირფიტებისა და მეზოთელიომის თვალსაზრისით. აქ სიფრთხილეა საჭირო: მიმოხილვის ავტორი ბარიშის კოლეგაა. მტკიცებულების ნაწილი მოვლენების შიგნით მყოფი ადამიანის თხრობაა.
იმავე თხრობის მიხედვით, პირველი საველე მოგზაურობა 1973 წლის ოქტომბერში იყო მიჰალიჩჩიკში, დაახლოებით 5 000 მოსახლით. გუნდმა 3 880 მკერდის სურათი გადაათვალიერა და დაახლოებით 10 პროცენტში პლევრის ფირფიტები, ექვს ადამიანში კი მეზოთელიომა აღმოაჩინა. ბევრი დაავადება, რომელსაც ადრე „ტუბერკულოზს“ ეძახდნენ, სინამდვილეში ფირფიტები აღმოჩნდა. მეზოთელიომა ფილტვის გარშემო გარსის (პლევრა) და უფრო იშვიათად მუცლის გარსის კიბოა; საძიებო მიზეზი აზბესტი იყო. კარაინისკენ გზა ამ ძიებაზე გადიოდა.
ორასი მკერდის სურათი კარაინში
მიმოხილვის მიხედვით, კარაინისკენ ნაკვალევი დაიწყო კოლეგის მიერ მოხსენებული შემთხვევების მაღალი რაოდენობით და იმით, რომ სოფლის მუხტარმა ანკარაში ავადმყოფი მოიყვანა, რომელსაც მეზოთელიომის დიაგნოზი დაუსვეს. 1975 წლის ოქტომბერში გუნდი სოფელში გაემგზავრა, ანკარიდან დაახლოებით ხუთი საათის სავალზე. მოსახლეობა დაახლოებით 800 იყო; 20 წელზე მეტი ასაკის დაახლოებით 200 ადამიანს გადაუღეს მკერდის სურათი. აღმოჩნდა თორმეტი სავარაუდო მეზოთელიომა და ყველა მოგვიანებით დადასტურდა ბიოფსიითა და ჰისტოლოგიით. მიმოხილვა იუწყება, რომ სიხშირე შესწავლილ სხვა სოფლებთან შედარებით დაახლოებით ათასჯერ მაღალი იყო. გეოლოგმა გოქტეპელმა სოფელში აზბესტის სიჭარბე ვერ იპოვა. შემდეგ შაბათ-კვირას გუნდი ტუზქოიში გაემგზავრა, კარაინიდან დაახლოებით 40 კმ-ზე, დაახლოებით 3 000 მოსახლით, და მსგავსი სურათი ნახა; მათ შორის მდებარე სარიჰიდირიც დაზარალებული იყო. მხოლოდ 3 კმ-ში მდებარე კარლიკში სიჭარბე არ იყო.
რა არის ერიონიტი?
ერიონიტი ვულკანურ ტუფში მდებარე ცეოლიტური მინერალია, რომელიც წვრილ, გრძელ ბოჭკოებად შეიძლება დაიშალოს. 2001 წლის Lancet-ის სტატიის რეზიუმე წერს, რომ კარაინისა და ტუზქოის სახლების ასაშენებელი ქვები ახლომდებარე გამოქვაბულებიდან იყო ამოღებული და ერიონიტს შეიცავს. აზბესტის მსგავსად, ჩასუნთქული წვრილი ბოჭკოები ფილტვის გარსამდე შეიძლება მივიდეს. ეს გამარტივებაა; ბოჭკოს სიგრძე, სისუსტე და დოზა განსაზღვრავს რისკს, აქ კი გაზომვებს არ ვასახელებ.
ბოჭკოს სახელი ეძლევა: 1978-დან 1987-მდე
კარაინის შესახებ პირველი სამეცნიერო შეტყობინება ჟურნალ Thorax-ში გამოქვეყნდა: Baris და კოლეგები, „An outbreak of pleural mesothelioma and chronic fibrosing pleurisy in the village of Karain/Urgup in Anatolia“, Thorax 1978;33:181-192. ციტირება, რომელიც ვიპოვე, 2007 წლის Nature Reviews Cancer-ის სტატიის ლიტერატურის სიიდანაა; თვით სტატია არ წამიკითხავს. შესწორება: დაგეგმვის ფაილში ეს პუბლიკაცია მითითებული იყო როგორც „Lancet 1978“; ეს არასწორი იყო. იმავე გუნდის 1979 წლის რეზიუმე Annals of the New York Academy of Sciences-ში („Environmental mesothelioma in Turkey“, ტ. 330, გვ. 423-432) ჯერ კიდევ აზბესტთან დაკავშირებულ დაავადებაზე საუბრობს და ამავე დროს აღნიშნავს, რომ ზოგ სოფელში ადგილობრივი აზბესტის საბადო არ იყო. ანუ პირველი წაკითხვა იყო ცნობილი ნიმუშის (აზბესტი) ახალ ადგილზე გადატანა.
ნიმუში შემდეგ დაირღვა. 2007 წლის Nature Reviews Cancer-ის სტატიის ლიტერატურის სიის მიხედვით, Sebastien და კოლეგებმა 1981 წელს თურქეთიდან მიღებულ ფილტვებში ცეოლიტის სხეულაკები აღწერეს. 1982 წელს Rohl და კოლეგებმა Science-ში (ტ. 216, გვ. 518-520) განსხვავებული სურათი დახატეს: ერიონიტის გარდა სოფლის გარემოში რამდენიმე აზბესტის მინერალი იყო, ხოლო მეზოთელიომიანი პაციენტების ფილტვებში ცეოლიტისა და აზბესტის ბოჭკოებიც აღმოაჩინეს; ავტორებმა ეს ერთი ბოჭკოს ნაცვლად შერეული ბოჭკოვანი მტვრის ზემოქმედებად წაიკითხეს. ეს წინააღმდეგობა დახურულად ვერ ჩაითვლება; მოგვიანებით წაკითხული ნაშრომები ერიონიტზე კონცენტრირდება, მაგრამ პუბლიკაციას, რომელმაც შერეული მტვრის დებატები დაასრულა, ვერ დავასახელებ.
ექსპერიმენტული მტკიცებულება 1985 წელს მოვიდა. Wagner და კოლეგებმა British Journal of Cancer-ში (ტ. 51, გვ. 727-730) იუწყეს, რომ ერიონიტმა როგორც ორეგონიდან, ისე თურქეთიდან ვირთაგვებში სიმსივნეების ძალიან მაღალი სიხშირე გამოიწვია; ავტორები ამბობენ, რომ მათ მიერ შესწავლილმა არცერთმა სხვა მტვერმა ასეთი მაღალი სიხშირე არ მისცა (შინაარსობრივი რეზიუმე). ის, რომ პირველი ავტორი J. C. Wagner-ია, გვაფიქრებინებს, რომ ის შეიძლება 138-ე დღის ვაგნერი იყოს; წყაროებით ამის დამტკიცება ვერ შევძელი. 1987 წელს ბარიშისა და კოლეგების ოთხწლიანი კვლევა კაპადოკიაში International Journal of Cancer-ში (ტ. 39, გვ. 10-17) გამოქვეყნდა; იმავე წელს IARC მონოგრაფიების 42-ე ტომმა ერიონიტისთვის ადამიანსა და ექსპერიმენტში საკმარისი მტკიცებულება დააფიქსირა.
ერთი და იგივე სახლი, მაგრამ არა ერთი და იგივე რისკი
სოფლებში ყველა ერთი და იმავე ქვის სახლებში ცხოვრობდა, მაგრამ კიბო ერთნაირი სიხშირით არ ჩნდებოდა. ეს განსხვავება კითხვად იქცა, როცა კარბონე 1997 წლის 21 ნოემბერს ანკარაში ჩამოვიდა და სოფლები მოიარა (ემრის მიმოხილვა); კარბონემ იმ სახლებიდან ნიმუშები ითხოვა, სადაც ოჯახებმა ახლობლები დაკარგეს (შინაარსობრივი რეზიუმე). ამის შემდეგ Roushdy-Hammady, Siegel, Emri, Testa და Carbone-მ Lancet-ში (2001, ტ. 357, გვ. 444-445) ექვსთაობიანი, 526 ადამიანისგან შემდგარი საგვარეულო ხე შეისწავლეს და შესთავაზეს, რომ დაავადება, სავარაუდოდ, აუტოსომურ დომინანტურად გადაეცემა. ეს ჰიპოთეზა იყო და არა დასტური: საგვარეულო ხე ერთი დიდი ოჯახია, ხოლო Lancet-ის რეზიუმე წინადადებას „ყველაზე სავარაუდოდ“ ჩარჩოში სვამს.
კარბონეს მემორიალური ტექსტის მიხედვით ბარიში თავდაპირველად ამ წინადადების მიმართ სკეპტიკურად იყო განწყობილი; 2001 წელს, როცა საგვარეულო ხეები თავად გადაათვალიერა, აზრი შეიცვალა (შინაარსობრივი რეზიუმე; ტექსტი კოლეგის პირადი თხრობაა). ეს სერიის ერთ-ერთი ნაცნობი მოტივია: მეცნიერი, მტკიცებულებას დაუკვირდა და საკუთარ სფეროში ახალ იდეას იღებს. Dogan და კოლეგების 2006 წლის სტატია Cancer Research-ში, სათაურითვე, ამტკიცებს, რომ ეპიდემიის მიზეზი გენეტიკური მიდრეკილება იყო (ტ. 66, გვ. 5063-5068); მე მხოლოდ ციტირება ვნახე. 2011 წელს Testa და კოლეგებმა Nature Genetics-ში (ტ. 43, გვ. 1022-1025) აშშ-ის ორ ოჯახში germline BAP1 მუტაციები აღმოაჩინეს. ეს აღმოჩენა მეზოთელიომისადმი მემკვიდრეობითი მიდრეკილების მოლეკულური მაგალითია, მაგრამ წყარო, რომელიც მას თურქულ ოჯახებში აჩვენებს, არ მაქვს.
ფასი და საზღვრები
ფასი პირველ რიგში სოფლის დანაკარგებით იზომება. Carbone და კოლეგების 2007 წლის მიმოხილვა წერს, რომ სამ სოფელში სიცოცხლის დანაკარგების დაახლოებით ნახევარი მეზოთელიომით იყო გამოწვეული; მნიშვნელი ყველა სიცოცხლის დანაკარგია, ჩვილებისა და საგზაო დანაკარგების ჩათვლით. 2020 წლის რეგიონული საავადმყოფოების კვლევა Istanbul Medical Journal-ში, სხვა ნაშრომზე დაყრდნობით, მეზოთელიომას მიკუთვნებულ დანაკარგებს ასე ასახელებს: კარაინში 150 (76 ქალი, 74 მამაკაცი), ტუზქოიში 105 (54 ქალი, 51 მამაკაცი) და სარიჰიდირში 15 (7 ქალი, 8 მამაკაცი), სულ 270; პერიოდი მითითებული არ არის. მეორე ფასი სოფლების გადასახლება იყო: ემრის მიხედვით, 2001 წლის შემოდგომაზე სარიჰიდირში გამართულმა დისკუსიამ ჯანდაცვის სამინისტროსთან შეხვედრამდე მიიყვანა სოფლების გადასახლების თაობაზე, ხოლო ტუზქოის 224 ახალი სახლი 2004 წლისთვის დასრულდა. კარბონეს მემორიალური ტექსტი ახალ სოფელში 300-ზე მეტ სახლს ახსენებს; წინააღმდეგობა ფაქტების შემოწმების ყუთში შევიტანე. 2020 წლის კვლევა წერს, რომ ახალი დასახლებები ძველ სოფლებთან ახლოს იყო და ზემოქმედება შეიძლება გაგრძელებულიყო; ემრი იუწყება, რომ ახალი ტუზქოის ჰაერში 2007-08 წლებში ერიონიტი არ აღმოაჩნდა. ერთი მეორეს არ ეწინააღმდეგება, მაგრამ ერთსა და იმავე ადგილს არ ზომავს; კარაინისა და სარიჰიდირისთვის ჰაერის გაზომვა ვერ ვიპოვე.
მესამე ფასი დღევანდელი მოვლაა. იმავე 2020 წლის კვლევაში 2007-2019 წლებში რვა სახელმწიფო საავადმყოფოში მონიტორინგს დაქვემდებარებული 71 პაციენტიდან 66-ს პლევრის, 5-ს კი მუცლის გარსის მეზოთელიომა ჰქონდა; პაციენტების 91,5 პროცენტს დიაგნოზი კაპადოკიის გარეთ დაუსვეს, ხოლო რეგიონში სხივური თერაპიის ცენტრი არ არის. პაციენტთაგან 18 (25,4 პროცენტი) კვლავ კარაინში, სარიჰიდირში ან ტუზქოიში ცხოვრობდა. მედიანური გადარჩენა პლევრაში 16, მუცლის გარსში 21 თვე იყო (სხვაობა მნიშვნელოვანი არ იყო), ხოლო სტატია წერს, რომ გადარჩენა დაახლოებით 30-40 წელში ბევრად არ შეცვლილა. ბოლო საზღვარი: ვირთაგვის ექსპერიმენტი ადამიანზე არ განზოგადდება. ვინც ერიონიტს შეხვდება, ყველა არ ავადდება მეზოთელიომით; Lancet 2001-ისა და BAP1-ის ნაშრომები გვაფიქრებინებს, რომ რისკი თანაბრად არ ნაწილდება, მაგრამ ამ წერილის არცერთი მონაცემი არ კმარა იმის სათქმელად, ვინ არის რისკის ქვეშ.
რაც დარჩა
- სოფელ-სოფელ საველე ეპიდემიოლოგია: სურათები, ბიოფსიები, საგვარეულო ხეები (ბარიშის გუნდი)
- კითხვა, რა არის სინამდვილეში „ტუბერკულოზის მსგავსი“ სურათი
- გარემოს ზემოქმედებისა და მემკვიდრეობითი მიდრეკილების ერთად განხილვა (2001-ის შემდეგ)
რაც დაეცა ან შეიზღუდა
- დაშვება „ამ რეგიონში აზბესტის საბადო უნდა იყოს“ (1978-79); შერეული მტვრის დებატები 1982 წელს
- რწმენა, რომ ზემოქმედების ქვეშ მოხვედრილი ყველა ერთსა და იმავე რისკს ატარებს
- დაშვება, რომ სოფლის გადასახლება მარტო ზემოქმედებას ასრულებს (2020 წლის კვლევის გაფრთხილება)
კაპადოკიის ეპიდემიის თარიღები: 1973-2011. ღერძი 1970-დან 2015-მდე ვრცელდება. მწვანე ნიშნები რამდენიმე ჩანაწერით დადასტურებული თარიღებია; ლურჯი ნიშნები ერთ წყაროს ეფუძნება. მხოლოდ წლით ცნობილი თარიღები წლის შუაში გამოსახულია.
ექიმი, რომელიც სოფლიდან სოფელში დადიოდა
ამ ისტორიის თურქული მხარე გამოგონილი არ არის: მთავარი პირი ჰაჯეთეფეს თურქი ექიმია, ხოლო მოვლენები თურქეთის საკუთარ სოფლებში მოხდა. კარბონეს მემორიალური ტექსტის მიხედვით, ბარიში სოფლელებს უფასოდ მკურნალობდა და თურქეთში კანონის ცვლილებას შეუწყო ხელი, რათა პაციენტების ახლობლებს დანიშნული მორფინის აღება შეძლებოდათ; ეს ერთი წყაროდან, პირადი მემორიალური ტექსტიდან მოდის. იმავე ტექსტის მიხედვით, ბარიშმა სიცოცხლე თურქეთში 2013 წლის შემოდგომაზე დაკარგა; ზუსტი დღე ვერ დავადასტურე. ზოგადი სურათისთვის ემრის მიმოხილვა ჯანდაცვის სამინისტროს 2015 წლის მონაცემებზე დაყრდნობით მეზოთელიომის ასაკით სტანდარტიზებულ სიხშირეს მამაკაცებში 100 000-ზე 1,1-ს, ქალებში კი 0,6-ს ასახელებს; 2020 წლის კვლევა კი წერს, რომ მეზოთელიომის ეროვნული რეესტრი არ არსებობს (წინააღმდეგობა ყუთში შევიტანე). ანუ სხვაობა სოფლებში კონცენტრაციასა და ქვეყნის საშუალოს შორის ძალიან დიდია, მაგრამ ამ წყაროებით მას ერთი რიცხვით ვერ ვაჩვენებთ.
1969 წლიდან დღემდე
რა დადასტურდა, რა დარჩა გაურკვეველი
- დღე 158: კიოლერი და მილშტაინი ჯერ კიდევ დაუწერელია; 157-ე დღის „ხვალ“ ყუთში მიცემული დაპირება არ შესრულდა.
- გეგმის სათაური: გეგმაში იყო „Lancet 1978“ და „გადასახლება 1980-იანებში“. პირველი პუბლიკაცია Thorax 1978-ია (ციტირება Nature Reviews Cancer 2007-ის ლიტერატურის სიიდან); გადასახლება 1980-იანებში კი არა, 2001-ის შემდეგ მოხდა (ემრი). სათაურში „1975-1978“ დადასტურდა: კარაინი 1975-ში, სტატია 1978-ში.
- დაინტერესებული მხარეები: ემრი და კარბონე ბარიშის კოლეგები არიან; თავად ბარიში 2007 წლის Nature Reviews Cancer მიმოხილვის ავტორთა შორისაა. საველე თარიღები ამ წყაროებიდანაა; დამოუკიდებელი დადასტურება ვერ ვიპოვე. თვით Thorax 1978 და Int J Cancer 1987 სტატიები არ წამიკითხავს.
- რიცხვები: „დაახლოებით ათასჯერ“ ერთი წყაროდანაა (ემრი); საორიენტაციო მოსახლეობა და განმარტება მითითებული არ არის. „დაახლოებით ნახევარი მეზოთელიომა“ ერთნაირია Carbone 2007-ში, ემრისა და 2020 წლის კვლევაში; მნიშვნელში ჩვილებისა და საგზაო დანაკარგებიც შედის. სოფლების მიხედვით 150/105/15 ერთი მეორადი წყაროდანაა, პერიოდი გაურკვეველია.
- სოფლის სახელი: Mihalıççık ემრისთან „Mihaliççık“-ად წერია; მე დღევანდელი მართლწერა გამოვიყენე. კარაინის გამოქვაბული არქეოლოგიური ადგილია; აქ სოფელია ნაგულისხმევი.
- გადასახლება: ტუზქოიში 2004-მდე 224 სახლი (ემრი); კარბონეს მემორიალური ტექსტი 300-ზე მეტ სახლს ახსენებს. თარიღები და მოცულობა შეიძლება განსხვავდებოდეს; ვერ გავარკვიე. არცერთი წყარო კარაინის გადასახლების წელს არ ასახელებს. სადღაც წავიკითხე, რომ 2011 წლის PNAS სტატიაში ჰაერში ერიონიტი ათასჯერ მეტად შემცირებულა; რადგან სტატია არ წამიკითხავს, ტექსტში არ შევიტანე.
- აზბესტის დებატები: 1979 წლის რეზიუმე აზბესტთან დაკავშირებულ დაავადებაზე საუბრობს, Rohl 1982 კი შერეულ მტვერზე. შემდგომი ნაშრომები ერიონიტზე კონცენტრირდება; არცერთი ნაშრომი არ წამიკითხავს, რომელიც აჩვენებს, როგორ დასრულდა დებატები.
- IARC: ტ. 42, 1987 წელს, საკმარისი მტკიცებულება ადამიანსა და ექსპერიმენტში; ჯგუფის ნომერი არ წამიკითხავს და არ დამიწერია.
- ვირთაგვების კვლევა: Wagner 1985-ის რეზიუმე წავიკითხე; ტექსტი არა. ჩემი ვარაუდი, რომ ის 1960 წლის კეპის კვლევის ავტორის იგივე ადამიანია, დაუმტკიცებელია.
- რეესტრი: 2020 წლის კვლევა ამბობს „ეროვნული რეესტრი არ არსებობს“; ემრი ჯანდაცვის სამინისტროს 2015 წლის სიხშირეს ასახელებს. კიბოს ზოგადი რეესტრი და მეზოთელიომის სპეციფიკური რეესტრი შეიძლება განსხვავდებოდეს; ეს არ გავარკვიე. 2020 წლის კვლევა პერიოდს, რომლის განმავლობაშიც გადარჩენა არ შეცვლილა, ერთ ადგილას 30, მეორეგან 40 წლად ასახელებს.
- ბარიში: უფასო მკურნალობა და მორფინის კანონი კარბონეს პირადი მემორიალური ტექსტიდანაა; სიცოცხლის დაკარგვის თარიღი ტექსტის თარიღთან (2 ოქტომბერი 2013) მიმართებით „წინა შაბათ-კვირაა“, დაუდასტურებელია. მისი სკეპტიციზმი და „მიიღო“ თხრობა იმავე ტექსტიდანაა.
- გენეტიკა: საგვარეულო ხის დასკვნა ერთი დიდი ოჯახია; „აუტოსომური დომინანტური“ წინადადებაა. BAP1 აღმოჩენა აშშ-ის ოჯახებშია. Dogan 2006-ის შინაარსი არ წამიკითხავს.
p53-ის პირველი გამოჩენა: 1979 წელი, სანამ ვინმე გაიგებდა, რა იყო ის
დღეს ვნახეთ, რომ კიბო შეიძლება გარემოთიც იკვებებოდეს და მემკვიდრეობითაც; ხვალ მოგიყვებით ცილის პირველ სახეს, რომელსაც მოგვიანებით „გენომის მცველი“ უწოდეს, სანამ მისი ვინაობა ცნობილი გახდებოდა. გეგმაში p53-ის აღმოჩენა 1979 წლადაა მითითებული; ეს შეიძლება რამდენიმე ლაბორატორიის დამოუკიდებელი შეტყობინება იყოს. წერამდე შევამოწმებ, ვინ, რომელ ჟურნალში და რომელ თვეში გამოაქვეყნა, და ავხსნი, რატომ ეგონათ პირველ წლებში ონკოგენი. იმავე ცილის ვინაობის ცვლილება 1989 წელს ცალკე დღის თემაა.
ავტორის შენიშვნა: ამ წერილში ყველაზე მეტად ვუფრთხილდებოდი თურქეთთან კავშირის გაზვიადების გარეშე აგებას: რადგან მთავარი წყაროების უმეტესობა ბარიშის კოლეგებიდან მოდის, ეს ტექსტშიც და ფაქტების შემოწმების ყუთშიც ცალკე დავწერე. მეორე საზრუნავი იყო იმის ჩვენება, რომ 1978-79 წლების აზბესტური წაკითხვა, 1982 წლის შერეული მტვრის დებატები და 1985 წლის ერიონიტის ექსპერიმენტი ცალკე მტკიცებულებებია, საგვარეულო ხის დასკვნა კი ჰიპოთეზად დამეტოვებინა.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Baris YI და სხვ. An outbreak of pleural mesothelioma and chronic fibrosing pleurisy in the village of Karain/Urgup in Anatolia. Thorax 1978;33:181-192 (ციტირება Carbone და სხვ. 2007-ის ლიტერატურის სიიდან; სტატია არ წაკითხულა).
- Baris YI, Artvinli M, Sahin AA. Environmental mesothelioma in Turkey. Ann N Y Acad Sci 1979;330:423-432 (ციტირება და რეზიუმე საჯარო ჩანაწერიდან წაკითხულია).
- Rohl AN, Langer AM, Moncure G, Selikoff IJ, Fischbein A. Endemic pleural disease associated with exposure to mixed fibrous dust in Turkey. Science 1982;216(4545):518-520 (რეზიუმე წაკითხულია).
- Wagner JC, Skidmore JW, Hill RJ, Griffiths DM. Erionite exposure and mesotheliomas in rats. Br J Cancer 1985;51(5):727-730 (რეზიუმე წაკითხულია).
- Roushdy-Hammady I, Siegel J, Emri S, Testa JR, Carbone M. Genetic-susceptibility factor and malignant mesothelioma in the Cappadocian region of Turkey. Lancet 2001;357:444-445 (რეზიუმე წაკითხულია).
- Carbone M, Emri S, Dogan AU, Steele I, Tuncer M, Pass HI, Baris YI. A mesothelioma epidemic in Cappadocia: scientific developments and unexpected social outcomes. Nat Rev Cancer 2007;7:147-154 (წაკითხულია მხოლოდ რეზიუმე და ლიტერატურის სია).
- Testa JR და სხვ. Germline BAP1 mutations predispose to malignant mesothelioma. Nat Genet 2011;43(10):1022-1025 (რეზიუმე წაკითხულია).
- Emri S. The Cappadocia mesothelioma epidemic: its influence in Turkey and abroad. Annals of Translational Medicine, atm.amegroups.org/article/view/15112 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი; წელი და ტომი არ წაკითხულა; დაინტერესებული მხარე), Malignant mesothelioma in Cappadocia: data from eight regional hospitals. Istanbul Medical Journal 2020 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი) და M. Carbone-ს მემორიალური ტექსტი ბარიშზე, curemeso.org, 2013 წლის 2 ოქტომბერი (პირადი თხრობა).
- IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, ტ. 42. ერიონიტის რეზიუმე, inchem.org (1987; წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი გვერდები ამ წერილისთვის თავიდან არ წაკითხულა).
ეს წერილი სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ 164-ე დღეა და კაპადოკიის ერიონიტისა და მეზოთელიომის ისტორიას ისტორიული კითხვის სახით წარმოადგენს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია; არ არის დიაგნოსტიკური ან სამკურნალო რეკომენდაცია. ზემოქმედების, სიმპტომებისა თუ ოჯახური ანამნეზის შესახებ გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ თქვენს ექიმს. წყაროები შემოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ ერთ მეორად წყაროს, მხოლოდ რეზიუმეს, დაინტერესებული მხარის თხრობას ან წაუკითხავ ტექსტს ეფუძნება, მითითებულია ფაქტების შემოწმების შენიშვნებში.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.




