Kimliyi bilinməyən zülal: p53-ün ilk görünüşü, 1979

Bu məqalədə
Kimliyi bilinməyən zülal: p53-ün ilk görünüşü, 1979
164-cü gündə xərçəngin nə yalnız mühitdən, nə də yalnız genlərdən gəldiyini düşündürən bir nümunə gördük. Bu gün o düşüncə molekul səviyyəsinə enir, amma o vaxt bunu heç kim bilmirdi: 1979-cu ildə bir neçə laboratoriya gel üzərində təxminən 53 min çəkisində bir zolaq gördü və ona fərqli adlar verdi. On bir il sonra bu zolağın 148-ci gündə sual işarəsi kimi qoyduğumuz Li-Fraumeni ailələrinin arxasındakı genin məhsulu olduğu ortaya çıxacaqdı. 160-cı gündəki onkogen ideyasının kölgəsində o, uzun müddət yanlış yerdə axtarılacaqdı. Dünənki “sabah” qutusunda söz verdiyim kimi, onu kimin, hansı jurnalda və hansı ayda dərc etdiyini yoxladım; nə üçün onkogen sayıldığını izah edirəm; 1989-cu ildəki kimlik dəyişikliyinin təfərrüatını isə o günə saxlayıram.
Virus zülalının yanındakı zolaq
Hekayə bir meymun virusu ilə başlayır. SV40 (simian virus 40) gəmiricilərin hüceyrələrini şiş hüceyrəsi kimi davranmağa məcbur edə bilən virusdur; bunun üçün transformasiyanı başlatmaq və davam etdirmək üçün lazım olan böyük T antigenini yazır. Embryo Project Encyclopedia-nın nəql etdiyinə görə, Stony Brook-da Peter Tegtmeyer və həmkarları 1970-ci illərin ortasında bu zülalı çökdürəndə (Journal of Virology 1975 və 1977) nümunələrdə təxminən 50 min çəkisində bir zülal da tapmış və onun ardınca getməmişdilər. Bu, tək bir ikincil mənbənin bildirdiyi təfərrüatdır; məqalələri özüm oxumadım.
London: T antigeninin yapışdığı hüceyrə zülalı
Eyni mənbəyə görə David Lane 1976-cı ildən Londonda Imperial College-də Lionel Crawford-un laboratoriyasında postdoktoral tədqiqatçı idi və texnik Alan Robbins ilə birlikdə daha yaxşı T antigen zərdabları hazırlamışdı. Lane və Crawford-un Nature-dakı məqaləsi (cild 278, s. 261-263; mart 1979) SV40 ilə transformasiya olunmuş siçan hüceyrə xəttində T antigeninin “hüceyrə tərəfindən kodlaşdırılan müəyyən bir zülalla” oliqomerik kompleks yaratdığını bildirdi (xülasənin sərbəst tərcüməsi). Zülalın çəkisi təxminən 53 min idi. Yəni sual artıq yalnız virus zülalı deyildi: virus hüceyrənin öz zülalına yapışırdı.
“p53” adı haradan gəlir?
Zülal gel üzərində getdiyi mövqeyə görə çəkilir; vahid “daltondur” və 53 min daltonluq zülal “53K” və ya “p53” adlanır (p “protein” deməkdir). Ad özü ölçmə nəticəsidir, funksiya deyil. Buna görə də fərqli laboratoriyaların eyni zülalı 48 ilə 55 min arasında fərqli rəqəmlərlə bildirməsi təəccüblü deyildi; Embryo Project-in təklif etdiyi izah gel şərtlərinin fərqli olmasıdır. Bu, ağlabatan təxmindir, sübut olunmuş şey deyil.
Eyni zolaq, beş laboratoriya
Lane və Crawford-dan təxminən iki ay sonra Princeton-da Daniel Linzer və Arnold Levine Cell-də (cild 17, s. 43-52) SV40 ilə transformasiya olunmuş hüceyrələrdə və virusla heç vaxt qarşılaşmamış embrional karsinoma hüceyrələrində 54 min çəkisində hüceyrə zülalı bildirdi. Peptid xəritələməsinə görə bu zülal T antigeninin özünün bir parçası deyildi. Başqa sözlə, zülal virusun deyil, hüceyrənin məhsuluna oxşayırdı və virussuz hüceyrələrdə də var idi. Levine-in laboratoriyası ona “54K” deyirdi.
1979-cu ilin mayında üçüncü addım gəldi. Nyu-Yorkdakı bir xərçəng tədqiqat mərkəzindən Albert DeLeo, Lloyd Old və həmkarları PNAS-da (cild 76, s. 2420-2424) Meth A sarkomasına qarşı hazırlanmış zərdabların transformasiya olunmuş BALB/c hüceyrələrində 53 min çəkisində zülalı tanıdığını bildirdi və ona p53 adını verdilər (Embryo Project-ə görə). Xülasəyə görə zülal normal yetkin siçan fibroblastlarında, limfoid və qanyaradıcı hüceyrələrdə, embrion və 3T3 hüceyrələrində yox idi; kimyəvi yolla yaradılmış sarkomalarda, leykozlarda və SV40 və ya siçan sarkoma virusu ilə transformasiya olunmuş bütün hüceyrələrdə var idi. Müəlliflər zülalın hüceyrə genləri tərəfindən kodlaşdırıldığını irəli sürdülər, lakin endogen virusu və ya transformasiyaedici virusu mənbə kimi istisna etmədilər.
Bu mənzərə 97, 98 və 99-cu günlərin üçlüyünü xatırladır: virus (Rous), xromosom (Boveri), kimyəvi maddə (Yamagiwa). DeLeo və həmkarlarının şişləri həm virusla, həm kimyəvi maddə ilə yaranmışdı və hər ikisində eyni zülal var idi. Bu, səbəbiyyət sübutu deyil, assosiasiya müşahidəsidir: zülal şiş hüceyrələrində tapılırdı, amma onun nə etdiyi sualı açıq idi.
Həmin il Chang və həmkarları ilə Kress və həmkarları Journal of Virology-də (cild 31, s. 463-471 və 472-483), Melero və həmkarları Virology-də (cild 93, s. 466) və Smith, Smith və Paucha Cell-də (cild 18, s. 335) oxşar zülallar bildirdilər. Bu bildirişlər bir-birindən asılı olmayan laboratoriyalardan gəldi; Oren-in 2019-cu il təsviri kiçik bildirişlərin zamanla “kulisə itələndiyini” yazır. Kimin adının çəkilməsi danışandan asılıdır. Buna görə də “kəşf edən” kimi tək bir şəxsi və ya laboratoriyanı göstərmirəm; Lane və Levine-in 1993-də birgə Brupbacher Mükafatı almaları da Embryo Project-dəndir.
1982-1985: zülalın klonlaşdırılması
1982-ci ildə Sarnow və həmkarları (Cell) adenovirusun E1B 58K zülalının və SV40 T antigeninin eyni 54K hüceyrə zülalına bağlandığını göstərdilər: iki fərqli virus eyni hüceyrə zülalına yönəlmişdi. 1983-də Oren və Levine siçan p53-ünün cDNA-sını klonladılar. İnsan p53 cDNA-sı 1984-85-də dərc edildi (Matlashewski və b., EMBO J; Harlow və b., Mol Cell Biol; Zakut-Houri və b., EMBO J).
Bu mərhələdə “hüceyrə geninin” zülalının nə etdiyini soruşmaq olardı və cavab gözlənilmədən “xərçəngi irəlilədir” istiqamətində çıxdı.
Həddindən artıq istehsal olunan p53 hüceyrələrin davranışını pozurdumu?
1984-cü ildə Nature-da Eliyahu, Parada və Jenkins-in ayrı komandalarının məqalələri p53-ün ras onkogeni ilə birlikdə ilkin hüceyrələri transformasiya edə biləcəyini və gəmirici hüceyrələrinin məhdudiyyətsiz çoxalmasını təmin edə biləcəyini bildirdi; 1985-də Eliyahu və həmkarları artıq istehsalın yerləşmiş hüceyrələri şiş yaradan hala gətirdiyini göstərdilər. Əsaslar bir-birini dəstəkləyirdi: p53 şiş və transformasiya olunmuş hüceyrələrdə çox vaxt yüksək səviyyədə idi; SV40 böyük T antigeni və adenovirus E1B-55K kimi virus transformasiya zülalları ilə sabit kompleks yaradırdı; təcrübələrdə artıq istehsal olunanda hüceyrələrin davranışını pozurdu. Sahə buna görə p53-ü onkogen saydı; Oren-ə görə o, Myc qədər önə çıxan onkogen deyildi.
Bu bir fərziyyə idi və təcrübələrin etibarlılığı tək bir fərziyyəyə söykənirdi: “istifadə olunan klonlar normal p53 genidir”. Bu fərziyyənin nə vaxt və necə çökdüyünü, hansı klonun fərqli çıxdığını və 1989-dakı dönüşü ayrıca danışacağam; planda bu mövzu başqa günə düşür (plan nömrəsi ilə gün 180). Bu gün yalnız bunu deyirəm: “p53 onkogendir” cümləsi 1980-ci illərin ortasında yanlış nəticə deyildi, o günlərin təcrübələrinə uyğun nəticə idi. Elmin özünü düzəltməsi motivi məhz burada başlayır.
Oren-in təsvirinə görə bu vaxt bəzi müşahidələr başqa istiqaməti göstərirdi: Rotter-in, həmçinin Benchimol və Bernstein-in bəzi şiş hüceyrələrində p53 ifadəsinin itdiyini bildirən işləri böyük ölçüdə nəzərə alınmamışdı. Bu, “rədd edilmiş öncül” motivinin başqa bir nümunəsi ola bilər; lakin tək mənbədən və iştirakçı bir alimin qələmindən gəlir.
Bədəl və hədlər
Birinci hədd bunun laboratoriya tapıntısı olmasıdır. DeLeo və həmkarlarının şişləri siçan şişləri idi; Lane və Crawford-un hüceyrələri siçan hüceyrə xətti idi. 1979-da heç bir xəstəyə test, diaqnoz və ya müalicə gətirmədi. p53 zülalının şiş hüceyrələrində tapılması onun insanda xərçəng əlaməti kimi oxuna biləcəyi demək deyildi; bunu deməyə məlumat yox idi.
İkinci hədd “eyni zülal” sualıdır. Beş laboratoriya 48 ilə 55 min arasında fərqli rəqəmlər bildirdi və bunların eyni zülal olması bildirişlə deyil, sonrakı yığılmış işlə (Sarnow 1982-nin ortaq bağlanması, klonlaşdırma) aydınlaşdı. Üçüncü hədd adlandırmadır: kimin “birinci” olduğu, hansı laboratoriyanın tapıntısının önə çıxarıldığı müəyyən qədər tarixin ağırlığıdır; kiçik bildirişlər zamanla kulisə itələndi (Oren). Dördüncü bədəl zamandır: Embryo Project-in yazdığına görə p53-ün onkogen məhsulu deyil, şiş susdurucusu olduğunun anlaşılması təxminən on il çəkdi. O onillikdə aparılan təcrübələrin bir hissəsi, sonradan anlaşıldığı kimi, mutant klonlarla aparılmışdı; təfərrüatı 180-ci gündədir.
Son bədəl insanidir. 148-ci gündə təsvir etdiyimiz Li-Fraumeni ailələri 1969-dan bəri sual işarəsi idi. Malkin və həmkarları 1990-da araşdırılan beş ailənin hamısında germline p53 mutasiyaları tapdılar: bu “beşdən beş” deməkdir və yalnız 1990-da gələ bildi. 1979-dakı zolaqla bu tapıntı arasında on bir il var.
Qalan
- SV40 T antigeninin hüceyrə zülalı ilə kompleksi (Lane və Crawford, 1979)
- Zülalın virusun deyil, hüceyrənin məhsulu olması ideyası (Linzer və Levine; DeLeo və b.)
- Adlandırma və üsul: immunopresipitasiya, gel üzərində çəki, klonlaşdırma
Düşən və ya məhdudlaşan
- “p53 virus zülalıdır” inamı
- “p53 onkogendir” nəticəsi (1984-85); təfərrüatı 180-ci gündə
- Tək laboratoriyanın kəşfi hekayəsi
p53-ün ilk illəri: 1975-1990. Ox 1970-dən 1993-ə qədər uzanır. Yaşıl işarələr bir neçə qeydlə təsdiqlənən tarixlərdir; mavi işarə tək mənbəyə əsaslanır. Yalnız ili məlum olan tarixlər ilin ortasında çəkilib; may 1979 tarixləri ayın ortasına qoyulub.
Hesabatda “TP53” gördüyünüz zaman
p53-ün bu ilk illərinə aid təsdiqlənmiş Türkiyə əlaqəsi tapmadım və uydurmadım. Ümumi bir nəticə yazıram: xəstə hesabatda “p53” və ya “TP53” gördükdə 1979-da gel üzərində ölçülmüş təxminən 53 min daltonluq zolağın adını oxuyur; adın içində funksiya yox, ölçmənin qalığı var. Ad gen haqqında nəticə deyil; nəticənin nə demək olduğunu həkimlə, xəstənin öz vəziyyəti daxilində danışmaq lazımdır.
1975-dən bu günə
Nəyin təsdiqləndiyi, nəyin qeyri-müəyyən qaldığı
- Gün 158: Köhler və Milstein hələ də yazılmayıb; 157-ci günün “sabah” qutusundakı söz tutulmadı.
- “İlk” iddiası: Embryo Project-ə görə Lane və Crawford 1979-un martında, Linzer və Levine təxminən iki ay sonra, DeLeo və həmkarları 1979-un mayında dərc etdi. Nature sayının günü və Cell sayının ayı birbaşa oxunmadı; mənbələrdəki ardıcıllığa güvəndim. Hamısı “müstəqil” adlandırılır; paralel kəşf edənləri adı ilə çəkdim.
- Öncül: Tegtmeyer-in 1975-77 müşahidəsi tək mənbədəndir (Embryo Project); məqalələri oxumadım.
- Ad: “p53” adının DeLeo və həmkarlarının PNAS məqaləsindən gəldiyi Embryo Project-də yazılıb; Levine laboratoriyası “54K” deyirdi. Ölçü fərqlərini gel şərtlərinə bağlayan izah həmin mənbənin təxminidir, sübut olunmayıb.
- Qurumlar: Kress və Chang-ın hansı quruma bağlı olduğu mənbədə uyğunlaşdırılmır (Fransada bir institut və bir ABŞ qurumu çəkilir); mən də uyğunlaşdırmadım.
- İştirakçı təsvirləri: Oren (2019) p53 işinin içindəki bir şəxsin yazısıdır; “kulisə itələnən” bildirişlər, Rotter və Benchimol-Bernstein-in nəzərə alınmaması və “Myc qədər önə çıxmayan onkogen” ifadəsi bu təsvirdən gəlir. Levine və Oren-in (2009) icmalının yalnız istinadını yoxladım; mətnini oxumadım.
- Onkogen məqalələri: Eliyahu, Parada və Jenkins-in Nature 1984 məqalələrinin səhifə nömrələrini və 1985 məqaləsinin istinadını yoxlamadım; yalnız cild və ili yazdım. Matlashewski, Harlow və Zakut-Houri istinadları (EMBO J 1984, Mol Cell Biol 1985, EMBO J 1985) ikincil mənbədəndir; məqalələri oxumadım.
- Mutant klon: Finlay, Hinds və Levine-in 1989-cu il məqaləsinin xülasəsi (PDF xülasəsi ilə oxundu) əvvəlki p53 klonlarının aktivləşdirici mutasiya daşıdığını deyir; Oren-in təsviri Pennica klonunun yeganə “vəhşi tip” klon olduğunu yazır. Burada yalnız istiqaməti göstərdim; təfərrüat 180-ci gündədir.
- Baker 1989 və Malkin 1990: Xülasələr oxundu; müəllif siyahısı yalnız Malkin üçün tam oxundu, Baker üçün “və b.” yazdım.
- Lane 1992: Yalnız istinad və başlıq yoxlandı; yazının məzmununu oxumadım və başlıqdan başqa iddia yazmadım.
- Mükafatlar: 1993 Brupbacher Mükafatı (Embryo Project) və Science “İlin molekulu” (Oren) hər biri tək mənbədəndir; müstəqil təsdiq yoxdur.
- Plan: p53 planda iki dəfə keçir (172 və 187). Bu yazı kəşfi və onkogen dövrünü əhatə edir; 1989-dakı dönüş və şiş susdurucusu kimliyi sonra gələcək.
- Türkiyə: Təsdiqlənmiş əlaqə tapılmadı; ümumi nəticə kimi yazıldı.
Belmont Hesabatı, 1979: tədqiqatdakı insanı qoruyan üç prinsip
Bu gün 1979-un laboratoriyasından çıxdıq; sabah eyni ilin başqa bir sənədinə, heç bir hüceyrə ehtiva etməyən, lakin xərçəng tədqiqatını dəyişən mətnə, Belmont Hesabatına baxacağam. 121-ci gündə Nürnberq Məcəlləsini danışmışdım; sabah o xəttin ABŞ-dakı davamını izləyəcəyəm. Yazmazdan əvvəl hesabatın nəşr tarixini, onu hazırlayan komissiyanın adını və üç prinsipin adlarını yoxlayacağam; Tuskegee-ni yalnız kontekst kimi çəkəcəyəm, çünki öz gününü hak edəcək qədər böyük mövzudur.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda ən çox diqqət etdiyim şey “kim kəşf etdi” sualına tək bir adla cavab verməmək idi: bir neçə laboratoriya eyni il eyni zolağı gördü və hansının önə çıxarıldığı müəyyən qədər danışandan asılıdır. İkinci diqqətim onkogen inamını səhv kimi deyil, öz dövrünün təcrübələrinə uyğun fərziyyə kimi danışmaq və təfərrüatını, söz verdiyim kimi, 180-ci günə saxlamaq oldu.
Mənbələr və əlavə oxu
- Lane DP, Crawford LV. T antigen is bound to a host protein in SV40-transformed cells. Nature 1979;278(5701):261-263 (xülasə oxundu).
- Linzer DIH, Levine AJ. Characterization of a 54K dalton cellular SV40 tumor antigen present in SV40-transformed cells and uninfected embryonal carcinoma cells. Cell 1979;17:43-52 (istinad Embryo Project-dən; məqalə oxunmadı).
- DeLeo AB və b. Detection of a transformation-related antigen in chemically induced sarcomas and other transformed cells of the mouse. Proc Natl Acad Sci USA 1979;76(5):2420-2424 (xülasə oxundu).
- Levine AJ, Oren M. The first 30 years of p53: growing ever more complex. Nat Rev Cancer 2009;9:749-758 (yalnız istinad yoxlandı; iştirakçı yazısı).
- Oren M. p53: not just a tumor suppressor. J Mol Cell Biol 2019;11(7):539-543 (oxundu; iştirakçı təsviri).
- Finlay CA, Hinds PW, Levine AJ. The p53 proto-oncogene can act as a suppressor of transformation. Cell 1989;57(7):1083-1093 (PDF xülasəsi ilə oxundu).
- Baker SJ və b. Chromosome 17 deletions and p53 gene mutations in colorectal carcinomas. Science 1989;244(4901):217-221 (xülasə oxundu).
- Malkin D, Li FP, Strong LC, Fraumeni JF və b. Germ line p53 mutations in a familial syndrome of breast cancer, sarcomas, and other neoplasms. Science 1990;250(4985):1233-1238 (xülasə oxundu).
- Embryo Project Encyclopedia. The Discovery of p53 Protein, embryo.asu.edu (xülasə aləti ilə oxundu; ikincil mənbə) və Lane DP. p53, guardian of the genome. Nature 1992;358:15-16 (yalnız istinad).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq səhifələr bu yazı üçün yenidən oxunmayıb).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 165-ci günüdür və p53 zülalının ilk bildirişlərini tarixi oxu kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Hesabatdakı nəticələrlə bağlı həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız tək bir ikincil mənbəyə, yalnız bir xülasəyə, iştirakçının təsvirinə və ya oxuna bilməyən mətnə əsaslanan təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində qeyd olunub.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.




