გადაწვა თუ დეპრესია? ორი ჩიხი უგულებელყოფილი ჯანდაცვის მუშაკების წინაშე

ექიმებისა და ჯანდაცვის სხვა მუშაკების ფსიქოლოგიური გადაწვის შესახებ ცნობიერება მნიშვნელოვნად იზრდება. 2022 წელს ამ თემაზე გამოქვეყნებული სამეცნიერო სტატიების რაოდენობა წინა 20 წელთან შედარებით 10-ჯერ გაიზარდა.

ამ მატებამ წინ წამოსწია მოსაზრება, რომ ექიმების გადაწვის ძირითადი პრობლემა ინდივიდუალური თავისებურებებიდან კი არა, უფრო მეტად ჯანდაცვის სისტემიდან მომდინარეობს. სინამდვილეში, გადაწვის დაძლევისკენ მიმართული ძალისხმევა — იმის დამტკიცების იმედით, რომ ეს ინდივიდუალური სისუსტე არ არის — ხშირად ხაზს უსვამს გადაწვასა და დეპრესიას შორის მკვეთრ განსხვავებას. თუმცა ხშირად ვხვდებით გამონათქვამებს, რომლებიც ყოველივე ამის საპირისპიროს ამტკიცებს:

„გადაწვის დეპრესიასთან გაიგივება პასუხისმგებლობას სამუშაო ადგილიდან ინდივიდზე გადააქვს.“

„ბევრ სამუშაო გარემოში გადაწვას სისუსტის, არასაკმარისი უნარისა და ფსიქიკური დაავადების ნიშნადაც კი მიიჩნევენ.“

ასეთი გამონათქვამები გულისხმობს, რომ გადაწვა სისტემური პრობლემაა და სისტემური ჩარევებით უნდა შემსუბუქდეს, ხოლო დეპრესია ინდივიდუალური პრობლემაა და ინდივიდუალური ჩარევებით უნდა შემსუბუქდეს.  

თუმცა დეპრესიის შესახებ მცდარი წარმოდგენები არსებობს. ექიმების სამუშაო პირობების გაუმჯობესებისკენ მიმართულ ძალისხმევაში ეს მცდარი წარმოდგენები ხელს გვიშლის სრულად გამოვიყენოთ დეპრესიის პრევენციისა და მკურნალობისთვის შემუშავებული საშუალებები.

განსხვავებები გადაწვასა და დეპრესიას შორის

ექიმების გადაწვასა და დეპრესიას შორის განსხვავება — ან განსხვავების არარსებობა — ხშირად კამათსა და დაბნეულობას იწვევს. ამ გაურკვევლობის ნაწილი იმით არის განპირობებული, რომ სხვადასხვა კვლევაში „გადაწვა“ სხვადასხვაგვარად განისაზღვრება. 182 კვლევის მიმოხილვაში დადგინდა, რომ „ექიმთა გადაწვის“ 142 განსხვავებული განმარტება გამოიყენებოდა.

გადაწვის დიაგნოსტიკისა და შეფასების ინსტრუმენტებს შორის ყველაზე ხშირად გამოიყენება სამი სფეროს შემფასებელი მასლაჩის გადაწვის სკალა:

• ემოციური გამოფიტვა,
• დეპერსონალიზაცია (უგრძნობლობა) და
• პირადი მიღწევების განცდის დაქვეითება.

ძირითად კომპონენტს, ემოციურ გამოფიტვას, დეპრესიულ სიმპტომებთან უფრო ძლიერი კავშირი აქვს, ვიდრე გადაწვის დანარჩენ ორ კომპონენტთან.

ამასთან, გადაწვის მხოლოდ სამუშაოსთან დაკავშირებულ უნიკალურ მოვლენად წარმოდგენის საპირისპიროდ, სამუშაო სტრესი ექიმებში დეპრესიის მთავარი მამოძრავებელი ძალაა. ამის მაგალითია ის, რომ სწავლის დაწყებამდე ექიმებში დეპრესიის გავრცელება ზოგადად ახალგაზრდა ზრდასრულებში არსებულ მაჩვენებელს ჰგავს, ხოლო სწავლის დაწყებისთანავე დეპრესიის სიხშირე ხუთჯერ იზრდება. ეს მკვეთრი მატება აჩვენებს, რომ ექიმებში დეპრესიას ინდივიდუალური ფაქტორების ნაცვლად ექიმად მუშაობის პირობები იწვევს.

გარდა ამისა, სამუშაოსთან დაკავშირებული თუ დაუკავშირებელი ძირითადი ფაქტორები, რომლებითაც დეპრესიის განვითარება შეიძლება იწინასწარმეტყველოს (მაგალითად, დატვირთვა, სამუშაო გარემო, ფსიქიკური ჯანმრთელობა და პიროვნული თვისებები), თითქმის იგივეა, რაც გადაწვის განვითარების პროგნოზული ფაქტორები. ჩვეულებრივ, ამ ფაქტორებს დეპრესიისა და გადაწვისთვის მსგავსი მნიშვნელობა აქვს. მკვლევრებმა უნდა გააგრძელონ შეფასება, შესაძლებელია თუ არა დეპრესიისა და გადაწვის არსებითად გამიჯვნა. თუმცა დღემდე მიღებული მტკიცებულებები ვერ ამყარებს მტკიცებებს, რომ დეპრესიასა და გადაწვას ფუნდამენტურად განსხვავებული გამომწვევები აქვს.

ჩარევები ექიმის სამუშაო პირობებისა და ცხოვრების ხარისხის გასაუმჯობესებლად

ვარაუდიდან, რომ ექიმების დისტრესს სისტემური/გარემო ფაქტორები იწვევს, ხშირად ასკვნიან, რომ ექიმთა კეთილდღეობის გაუმჯობესებაში ინდივიდუალურ ჩარევებს მინიმალური როლი აქვს. თუმცა, მაშინაც კი, როცა ძირითადი მიზეზი სისტემურ დონეზეა, ინდივიდუალური ჩარევა მრავალ ვითარებაში შეიძლება გამოიყენებოდეს. თუ ადამიანს სამსახურში აზბესტის ზემოქმედების გამო ფილტვის კიბო განუვითარდა, პირველი მკაფიო პრიორიტეტი გარემოდან ტოქსიკური აზბესტის მოცილება იქნება. მაგრამ არავინ დაასკვნის, რომ ამ ადამიანებს ინდივიდუალური მკურნალობა არ სჭირდებათ მხოლოდ იმიტომ, რომ მათი დაავადება სამუშაო ადგილიდან მომდინარეობს. ანალოგიურად, მიუხედავად იმისა, რომ გრძელვადიან პერსპექტივაში ექიმების ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესების გასაღები სამუშაო გარემოს გაუმჯობესებაა, უკვე დაზარალებულთათვის ეფექტურ ინდივიდუალურ ჩარევებზე წვდომისა და მათი გამოყენების გაზრდაც კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.

გადაწვის წინააღმდეგ არსებული და შემოთავაზებული ჩარევები ძირითადად ჯანდაცვის სისტემის დონეზე ხორციელდება, ხოლო დეპრესიის მრავალი ეფექტური ჩარევა — ინდივიდუალურ დონეზე. ეს ჩარევები მხოლოდ ფსიქიატრიულ მედიკამენტებს არ მოიცავს; მათში შედის მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პრევენციული და სამკურნალო მიდგომებიც, რომლებიც შეიძლება ექიმის კონკრეტული დისტრესის ხასიათსა და სიმძიმეს მოერგოს.

რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, დეპრესიის ამოცნობა და მკურნალობა ექიმებში სუიციდის რისკის შემცირებას შეიძლება დაეხმაროს. სამწუხაროდ, როცა ექიმებს ვეუბნებით, რომ სწორია, თავს დეპრესიის ნაცვლად გადაწვის მდგომარეობაში მყოფად მიიჩნევდნენ, ისინი ნაკლებად ეძებენ, მიმართავენ და იყენებენ ინდივიდუალურ ჩარევებს, რომლებმაც მათი კეთილდღეობა შეიძლება გააუმჯობესოს.

ექიმთა გადაწვის კვლევებმა პრობლემის შესახებ ცნობიერების ამაღლება შეძლო. ამასთან, ამან გამოიწვია დაჟინებული მტკიცება, რომ გადაწვა ინდივიდის ბრალი არ არის და სისტემური ცვლილებაა საჭირო, ასევე გადაწვასა და დეპრესიას შორის მნიშვნელოვანი განსხვავებების ხაზგასმა.

არასასურველ შედეგებს შორისაა ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების მეტი სტიგმატიზაცია, სამედიცინო დახმარების მიღების ბარიერების გაძლიერება და ექიმთა კეთილდღეობის გასაუმჯობესებლად დამკვიდრებული, ეფექტური დეპრესიის საწინააღმდეგო ჩარევების არასრული გამოყენება. თუ ექიმების პრობლემების შემსუბუქება გვინდა, გადაწვასთან დაკავშირებულ სტიგმასთან ბრძოლისას ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების მიმართ არსებული სტიგმის გაძლიერება უნდა შევწყვიტოთ.

რეფორმის ძალისხმევის გაფართოება ისე, რომ დეპრესია და ფსიქიკური ჯანმრთელობა უფრო ფართოდ მოიცვას, ჩვენი ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირების გადაუდებლობას არ შეამცირებს. პირიქით, სირთულეების მქონე ექიმებს არსებულ, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ინდივიდუალურ ჩარევათა სპექტრზე წვდომის მეტ შესაძლებლობას მისცემს. ამასთან, დეპრესიისა და მისი სისტემური მამოძრავებლების შესახებ ჩვენი ცოდნა რეფორმის სამიზნე ძირითადი ფაქტორების გამოვლენაში შეიძლება დაგვეხმაროს. ამ ნაბიჯებით მედიცინა შეიძლება უფრო ჯანსაღი გახდეს როგორც ექიმებისთვის, ისე მათი პაციენტებისთვის.