Tükənmişlik, yoxsa Depressiya? Diqqətdən Kənarda Qalan Səhiyyə İşçilərinin Qarşısında İki Çıxılmaz Küçə

Həkimlərin və digər səhiyyə işçilərinin psixoloji baxımdan özlərini tükənmiş hiss etməsi ilə bağlı məlumatlılıq əhəmiyyətli dərəcədə artır. 2022-ci il ərzində indiyədək bu mövzuda dərc olunan elmi məqalələrin sayı ötən 20 illə müqayisədə 10 dəfə artıb.

Bu artım həkimlərin özlərini tükənmiş hiss etməsində əsas problemin fərdilikdən daha çox səhiyyə sistemindən qaynaqlandığını ön plana çıxarıb. Əslində tükənmişlik vəziyyətinin öhdəsindən gəlməyə yönəlmiş səylər – bunun fərdi zəiflik olmadığını sübut etmək ümidi ilə – adətən tükənmişlik və depressiya arasındakı böyük fərqi vurğulayır. Lakin bütün bunların əksini iddia edən ifadələrlə çox tez-tez qarşılaşırıq:

“Tükənmişliyi depressiya ilə eyniləşdirmək məsuliyyəti iş yerindən fərdin üzərinə keçirir.”

“Bir çox iş mühitində tükənmişlik vəziyyəti zəiflik, yetərsizlik və hətta psixi xəstəliyin əlaməti kimi təsvir edilir.”

Bu cür ifadələr tükənmişliyin sistem səviyyəsində müdaxilələrlə yüngülləşdirilməli sistem problemləri, depressiyanın isə fərdi müdaxilələrlə yüngülləşdirilməli fərdi problem olduğu mənasına gəlir.  

Lakin depressiya ilə bağlı yanlış təsəvvürlər mövcuddur. Bu yanlış təsəvvürlər həkimlərin iş şəraitini yaxşılaşdırmaq səylərimizdə depressiyanın qarşısını almaq və onu müalicə etmək üçün hazırlanmış vasitələrdən tam istifadə etməkdən də bizi çəkindirir.

Tükənmişlik və Depressiya Arasındakı Fərqlər

Həkimlərin yaşadığı tükənmişlik və depressiya arasındakı fərq – yaxud fərqin olmaması – çox vaxt müzakirələrə və çaşqınlığa səbəb olub. Xüsusilə bu qarışıqlığın bir hissəsi müxtəlif tədqiqatlarda “tükənmişlik” ifadəsinin fərqli şəkildə tərif edilməsindən qaynaqlanır. 182 müxtəlif tədqiqatı əhatə edən bir icmalda, “həkimlərdə tükənmişlik” ifadəsinin 142 müxtəlif tərifinin istifadə edildiyi müəyyən olunub.

Tükənmişlik diaqnozu qoymaq və bu vəziyyəti qiymətləndirmək üçün vasitələr arasında ən çox istifadə ediləni üç sahəni balla qiymətləndirən Maslach Tükənmişlik Şkalasıdır:

• emosional tükənmə,
• depersonalizasiya (duyarsızlaşma) və
• azalmış şəxsi nailiyyət hissi.

Əsas komponent olan emosional tükənmə depressiv əlamətlərlə tükənmişliyin digər iki komponentindən daha güclü əlaqəyə malikdir.

Həmçinin tükənmişliyin işlə bağlı özünəməxsus fenomen kimi qəbul edilməsinin əksinə olaraq, işlə əlaqəli stress həkimlər arasında depressiyaya aparan əsas qüvvədir. Bunun bir nümunəsi, təlim keçən həkimlərdə təlimə başlamazdan əvvəl depressiyanın yayılmasının ümumi gənc yetkin əhali arasındakına bənzər olması ilə yanaşı, təlimə başladıqdan dərhal sonra depressiya tezliyinin beş dəfə artması faktıdır. Bu kəskin artım fərdi amillərdən daha çox həkimlik fəaliyyəti şəraitinin həkimlər arasında depressiyaya səbəb olduğunu göstərir.

Bundan əlavə, depressiyanın inkişafını proqnozlaşdıra bilən işlə əlaqəli və ya əlaqəsiz müəyyən amillər (iş yükü, iş yeri mühiti, psixi sağlamlıq və şəxsi xüsusiyyətlər kimi) tükənmişliyin inkişafını proqnozlaşdıra bilən amillərlə demək olar ki, eynidir. Adətən bu amillərin əhəmiyyəti depressiya və tükənmişlik üçün oxşardır. Tədqiqatçılar depressiya ilə tükənmişliyi mənalı şəkildə ayırd etməyin mümkün olub-olmadığını qiymətləndirmək səylərinə davam etməlidirlər. Lakin bu günədək depressiya və tükənmişliyin əsas etibarilə fərqli təkanverici amillərdən qaynaqlandığına dair iddialar əldə edilmiş sübutlarla dəstəklənmir.

Həkimin İş Şəraitini və Həyat Keyfiyyətini Yaxşılaşdırmağa Yönəlmiş Müdaxilələr

Adətən həkimlərin sıxıntısının sistem/ətraf mühit amillərindən qaynaqlandığı fərziyyəsindən çıxarılan nəticə budur ki, fərdi səviyyədə müdaxilələr həkimlərin rifahının yaxşılaşdırılmasında minimal rol oynayır. Lakin əsas səbəb sistem səviyyəsində olsa belə, fərdi səviyyədə müdaxilələrin tətbiq oluna biləcəyi bir çox vəziyyət var. İnsanlar iş yerində asbestə məruz qaldıqları üçün ağciyər xərçənginə tutulurlarsa, ilk aydın prioritet ətraf mühitdən zəhərli asbestin uzaqlaşdırılması olacaq; lakin heç kim xəstəlikləri iş yerindən qaynaqlandığı üçün zərər çəkmiş insanların fərdi müalicəyə ehtiyac duymadığı qənaətinə gəlmir. Eyni şəkildə, uzunmüddətli perspektivdə həkimlərin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağın açarı iş mühitinin yaxşılaşdırılması olsa da, artıq təsirlənmiş insanların effektiv fərdi müdaxilələrə çıxışının və onlardan istifadəsinin artırılması da həlledicidir.

Tükənmişliyə qarşı mövcud və təklif olunan müdaxilələr ilk növbədə səhiyyə sistemi səviyyəsində tətbiq edilərkən, depressiya üçün bir çox effektiv müdaxilə fərdi səviyyədə tətbiq olunur. Bu müdaxilələr təkcə psixiatrik dərmanları deyil, həm də həkimin yaşadığı konkret sıxıntının mahiyyətinə və ağırlığına uyğunlaşdırıla bilən, sübutlara əsaslanan profilaktik və müalicə yanaşmalarını əhatə edir.

Ən əsası, depressiyanın müəyyən edilməsi və müalicəsi həkimlər arasında intihar riskini azaltmağa kömək edə bilər. Təəssüf ki, həkimlərə özlərini depressiyada deyil, tükənmiş hesab etmələrinin doğru olduğunu söylədikdə, onlar rifahlarını artıra biləcək fərdi müdaxilələri axtarmağa, onlara yönəlməyə və tətbiq etməyə meyil göstərmirlər.

Həkimlərin tükənmişliyi haqqında tədqiqatlar problemlə bağlı məlumatlılığın yaradılmasında uğurlu olub. Bununla yanaşı, tükənmişliyin fərdin günahı olmadığı və sistemli dəyişikliyə ehtiyac olduğu barədə israr edilməsinə, həmçinin tükənmişliklə depressiya arasındakı ciddi fərqlərin vurğulanmasına da səbəb olub.

Arzuolunmaz nəticələr arasında psixi sağlamlıq problemlərinin daha çox damğalanması, səhiyyə xidmətinə müraciət qarşısındakı maneələrin güclənməsi və həkimlərin rifahını yaxşılaşdırmaq üçün oturuşmuş, effektiv depressiya müdaxilələrinin tam tətbiq edilməməsi yer alır. Həkimləri narahat edən amilləri yaxşılaşdıracağıqsa, tükənmişliyə bağlanan damğa ilə mübarizə səylərimizdə psixi sağlamlıq problemləri ilə bağlı mövcud damğanı gücləndirməyi dayandırmalıyıq.

İslahat səylərini depressiyanı və psixi sağlamlığı daha geniş əhatə edəcək şəkildə genişləndirmək səhiyyə sistemimizdə islahat aparmağın təcililiyini azaltmayacaq. Əksinə, çətinlik çəkən həkimlərin mövcud sübutlara əsaslanan fərdi müdaxilələrin geniş çeşidinə çıxış əldə etmək ehtimalını artıracaq. Bundan əlavə, depressiya və onun sistem səviyyəsində təkanverici amilləri haqqında biliyimiz islahat üçün hədəflənəcək əsas amillərin müəyyən edilməsinə kömək edə bilər. Bu addımlarla tibbin həm həkimlər, həm də onların qayğı göstərdiyi xəstələr üçün daha sağlam olmasına kömək edə bilərik.