Səhiyyə işçilərinin və sisteminin taxtabiti: TÜKƏNMİŞLİK!

Dünyada səhiyyə işçilərinin tükənmişliyini Covid-19 Pandemiyası ilə daha çox görməzdən gəlmək mümkün olmayıb. Yazımız Amerikadakı səhiyyə sistemi haqqında olsa da, oxşar problemləri Türkiyədə də yaşadığımız üçün diqqət çəkməyi faydalı hesab etdiyimiz bir məqaləni paylaşırıq. The New England Journal of Medicine jurnalında 18 avqust 2022-ci ildə dərc olunan məqaləni Dr. Vivek Murthy yazıb. Məqalə həkimlərin uzun müddətdir mövcud olan tükənmişlik sindromunun pandemiya ilə daha çox təxirə salına bilməməsindən bəhs edir. Bununla yanaşı, səhiyyədə zorakılığa, həkimlərin xəstələrlə münasibətlərinə mənfi təsir edən səhiyyə qanunlarına və gələcəyin həkimlərini yetişdirərkən nələrə diqqət etməli olduğumuza da toxunur.

Covid-19 Pandemiyasının əvvəlində ABŞ cəmiyyətinin əksəriyyəti qapandığı vaxt səhiyyə işçiləri öz təhlükəsizliklərini riskə ataraq xəstələrə baxmaq üçün işləməyə davam etdilər. Amerika xalqı əvvəlcə qazanlara vuraraq, balkonlarından alqışlayaraq və təşəkkür lövhələri asaraq səhiyyə işçilərinə mənəvi dəstək verməyə çalışsa da, artıq uzun müddətdir qazanların səsi kəsilib. Sağlamlıqla bağlı yanlış məlumatların sürətlə artması və elmə, ictimai səhiyyə mütəxəssislərinə etimadın sarsılması nəticəsində minnətdarlıq ifadələrini səhiyyə işçilərinə qarşı düşmənçilik, qəzəb və hətta ölüm təhdidləri əvəz etdi. Yenə də həkimlər, tibb bacıları, əczaçılar, sosial işçilər, xəstəxana təhlükəsizlik əməkdaşları, səhiyyə və ictimai səhiyyə qurumlarının işçiləri pandemiya və onun yaraları (uzunmüddətli Covid, psixi sağlamlıq problemləri, artan sağlamlıq bərabərsizlikləri) ilə mübarizə aparmaq üçün iş başına gəlməyə davam edirlər.

Səhiyyə işçilərimiz üçün çalınan həyəcan zəngləri narahatedicidir. Onların minlərlə nəfəri Covid-dən ölüb. Səhiyyə işçilərinin yarıdan çoxu tükənmişlik əlamətləri bildirir və bir çoxu yuxusuzluq, depressiya, təşviş, travmadan sonrakı stress pozuntusu və ya digər psixi sağlamlıq problemləri ilə mübarizə aparır. Mayamidə bir reanimasiya tibb bacısı, "Elə bir məqam oldu ki, itirdiyim hər kəsin yaratdığı ürək ağrısını artıq idarə edə bilmirdim" dedi. Pandemiyanın ilk ilində Covid-dən 135-ci xəstəsi öldükdən sonra saymağı dayandırdı. Xəstələrə baxmaq həmişə emosional və fiziki baxımdan çətin olub, lakin Missuridən bir həkimin dediyi kimi, "Bizim də itirdiyimiz çox şey/duyğu var. Biz də insanıq.”

Tükənmişlik fərdlərdə özünü göstərir, lakin kökündə sistemlər dayanır. Səhiyyə işçilərinin tükənmişliyi isə Covid-19 gəlməzdən çox əvvəl mövcud olan böhran idi. Səbəbləri arasında kifayət qədər dəstəyin olmaması, artan iş və inzibati yük, ictimai səhiyyə infrastrukturuna xroniki olaraq yetərsiz sərmayə qoyulması və xəstələrin ehtiyac duyduğu yardımı göstərə bilməməkdən yaranan mənəvi zərər var. Tükənmişlik yalnız uzun iş saatları ilə bağlı deyil, səhiyyə işçiləri ilə onları həvəsləndirən xidmət missiyası arasındakı əsas qopma ilə bağlıdır.

Bu sistem çatışmazlıqları milyonlarla səhiyyə işçisini uçurumun kənarına gətirib. Tibb bacılarının təxminən 52%-si (Amerika Tibb Bacıları Fonduna görə) və həkimlərin 20%-si (Mayo Clinic Proceedings) gördükləri işi tərk etməyi planlaşdırdıqlarını deyirlər. İlin sonunadək 1 milyondan çox tibb bacısı çatışmazlığının olacağı proqnozlaşdırılır (ABŞ Əmək Statistikası Bürosu); qarşıdakı 3 ildə aşağı maaşlı 3 milyon səhiyyə işçisi çatışmazlığı gözlənilir (Mercer). Gələcək ictimai səhiyyə təhdidlərinə qarşı müdafiəmizi gücləndirməli olduğumuz bir vaxtda ciddi ictimai səhiyyə işçisi çatışmazlığı ilə üz-üzəyik. Səhiyyə işçilərinin tükənmişliyi ölkənin sağlamlığı və iqtisadi təhlükəsizliyi üçün ciddi təhdiddir.

Tədricən, yavaş dəyişiklik üçün vaxt artıq keçib. Tükənmişlik böhranının köklərinə gedən cəsarətli, əsaslı dəyişikliyə ehtiyacımız var. Səhiyyə işçilərimizə və yeni yetişən nəslə sahib çıxmalıyıq.

23 may 2022-ci ildə səhiyyə işçilərinin tükənmişliyi və rifahı barədə “Baş cərrahın tövsiyəsi”ni dərc edərək bu böhranı milli prioritet elan etdim və səhiyyə sistemləri, sığortaçılar, hökumət, təhsil müəssisələri və digər maraqlı tərəflər üçün xüsusi göstərişlərlə ölkəni hərəkətə keçməyə çağırdım... Tövsiyə həm də səhiyyə işçilərinin tükənmişliyinin xalqın sağlamlığına yaratdığı təhdid barədə məlumatlılığı artırmağı hədəfləyir. İctimai məlumatlılıq və dəstək davamlı fəaliyyət üçün zəruri olacaq.

Səhiyyə işçilərinin rifahına diqqət yetirmək ilk növbədə onlara dəyər verməyi və onları qorumağı tələb edir. Bu, onların dolana biləcəkləri maaş almalarını, tibbi sığortaya çıxışlarını və kifayət qədər xəstəlik məzuniyyəti almalarını təmin etmək deməkdir. Həmçinin səhiyyə işçilərinin pandemiyada olduğu kimi bir daha heç vaxt maska kimi yetərli fərdi qoruyucu vasitələr (FQV) olmadan işə getməməsi deməkdir. Biden administrasiyasının yerli FQV istehsalını artırmaq və Strateji Milli Ehtiyatda kifayət qədər təchizatı saxlamaq səyləri əsas əhəmiyyətini qoruyacaq. Bundan əlavə, səhiyyə işçisini zorakılıqdan qorumaq üçün sərt qaydalara ehtiyacımız var: Milli Tibb Bacıları Birliyinə görə, hər 10 səhiyyə işçisindən 8-i pandemiya dövründə fiziki və ya şifahi zorakılığa məruz qaldığını bildirir.

İkincisi, səhiyyə işçiləri ilə xəstələri arasındakı inzibati yükü azaltmalıyıq. Bir tədqiqat ambulator xidmət göstərən həkimlərin hər gecə inzibati işlərə 1-2 saat sərf etməklə yanaşı, xəstələrlə keçirdikləri hər 1 saat üçün gün ərzində elektron tibbi qeydlərə və masa arxası işlərə təxminən 2 saat sərf etdiklərini göstərdi; bu, həkimlərin və xəstələrin geniş şəkildə şikayət etdiyi bir meyildir. 25×5 təşəbbüsünün (Amerikadakı həkimlərin sənədləşdirmə yükünü azaltmağı hədəfləyən simpozium) 2025-ci ilədək həkimlərin sənədləşdirmə yükünü 75% azaltmaq məqsədi əsas hədəfdir. Bu məqsədə çatmağa kömək etmək üçün tibbi sığortaçılar əvvəlcədən icazə tələblərini azaltmalı, sənəd tələblərini asanlaşdırmalı və sadələşdirilmiş, vahid hesab-faktura formaları hazırlamalıdırlar. Elektron tibbi qeyd sistemlərimiz sistemlər arasında istifadəyə yararlılığı, iş axınını və əlaqəni optimallaşdıran insan mərkəzli dizayn yanaşmalarına ehtiyac duyur. Səhiyyə sistemləri təkrarlanan və səmərəsiz işləri azaltmaq üçün daxili prosesləri müntəzəm nəzərdən keçirməlidir. Bu səylərdən biri olan Hawaii Pacific Health-in “Axmaq şeylərdən qurtulmaq” proqramı səhiyyə sistemində ayda 1700 saat tibb bacısı əməyinə qənaət edib.

Üçüncüsü, səhiyyə işçilərinin psixi sağlamlıq xidmətlərinə çıxışını artırmalıyıq. Tibbi sığorta təminatının olmaması, psixi sağlamlıq xidməti göstərənlərin çox az olduğu sığorta şəbəkələri və ya görüşlər üçün iş qrafikində çevikliyin olmaması səbəbindən səhiyyə işçiləri psixi sağlamlıq yardımı almaqda çətinlik çəkirlər. Psixi sağlamlıq işçi qüvvəsini genişləndirmək, sığortaçılar üçün psixi sağlamlıqda bərabərlik qanunlarını gücləndirmək və işçilərə olduqları yerdə, qrafiklərinə uyğun psixi sağlamlıq yardımı çatdırmaq üçün virtual texnologiyadan istifadə etmək əsas addımlardır.

Dördüncüsü, işçi qüvvəsinə və ictimai səhiyyəyə dövlət sərmayələrini gücləndirə bilərik. Daha çox həkim və ictimai səhiyyə işçisi yetişdirmək üçün dövlət maliyyəsini genişləndirmək çox vacibdir. Yerli ictimai səhiyyə idarələrinə davamlı dəstəkdən mənzil və qida təminatsızlığı kimi sağlamlığın sosial determinantlarına daha çox diqqət yetirilməsinədək icmaların səhiyyə infrastrukturunu gücləndirmək üçün maliyyənin artırılması sağlamlıqda bərabərliyi irəli aparır və səhiyyə sistemimizə düşən tələbi azaldır. Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) ictimai səhiyyə infrastrukturunu, məlumat sistemlərini və işçi qüvvəsini dəstəkləmək üçün 3 milyard dollarlıq qrant proqramları barədə son elanı ehtiyac duyulan sərmayə növüdür.

Beşincisi, rifahı dəstəkləyən mədəniyyət qurmalıyıq. Səhiyyə işçilərinin çəkdiyi əziyyət ətrafında ənənəvi susqunluğu pozmağın vaxtı çatıb. İşimiz sevindirici olduğu qədər dərin təcrid hissi də yarada bilər, xüsusilə iş yoldaşlarımıza yaxşı olub-olmadığımızı deyə bilmədiyimizi düşündüyümüzdə. Bu, mən də daxil olmaqla milyonlarla səhiyyə işçisinin karyerası boyu yaşadığı hissdir. Rifah toxumlarının erkən əkilə biləcəyi təhsil müəssisələrimizdə mədəniyyət dəyişikliyi başlamalıdır. Eyni zamanda səhiyyə sistemlərində və ictimai səhiyyə bölmələrində nümunə göstərən rəhbərlik lazımdır. Lisenziya verən qurumlar səhiyyə işçilərini psixi sağlamlıq problemlərini bildirdiklərinə və ya kömək istədiklərinə görə cəzalandırmayan, onların məxfiliyini qoruyan tükənmişlik yanaşması qəbul etməlidir. Nəhayət, bir çox səhiyyə işçisi hələ də irqinə, cinsinə və ya əlilliyinə görə ağır qərəz və ayrı-seçkiliyə məruz qalır. İnklüzivlik, bərabərlik və hörmət mədəniyyəti qurmaq işçi qüvvəsinin əhvali-ruhiyyəsi üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Bu dəyişiklikləri etmək asan olmayacaq. Lakin onlar zəruri və təcilidir. Bunun üçün əsas maraqlı tərəflər önə çıxmalı və üzərlərinə düşəni etməlidirlər. Hökumət əlaqələndirilmiş federal fəaliyyəti həyata keçirmək üçün Milli Səhiyyə İşçi Qüvvəsi Komissiyasını dəstəkləyərək, səhiyyə işçilərinin rifahı üzrə milli gündəlik üçün ştat və yerli hakimiyyətlər, eləcə də özəl sektorla əməkdaşlıq edərək davamlı diqqət və hesabatlılığı təmin edə bilər. Birgə Komissiya müəssisələrin akkreditasiya standartlarına işçi sağlamlığı tədbirləri əlavə edə bilər. Səhiyyə sistemi rəhbərləri isə təşkilatın ən yüksək səviyyəsində hesabatlılıq yaradaraq işçilərin rifahını ölçülə bilən prioritetə çevirməli, səhiyyə işçilərini hərtərəfli rifah strategiyasının hazırlanmasına və həyata keçirilməsinə cəlb etməlidirlər.

İllərlə davam edən fəaliyyətsizliyə baxmayaraq, bu dəfə vəziyyətin fərqli ola biləcəyinə dair ümidverici əlamətlər var. Federal səviyyədə 2022-ci il Dr. Lorna Breen Səhiyyə Xidməti Göstərənlərin Müdafiəsi Qanunu və 2021-ci il Amerika Xilas Planından ayrılan milyardlarla dollarlıq maliyyə səhiyyə işçilərinin rifahına təsir edən proqramları gücləndirmək üçün yeni infrastruktur və resurslar təmin edəcək. Bu resurslar psixi sağlamlıq xidmətlərinin artırılmasını, səhiyyə işçi qüvvəsinin genişlənməsini, səhiyyə mütəxəssisləri üçün kredit borcunun bağışlanması proqramlarını, daha güclü ictimai səhiyyə infrastrukturunu və səhiyyə işçiləri üçün rifah təlim proqramlarını dəstəkləyir. Prezident Biden bu sərmayələri davam etdirmək üçün əlavə milyardlarla dollar maliyyə ayrılmasına çağırıb.

Hökumətdən kənarda Milli Tibb Akademiyasının Həkim Rifahı və Dözümlülük üzrə Birgə Fəaliyyəti Milli Səhiyyə İşçi Qüvvəsi Rifah Planı ilə maraqlı tərəflərin iştirakını və öhdəliyini artırıb. Müxtəlif səhiyyə sistemləri səhiyyə işçilərinin rifahı üçün hərtərəfli gündəlikləri qurumsallaşdırmaq məsuliyyəti, resursu və səlahiyyəti olan rəhbər səviyyəli vəzifələr yaradır. Nəhayət, səhiyyə işçilərinin yeni nəsli iş yerlərində, təhsil müəssisələrində, peşə birliklərində və ictimai məkanda tükənmişliyə qarşı siyasət dəyişikliklərini müdafiə etmək üçün təşkilatlanmış şəkildə səsini ucaldır. Öz rifahları və icmalarının sağlamlıq təhlükəsizliyi risk altında olanda susmağın seçim olmadığını anlayırlar.

Bir xalq olaraq səhiyyə işçilərini və onların xidmət etdiyi icmaları yarı yolda qoymağa yol verə bilmərik. Mövcud maraqlarla, bürokratik ətalətlə və status-kvo ilə cəsarətlə üzləşərək bu addımları irəli aparmalıyıq. Ölkənin hər yerində səhiyyə işçiləri son həddə çatdıqlarını və “nəyinsə dəyişməli olduğunu” bildiriblər. Onlar haqlıdırlar. Ölkəmiz – ABŞ – bizə qayğı göstərmək üçün bu qədər böyük fədakarlıq edənlərə qayğı göstərmək kimi mənəvi borcunu heç vaxt unutmasın.

*