Efir anesteziyasında birincilik mübahisəsi – Müasir tibbin ən faciəli bioqrafiyalar silsiləsi
Bu məqalədə
16 oktyabr 1846-da Bostonda sakitləşdirilən xəstə, dörd rəqib ixtiraçı və bir patent qalmaqalı
16 oktyabr 1846-cı il, cümə səhəri Bostondakı Massachusetts General Hospitalın amfiteatrında — bu gün Ether Dome adı ilə tanınan yarımkürə formalı qübbəsi olan əməliyyat salonunda — Bostonlu ev boyaçısı Edward Gilbert Abbottun boynundan üç düym uzunluğunda kəsiklə damar şişi çıxarıldı. Cərrah Dr. John Collins Warrenidi; efiri tətbiq edən isə yerli diş həkimi William T.G. Mortonidi. Xəstə bütün əməliyyat boyunca bir dəfə də səs çıxarmadı; oyandıqda isə nə baş verdiyini xatırlamırdı. Warren amfiteatrda oturan şübhəçi həkimlərə və tələbələrə dönüb müasir tibb tarixində ən çox sitat gətirilən cümlələrdən birini söylədi: “Cənablar, bu, hiylə deyil.” ("Gentlemen, this is no humbug.") Tibb tarixçiləri bu günü “Efir Günü” adlandırdılar; 17 oktyabr 1846 tarixli Scientific Americanisə dünyada anesteziyanı tanıdan ilk ümummilli xəbəri dərc etdi. Hekayə burada bitsəydi, qüsursuz tarix olardı. Amma bitmədi. Çünki Mortonun MGH-dəki çıxışından düz dörd il, altı ay, on altı gün əvvəlJefferson, Corciya adlı kiçik qəsəbədə Dr. Crawford W. Long adlı əyalət həkimi James Venable adlı tələbənin boynundakı kistik şişi xəstəni efir buxarı ilə huşsuzlaşdırdıqdan sonra ağrısız çıxarmışdı. 30 mart 1842. Həmçinin Mortonun MGH nümayişindən iki il əvvəl, 1844-cü ilin dekabrında Hartfordlu diş həkimi Horace Wells azot oksidinin (güldürücü qaz) təsiri altında öz azı dişini ağrısız çəkdirmişdi. Mortona efirdən istifadə etməyi məsləhət görən isə Bostonlu kimyaçı-fizik Charles T. Jacksonidi. Dörd kişi, dörd “mən kəşf etdim” iddiası, bir patent (No. 4848, 12 noyabr 1846), Amerika Konqresinə təklif olunan, lakin heç vaxt verilməyən 200.000 dollarlıq mükafat, onilliklərlə davam edən məhkəmə çəkişmələri, peşə nüfuzunun itirilməsi və dörd nəfərdən üçünü məhv edən faciəli sonluqlar. Bu yazıda anesteziyanın doğulmasının parlaq hekayəsinin arxasındakı kölgəli tərəfi — müasir tibb tarixinin ən faciəli bioqrafiyalar silsiləsini — araşdıracağıq.
İxtiraçıların qalereyası: dörd amerikalı, dörd iddia
Crawford Williamson Long
Horace Wells
William Thomas Green Morton
Charles Thomas Jackson
Bir əyalət həkimi və susduğu yeddi il
Crawford Longun hekayəsi əyalət Amerikasının 19-cu əsrin ortalarında tipik tibbi praktikasını əks etdirir. 1839-da Pensilvaniya Universitetində MD dərəcəsini aldıqdan sonra Nyu-Yorkdakı Bellevue Xəstəxanasında 18 ay cərrahi rotasiya keçdi; sonra doğma Corciyaya qayıdıb 1841-də Jefferson, Jackson Countydə kiçik kabinet açdı. Qəsəbədə 700 nəfər yaşayırdı; kabineti eyni zamanda qəsəbə kişilərinin toplaşdığı sosial mərkəzə çevrildi.
O dövrün amerikalı gəncləri arasında məşhur bir əyləncə vardı: ether frolic və nitrous oxide party. Efir və ya azot oksidi inhalyasiya edən insanlar gülür, rəqs edir, bəziləri stuldan düşüb göyərsələr belə ağrı hiss etmirdilər. Long özü də bu məclislərin daimi iştirakçısı idi; bir gecə yıxıldıqdan sonra ertəsi gün qollarındakı göyərmələri görüb təəccübləndi — çünki yıxılmasını xatırlamırdı, üstəlik yıxılarkən ağrı olmamışdı.
Bu müşahidə onu bir hipotezə gətirdi: əgər efir ağrını müvəqqəti aradan qaldırırsa, cərrahiyyə zamanı istifadə edilə bilərmi?
Crawford Longun kabineti · Müasir anesteziologiyanın əsl ilk günü
Xəstə: James M. Venable, 21 yaşlı tələbə. Boynunda iki kistik damar şişi; hər ikisi cərrahi yolla çıxarılmalıdır. Venable cərrahiyyədən qorxur, əməliyyatı illərlə təxirə salır. Long Venablea efiri sınamağı təklif edir — haqq 2 dollar.
Venable razılaşır. Long kükürd efiri ilə isladılmış dəsmalı xəstənin üzünə tutur. Bir neçə dəqiqədən sonra Venable huşunu itirir. Long skalpellə kəsik açıb birinci kisti çıxarır. Bütün əməliyyat bir neçə dəqiqə çəkir. Venable oyandıqda “Doktor, nə vaxt başlayacaqsınız?” deyə soruşur.
Üç şahid hadisəni təsdiqləyir. Long sonrakı dörd il ərzində ən azı daha doqquz halda efirdən istifadə edir — başqa cərrahi çıxarmalar, barmaq amputasiyası, hətta həyat yoldaşı Carolinenin 1845-dəki ikinci doğuşu. Bütün hallarda uğurlu olur.
Amma Long dərc etmir. Niyə? Çünki kiçik qəsəbə həkimi olaraq öz müşahidələrinə güvənmir; “bəlkə başqa amillər var” deyə düşünür; daha çox hadisə gözləmək istəyir və elmi ictimaiyyətə necə çatacağını bilmir. Boston və Nyu-Yorkdakı böyük tibb jurnalları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Long susdu — cəmi yeddi il. Bu susqunluq onun birinciliyinin tanınmasını itirməsinin yeganə səbəbi olacaqdı.
Bir diş həkimi, güldürücü qaz şousu, bir azı dişi
Horace Wells 1815-də doğulmuş (Crawford Long ilə eyni il) Hartfordlu diş həkimi idi. Diş həkimliyi təhsilini Bostonda almışdı; 1836-da Hartfordda kabinet açdı. 1843-də Bostona gedərək gənc diş həkimi William T.G. Morton ilə qısa müddətli ortaqlıq qurdu; ortaqlıq altı ay çəkdi, gəlir gətirmədi, Morton Bostonda qaldı, Wells Hartforda qayıtdı. Bu ortaqlıq on il sonrakı mübahisənin toxumlarını daşıyacaqdı.
10 dekabr 1844, çərşənbə axşamı Wells həyat yoldaşı Elizabeth ilə birlikdə Hartford Union Halldakı Grand Exhibitiontədbirinə qatıldı. Səhnədə səyyar şoumen Gardner Quincy Colton vardı; uğursuz tibb tələbəsi Colton dolanışığını ictimaiyyət qarşısında “laughing gas”, yəni azot oksidi (N₂O) təqdimatları ilə təmin edirdi. Könüllülər səhnəyə çağırılır, qazı inhalyasiya edir, sonra rəqs edib gülərək, hətta bir-biri ilə güləşərək tamaşaçıları əyləndirirdilər.
O gecə səhnəyə çıxan könüllülərdən biri Samuel Cooley adlı satıcı idi. Qazın təsiri altında səhnədən enərkən skamyanın üstündən tullanmağa çalışdı; ayağını ciddi yaralayıb qanatdı. Amma yaralanarkən heç ağrı hiss etmədi — Wells bunu tamaşaçıların arasından gördü.
Wellsin öz azı dişi · Müasir dental anesteziyanın doğulduğu an
Wells bütün gecə yatmadı. Səhərə yaxın qərar verdi: öz azı dişi çürümüşdü və çıxarılmalı idi. Əgər azot oksidi cərrahi ağrını əngəlləyirdisə, bunu öz ağzında yoxlayacaqdı.
Səhər Coltonu öz kabinetinə çağırdı; həmkarı və dostu Dr. John Mankey Riggsi də çağırdı (Riggs sonralar parodontologiyanın qurucularından biri olacaq). Colton gətirdiyi qaz şarından azot oksidini Wellsin üzünə tətbiq etdi; Wells huşunu itirdi. Riggs Wellsin çürük azı dişini sürətlə çəkdi.
Wells oyandı. Qanlı dişi gördü. Ağzı ağrımırdı. “Bu, anesteziyanın yeni dövrüdür!” və ya məşhur nəqlə görə "A new era in tooth-pulling!" deyə səsləndi. Məşhur cümləsi: “İynə batması qədər də deyil.”
Sonrakı həftələr Wells üçün zəfərlə keçdi. Hartforddakı diş həkimlərinə və həkimlərə azot oksidini tanıtdı, on beş xəstəsində ağrısız diş çəkimi həyata keçirdi. Bu hekayənin son halqalarından biri Bostona uzanırdı — keçmiş ortağı Morton Bostonda bunu eşitdi və Wellsi Massachusetts General Hospitala ictimai nümayiş üçün dəvət etdi. Wells qəbul etdi.
1845-ci ilin yanvarındaWells Bostona getdi. MGH-də Warrenin cərrahiyyə tələbələrinin qarşısında bir tibb tələbəsinin azı dişini azot oksidinin təsiri altında çəkdi. Amma səhv etdi: qazı erkən dayandırdı, xəstəyə kifayət qədər uzun müddət vermədi. Xəstə tam huşsuzlaşmadan Wells dişi çəkməyə başladı; xəstə ağrıdan qışqırdı. Tamaşaçı tələbələr və həkimlər qışqırdılar: “Humbug! Dələduzluq!” Wells peşə nüfuzu darmadağın olmuş halda Hartforda qayıtdı.
Əslində xəstə sonradan “az hiss etdim, amma heç xatırlamırdım” deyəcəkdi. Qaz işləmişdi, amma tam yox. O bir dəqiqəlik səhv Wellsin bütün karyerasını bitirdi.
William Mortonun səhnəsi: zəfər və patent
Wellsin 1845-ci il uğursuzluğundan sonra Mortonun Bostondakı karyerası başqa istiqamətə yönəldi. 1844-cü ilin yazında Charles T. Jacksonun kimya tələbəsi kimi dərs almağa başlamışdı; Jackson Harvard Tibb Fakültəsinin məzunu, Parisdə təhsil almış kimyaçı-fizik-geoloq idi. Dərslərdə Jackson efirin nevroloji təsirlərindən — xüsusilə dolayı sinir blokadasından — danışdı. 30 sentyabr 1846 səhəri Mortonun kabinetinə gələndə ona daha konkret məsləhət verdi: diş xəstələrində lokallaşmış ağrı üçün saf kükürd efirindən istifadə et.
Həmin günün axşamı — 30 sentyabr 1846, çərşənbə — Morton Eben Frost adlı musiqi müəlliminin azı dişini efirlə ağrısız çəkdi. Frostun yazılı şahid ifadəsi sonradan mətbuatda elan kimi dərc olunacaqdı. Bu, müasir dental anesteziya praktikasının ilk uğurlu sənədləşdirilmiş hadisəsidir.
Morton sürətlə hərəkət etdi. MGH-dəki Dr. John Collins Warrenə yazılı təklif göndərdi: “Yeni bir birləşmə kəşf etmişəm; cərrahiyyədə ağrını aradan qaldırır; ictimai bir hadisədə sınamağınızı təklif edirəm.” Warren razılaşdı.
Edward Gilbert Abbott · Boyun şişinin çıxarılması · "Gentlemen, this is no humbug"
Xəstə: Edward Gilbert Abbott, 24 yaşlı Bostonlu ev boyaçısı. Boynunun sol tərəfində, submandibulyar nahiyədə üç düym uzunluğunda damar şişi. Cərrahiyyə lazımdır.
Amfiteatrda toplaşanlar: Bostonun tibb aləmindən tələbələr, həkimlər, xəstəxana rəhbərləri. Hamısı şübhəçidir. Wellsin 1845-ci il uğursuzluğunu bilirlər; “Yankee gas trick” deyilən şeyə ehtiyatla yanaşırlar.
Morton gecikdi — on dəqiqə, çünki özünün hazırladığı şüşə qab + süngər sistemi (Morton's ether inhaler) son anda hazırlanırdı. Salonda gərginlik artır. Warren saatına baxdı: “Deyəsən, Dr. Morton məşğuldur."
Morton gəldi. Efiri Abbotta tətbiq etdi. Bir neçə dəqiqə ərzində Abbott huşunu itirdi. Warren skalpeli qaldırıb kəsik açdı. Şişi çıxardı. Əməliyyat təxminən beş dəqiqə çəkdi. Abbott heç səs çıxarmadı.
Abbott oyandı. “Nə hiss etdiniz?” deyə soruşdular. “Sanki boynumu qaşıdılar. Ağrı yox idi."
Warren amfiteatrdakı tələbələrə və həkimlərə döndü: “Cənablar, bu, hiylə deyil.” ("Gentlemen, this is no humbug.") Salon sakitcə dağıldı. Müasir anesteziologiya başlamışdı.
17 oktyabr 1846 tarixli Boston Daily Journal xəbəri verdi; həmin gün Scientific American ümummilli xəbəri dərc etdi. Əməliyyat xəbəri buxarlı gəmilərlə Atlantiki keçdi; iki ay sonra, dekabrın ortalarında Londona çatdı. 21 dekabr 1846-daRobert Liston (77-ci gün) Britaniyanın efir anesteziyası altında ilk əməliyyatını aparacaqdı.
Mortonun böyük etik səhvi
Morton 16 oktyabr 1846 uğurundan sonra gözlənilməz qərar verdi: kəşfini patentləşdirmək. Efiri birbaşa deyil, “Letheon” adı ilə — efir + portağal yağı qarışığı — patentləşdirdi (Patent No. 4848, 12 noyabr 1846). Patent ərizəsi Jacksona 10% royalti payı veriləcək şəkildə tərtib olundu.
Bu addım Bostonun tibb aləmində qalmaqal yaratdı. Həkimlər onun Hippokrat etikasından uzaqlaşdığını dedilər; tibbi birləşməni patentləşdirib digər həkimlərin istifadəsinə lisenziya müqabilində vermək universal ağrıkəsicinin paylaşılmasına mane olacaqdı. Bostonun aparıcı həkimləri Mortonu qınadılar; MGH cərrahları Letheondan istifadə etməkdən imtina etdilər; patent qısa müddətdə praktik olaraq qüvvədən düşdü, çünki hamı “Letheon”un saf efir olduğunu anladı.
⚖ PATENT NO. 4848 — ETİK ÇÖKÜŞ
Mortonun patent ərizəsi tibbi etika tarixinin dönüş nöqtələrindən biri kimi dəyərləndirilir. Patentin praktik çöküşü dəqiqələr çəkdi — kimyaçıların analizləri artıq efiri saf birləşmə kimi müəyyən etmişdi — amma zərəri qalıcı oldu. Mortonun karyerası həmin gündən patent məhkəmələri, Konqresdə lobbiçilik, saxta nəşrlər və borc bataqlığı içində sürünməyə başladı.
Bu hadisə müasir tibbi etikada “geniş yayılmış klinik ehtiyacı ödəyən hər bir birləşməni patentləşdirmək olmaz” prinsipinin doğulduğu nöqtələrdən biri olaraq qalır. Bugünkü dərman patentləri daha mürəkkəb və tənzimlənmişdir; amma Mortonun Letheon səhvi tibbi kəşfin ictimai sərvət olması gözləntisinin Qərb tibb mədəniyyətində yer tutmasında aydın rol oynadı.
Longun yeddi illik susqunluğu pozuldu
1846-cı ilin dekabrında Medical Examinerda Mortonun patentini və “kəşfini” izah edən redaksiya məqaləsi dərc olundu. Bu yazı nəhayət Corciyaya, Crawford Longun kabinetinə çatdı. Long jurnalı oxuyarkən donub qaldı: Longun 1842-dəki təcrübəsini başqa biri öz adı ilə elan edirdi.
Amma Long yenə yavaş hərəkət etdi. Daha iki il gözlədi. Sonra 1849-cu ilin dekabrında Augusta, Corciyadakı Medical College of Georgia (sonradan Georgia Health Sciences University) toplantısında nəticələrini təqdim etdi; həmin ay Southern Medical and Surgical Journalda uzun məqalə dərc etdi. James Venableın və digər xəstələrinin yazılı şahid ifadələrini əlavə etdi.
Tarixi birinciliyi yeddi il sonra ortaya qoyan bu məqalə davamlı akademik mübahisənin də başlanğıcı oldu. Longun sağlığında mübahisə onun xeyrinə nəticələnmədi — Long pul istəmirdi, yalnız tanınmaq istəyirdi, amma o tanınma da gəlmədi. 1854-də Charles Jackson Athensi ziyarət edəndə Longa belə dedi: “Zaman baxımından birincilikdə sən öndəsən; amma nəşr birinciliyində biz öndəyik.” Bu cümlə müasir elm siyasətinin xülasəsidir: kim əvvəl etdi deyil, kim əvvəl dərc etdi.
Heç vaxt verilməyən mükafat
1847-də Boston həkimləri və cərrahları Amerika Konqresinə ərizə təqdim etdilər: cərrahi anesteziyanın həqiqi ixtiraçısına federal mükafat verilsin. Ərizə nəticəsiz qaldı. Morton özü fərdi qaydada Konqresə müraciət etdi; 200.000 dollar tələb etdi — o dövrün pulu ilə nəhəng məbləğ, bu gün 7-8 milyon dollara bərabər.
İki ayrı qanun layihəsi Konqresin üç dövrünə təqdim edildi; heç biri keçmədi. Çünki mükafatın kimə veriləcəyi barədə razılıq yox idi: Morton? Jackson? Wellsin dul həyat yoldaşı Elizabeth? Long? Hamısının tərəfdarları Konqres dəhlizlərində lobbiçilik edir, bir-birini qaralayırdılar. Elmi birincilik mübahisəsi siyasi çıxılmaz vəziyyətə çevrildi və heç bir tərəfi mükafatlandırmadan başa çatdı.
Müasir tibb tarixinin ən faciəli bioqrafiyalar silsiləsi
Anesteziyanın kəşfindən sonrakı otuz il dörd ixtiraçıdan üçü üçün dağıdıcı dövr idi. Dörd faciə, dörd fərqli şəkildə:
📜 DÖRD İXTİRAÇININ SONLARI
- Horace Wells — 24 yanvar 1848, intihar, 33 yaşında. 1845-ci il MGH uğursuzluğundan sonra Hartfordda peşə tənəzzülü içində keçən üç il. 1847-48 qışında Nyu-Yorka köçdü; sulfat turşusu və digər kimyəvi təcrübələr apararkən xloroformdan asılı oldu. 21 yanvar 1848-də iki qadına sulfat turşusu atdı (xloroform halüsinasiyalarının təsiri altında); həbs olundu. Nyu-Yorkdakı Tombs həbsxanasında 24 yanvar 1848-də xloroform inhalyasiya edərək bud arteriyasını ülgüclə kəsdi. Həyat yoldaşı Elizabeth həmin gün Nyu-Yorka gəlmişdi; ərini ölü tapdı. Efir Günündən iki il sonra idi.
- William T.G. Morton — 15 iyul 1868, beyin damarının tutulması, 48 yaşında. Patent qalmaqalı, Konqresdə lobbiçilik mübarizələri, məhkəmələrdə nüfuzunun aşınması; iflas. Arvadını və beş uşağını çətinliklə dolandırdı. Massaçusetsdəki ferması banka keçdi. İsti iyul günortasında iş üçün Nyu-Yorka getdi; hipertenziv böhran keçirib Central Park yaxınlığında Manhattanda at arabasından düşdü, istidən əziyyət çəkərək şəhər gölməçəsinə üzüüstə atıldı, huşsuz halda çıxarıldı; St. Luke's Xəstəxanasında iki gün sonra beyin damarının tutulmasından öldü.
- Charles T. Jackson — 28 avqust 1880, McLean Asylum, 75 yaşında. Teleqraf (Samuel Morse), geologiya (William Beaumont) və anesteziya (Morton) — üç ayrı elmi birincilik uğrunda mübahisə etmiş adam. 1873-də psixi çöküntü; rəvayətə görə, Mortonun Mount Auburn qəbiristanlığındakı məzarı yanında böhran keçirdi. Qalan yeddi ilini Somerville McLean Asylumda (bu gün Belmont, MA, McLean Hospital) keçirdi. Şüuru bulanıq halda öldü.
- Crawford W. Long — 16 iyun 1878, doğuş qəbul edərkən insult, 62 yaşında. Athens, Corciyada yarım əsrlik əyalət həkimliyi. Dürüst, ləyaqətli, sakit həyat. 1849-cu il məqaləsindən sonra Amerika tibb ictimaiyyətində Longun birinciliyi tədricən tanındı; Joseph M. Marion Sims kimi cərrahlar onun xeyrinə yazılar dərc etdilər. Doğuş qəbul edərkən insult keçirdi; “Əvvəl uşağa, sonra anaya baxın” dedi və xəstəsinin yanında öldü. Ana və uşaq sağ qaldılar. Dörd nəfərdən yeganə sakit son.
🗿 BOSTON PUBLIC GARDEN — ETHER MONUMENT (1868)
1868-də — Mortonun öldüyü il — Boston Public Gardenda, Beacon Streetdən girişdə dünyanın ilk ictimai tibbi kəşf abidəsi ucaldıldı. Ether Monument kimi tanınan 12 metr hündürlükdə qranit sütun; üzərində dörd relyef lövhə, başında “Yardım edən samariyalı” fiquru.
Abidənin xüsusiyyəti budur: heç bir ixtiraçının adını daşımır. Çünki donorlar — başda Boston taciri Thomas Lee — razılığa gələ bilmədilər: Morton? Jackson? Wells? Long? Abidə adsız ucaldıldı. Həm səxavətli, həm ağıllı qərar idi: “Anesteziyanın kəşfini şərəfləndiririk, ixtiraçısını deyil.” İxtiraçıları tarixin mühakiməsinə buraxdılar.
Abidə bu gün də ayaqdadır. Oliver Wendell Holmes Sr. — 1846-da “anesthesia” terminini təklif etmiş Boston həkimi — abidə üçün belə epiqraf təklif etdi: “İnsanlığa ağrıdan qurtuluş bəxş edən Allaha."
Anesteziya xəbərinin Osmanlı tibbinə çatması
16 oktyabr 1846 hadisəsindən sonra efir anesteziyasının Atlantiki keçməsi iki ay çəkdi (Liston, London, 21 dekabr 1846); Avropanın digər böyük paytaxtlarına yayılması əlavə üç-altı ay çəkdi; xəbərin İstanbula çatması isə təxminən bir il yarım çəkdi. Tıphane-i Âmire (75-ci gün) — Mustafa Behçet Efendinin 14 mart 1827-də açdığı müasir Osmanlı tibb məktəbi — 1848-ci ilin yazında Avropa tibb jurnallarını müntəzəm izləyirdi; efir və xloroform xəbərləri Tıphanenin elmi toplantılarında müzakirə edilirdi.
İstanbulda efir anesteziyası altında ilk sənədləşdirilmiş əməliyyat 1847-ci ilin sonlarında aparıldı; cərrah böyük ehtimalla Tıphane-i Âmirenin avstriyalı baş müəllimi Dr. Karl Ambros Bernard idi. Türkcə mətbuatda anesteziyadan ilk dəfə 1848-ci ilin əvvəllərində bəhs edildi. Bir neçə il ərzində Galatasaray Sultanisinin tibb bölmələrində və hərbi xəstəxanalarda efir gündəlik praktikaya daxil oldu.
Müasir türk cərrahiyyəsinin qurucu siması Cemil Topuzlu Paşa (1866-1958) (92-ci gün) Efir Günündən 20 il sonra doğuldu. 1880-ci illərdə Parisdə təhsil alarkən efir və xloroformun gündəlik istifadəsini əhatə edən müasir cərrahi praktikanı öyrəndi; sonra Berlin və Vyanada çalışıb Türkiyəyə qayıdanda Listonun anatomik sürətini + Listerin antisepsisini + Morton-Long-Wellsin anesteziyasını — hər üçünü — tibb məktəbinə gətirdi. Müasir türk cərrahi praktikasında bu gün hər xəstəyə verilən ümumi anesteziyanın kökü 16 oktyabr 1846-cı il Boston hadisəsidir.
🔗 ANESTEZİYA TARİXİNİN KƏSİŞƏN XƏTLƏRİ
🔍 BU YAZIDA TƏSDİQLƏNƏN MƏLUMATLAR
- Crawford W. Long: 1 noyabr 1815, Danielsville, GA — doğum; 16 iyun 1878, Athens, GA — ölüm. 30 mart 1842: James Venableın boynundakı kistik şişin çıxarılması, Jefferson, GA. Pensilvaniya Universitetində MD, 1839; Bellevue Hospitalda ixtisaslaşma. 1849-cu ildə Southern Medical and Surgical Journal da nəşr.
- Horace Wells: 21 yanvar 1815, Hartford, VT — doğum; 24 yanvar 1848, Nyu-York, Tombs həbsxanası — ölüm (intihar). 10 dekabr 1844: Gardner Quincy Coltonun Hartford Union Hall təqdimatı; 11 dekabr 1844: öz azı dişinin çəkilməsi (Dr. John M. Riggs). Yanvar 1845: MGH-də uğursuz nümayiş.
- William T.G. Morton: 9 avqust 1819, Charlton, MA — doğum; 15 iyul 1868, Nyu-York City — ölüm. 30 sentyabr 1846: Eben Frostda efirlə dental anesteziya; 16 oktyabr 1846: Edward Gilbert Abbott, MGH Ether Day; 12 noyabr 1846: Patent No. 4848 (Letheon). Wellsin keçmiş ortağı (1843); Jacksonun kimya tələbəsi (1844).
- Charles T. Jackson: 21 iyun 1805, Plymouth, MA — doğum; 28 avqust 1880, Somerville, MA, McLean Asylum — ölüm. Harvard MD, Parisdə təhsil. Teleqraf-Morse, geologiya-Beaumont, anesteziya-Morton birincilik mübahisələri.
- Edward Gilbert Abbott: 24 yaşlı Bostonlu ev boyaçısı, boyunda submandibulyar damar şişi.
- John Collins Warren: MGH baş cərrahı, 16 oktyabr 1846-da əməliyyatı aparan həkim. “Gentlemen, this is no humbug” sitatı.
- Patent No. 4848: 12 noyabr 1846, “Letheon” (efir + portağal yağı). Praktik çöküş dərhal gəldi.
- Konqresin 200.000 $ mükafatı: Konqresin üç ayrı dövründə təqdim edildi, heç biri keçmədi. 1847-ci il Boston həkimlərinin ərizəsi nəticəsiz qaldı.
- Boston Public Garden Ether Monument: 1868, Beacon Street girişi, 12 metr qranit, adsız dizayn. Thomas Leenin ianəsi.
- Oliver Wendell Holmes Sr.: 1846-da “anesthesia” terminini təklif etdi.
- 30 mart, Doctors' Day: 1933: Winder, GA-da yerli elan; 1991: Prezident George H.W. Bush tərəfindən milli rəsmiləşdirmə.
- James Young Simpson: 1847: Edinburqda xloroformun kəşfi.
- Karl Ambros Bernard: Tıphane-i Âmirenin avstriyalı baş müəllimi, İstanbulda 1847-48-ci illərdə ilk efir əməliyyatı.
James Young Simpson və Xloroform — Edinburq 1847, Şam Yeməyi Təcrübəsi və Obstetrik Anesteziyanın Doğuluşu
Efir xəbərləri Amerikadan Britaniyaya və Avropaya yayılarkən Edinburqlu mama-ginekoloq Sir James Young Simpson (1811-1870) efirin praktik çatışmazlıqlarını (ləng təsir, uzun sürən qoxu, əməliyyatdan sonrakı ürəkbulanma) müşahidə edib alternativ axtardı. 4 noyabr 1847 axşamı Edinburq, Queen Street 52-dəki evində yemək məclisi zamanı üç kimyəvi maddəni qonaqları və özü üzərində sınadı. Üçüncüsü — xloroform — hamısını bir anda huşsuzlaşdırdı. Simpson oyandıqda ətrafında tibb tarixi dəyişmişdi. Sabah bu hekayəni tam şəkildə — Queen Victorianın 1853-də Şahzadə Leopoldun doğuşunda xloroform alması və obstetrik anesteziyanın tabunu qırması daxil — araşdıracağıq.
Müəllifin qeydi: Bu yazıdakı Crawford Long sitatı 1849-cu il Southern Medical and Surgical Journal məqaləsindən tərtib edilmiş konseptual uyğunlaşdırmadır; ingiliscə orijinal mətn Linda Hall Library və Smithsonian arxivlərində mövcuddur. Horace Wellsin faciəli intiharı anesteziya tarixinin ən sarsıdıcı bioqrafik anlarından biridir; bu gün Hartfordda Bushnell Parkdakı Wells abidəsi ölümündən sonra peşə nüfuzunun bərpasının rəmzidir. Mortonun Massaçusetsdəki məzar daşı dostu Henry Jacob Bigelowun yazdığı epitafı daşıyır: "Inventor and Revealer of Anaesthetic Inhalation — by whom pain in surgery was averted and annulled — since whom Science has control of pain." Bu cümlə birinciliyi mübahisəsiz müəyyən edir — amma mübahisəni bitirmir. 89-cu gündə efirin kimyası və farmakologiyası, 92-ci gündə Cemil Topuzlu Paşa vasitəsilə müasir türk cərrahi ənənəsi, 110-cu gündə William Halstedin radikal mastektomiyası ətraflı işlənəcək.
Mənbələr və əlavə oxu
- Long CW. An account of the first use of sulphuric ether by inhalation as an anaesthetic in surgical operations. Southern Medical and Surgical Journal, dekabr 1849;5:705-713. (Longun 1842-ci il hadisələrini dərc etdiyi əsas məqalə.)
- Bigelow HJ. Insensibility during surgical operations produced by inhalation. Boston Medical and Surgical Journal 1846;35:309-317. (Mortonun Ether Day nümayişinin ilk tibbi nəşri.)
- Welch WH. A consideration of the introduction of surgical anaesthesia: an address delivered at the Massachusetts General Hospital on the 62nd anniversary of Ether Day. The Boston Medical and Surgical Journal 1908;159:309-321. (16 oktyabr 1908: Welchin yekun retrospektiv qiymətləndirməsi.)
- Sims JM. The discovery of anaesthesia. The Virginia Medical Monthly 1877;4:81-100. (1877-də Longun birinciliyini ilk dəfə milli gündəmə gətirən məqalə.)
- Fenster JM. Ether Day: The Strange Tale of America's Greatest Medical Discovery and the Haunted Men Who Made It. New York: HarperCollins, 2001. (Dörd ixtiraçının hekayəsinin ən əhatəli müasir toplusu.)
- Hektoen International. The "Ether Controversy". 2021. (Anesteziya birinciliyi mübahisəsinin qısa icmalı.)
- New Georgia Encyclopedia. Crawford Long (1815-1878). (Longun rəsmi bioqrafik mənbəyi.)
- Linda Hall Library. Crawford Long, Horace Wells, Ether Dome — Scientist of the Day bioqrafiya silsiləsi, 2023-2025. (Akademik bioqrafik xülasə.)
- Smithsonian National Museum of American History. Morton Family Collection (NMAH.AC.0118). (Mortonun şəxsi arxivi; məktublar, patent sənədləri, məhkəmə sənədləri.)
- Pernick MS. A Calculus of Suffering: Pain, Professionalism, and Anesthesia in Nineteenth-Century America. New York: Columbia University Press, 1985. (Amerika anesteziya tarixinin klassik sosioloji təhlili.)
- Wolfe RJ. Tarnished Idol: William Thomas Green Morton and the Introduction of Surgical Anesthesia. San Anselmo, CA: Norman Publishing, 2001. (Mortonun şəxsi və etik süqutunun ən əhatəli bioqrafiyası.)
- Massachusetts General Hospital Archives. Ether Dome historical records, October 16, 1846 operation log. Boston, MA. (16 oktyabr 1846 əməliyyatının MGH qeydləri.)
- Türkiyə Anesteziologiya və Reanimasiya Cəmiyyəti (TARD). Türkiye'de anestezi tarihi — Tıphane-i Âmire'den Cumhuriyet dönemine. Ankara: TARD nəşrləri, 2018 toplusu.
Bu yazı 365 Gündə Xərçəng Tarixi Silsiləsinin 78-ci günüdür. Anesteziyanın birincilik mübahisəsi müasir tibb tarixinin ən faciəli bioqrafiyalar silsilələrindən birini təşkil edir: dörd amerikalı, dörd “mən kəşf etdim” iddiası, onilliklərlə davam edən məhkəmə prosesləri, heç vaxt verilməyən 200.000 dollarlıq Konqres mükafatı və dörd nəfərdən üçünü məhv edən faciəli sonluqlar. Crawford Longun 30 mart 1842 birinciliyi bu gün akademik konsensus kimi qəbul edilir; amma tarixi-populyar yaddaşda 16 oktyabr 1846 Ether Day William Morton ilə birlikdə müasir anesteziyanın simvolik doğum günü kimi xatırlanır. Bu ziddiyyət “elmi birincilik” anlayışının nə qədər mürəkkəb olduğunu — kim əvvəl etdi deyil, kim əvvəl dərc etdi, kim əvvəl ictimaiyyətin gözündə sənədləşdirdi, kim əvvəl beynəlxalq qəbul qazandı — göstərən müasir elm tarixinin əsas dərslərindən biridir. Kapadokyada Y. İzzettin Barışın mezotelioma-erionit tədqiqatının beynəlxalq tanınma prosesi, Karain kəndinin hekayəsi (sonrakı günlərdə işlənəcək) bu birinciliyin tək mərkəz tərəfindən inhisara alınması riskinə qarşı başqa xəbərdarlıqdır. 76-cı gün Astley Cooper, 77-ci gün Robert Liston, 78-ci gün anesteziya birinciliyi — üçü bir araya gələndə müasir cərrahiyyənin “anatomiya + sürət + ağrısızlıq” üçbucağını yaradır; sabah James Young Simpsonun xloroform hekayəsi ilə dördüncü tərəf (obstetrik anesteziya + tabunun qırılması) əlavə olunacaq. Bütün tarixi və bioqrafik məlumatlar Welch 1908, Fenster 2001, Wolfe 2001, Smithsonian Morton Collection, Linda Hall Library bioqrafiya silsiləsi və Southern Medical and Surgical Journal dakı 1849-cu il orijinal Long nəşrindən təsdiqlənmişdir. Bu yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; tibbi müalicə istiqamətləndirməsi ehtiva etmir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.