ჯანსაღმა კვებამ და ვარჯიშმა შეიძლება გონებრივი უნარები გააუმჯობესოს — როგორ?

ვარჯიშის დადებითი გავლენა ფიზიკურ და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე მრავალ კვლევაშია შესწავლილი. 2020 წლის ოქტომბერში, “Scientific Reports” ჟურნალში გამოქვეყნებული კვლევა აცხადებს, რომ ვარჯიშთან ერთად ხმელთაშუაზღვის დიეტის შემადგენლობაში არსებული საკვები ნივთიერებების შემცველი საკვები დანამატის გამოყენებამ შეიძლება ეს ეფექტები კიდევ უფრო გააძლიეროს.  

ეს კვლევა ჩატარდა აშშ-ის ოჰაიოს შტატში მდებარე რაიტ-პატერსონის საჰაერო ძალების ბაზაზე მომუშავე 148 საჰაერო ძალების თანამშრომლის მონაწილეობით. მონაწილეები შემთხვევითად განაწილდნენ ორ ჯგუფში — ინტერვენციისა და საკონტროლო ჯგუფებში. ორივე ჯგუფის მონაწილეები 12 კვირის განმავლობაში, დღეში 5-ჯერ, 45-წუთიან ვარჯიშებში მონაწილეობდნენ, თუმცა საკვები დანამატი მხოლოდ ინტერვენციის ჯგუფის მონაწილეებს მიეცათ. სავარჯიშო პროგრამა მოიცავდა მაღალი ინტენსივობის, აერობული ფიზიკური მომზადებისა და ძალისმიერ ვარჯიშებს.

საკვები დანამატის ჯგუფის მონაწილეები ყოველი სესიის დაწყებამდე 30 წუთით და დასრულებიდან 1 საათის შემდეგ სპეციალურად შემუშავებულ საკვებ დანამატ სასმელს სვამდნენ; საკონტროლო ჯგუფი კი გარეგნობითა და გემოთი იდენტურ სასმელს იღებდა, რომელიც დიდი რაოდენობით კალორიებსა და ცილას არ შეიცავდა. დანამატის სასმელი 267 კალორია ენერგიას შეიცავდა, ხოლო მეორე სასმელი 100 კალორიას შეიცავდა. ცილის მაღალი შემცველობისა და საკმაოდ მდიდარი შემადგენლობის მქონე სასმელში შედიოდა:

• კომბოსტოში, ისპანახში, ავოკადოსა და კვერცხში არსებული ლუთეინი,
• სკუმბრიისა და სარდინის მსგავსი ცხიმიანი თევზების შემადგენლობაში არსებული omega-3 ცხიმოვანი მჟავები,
• უჯრედის მემბრანების მნიშვნელოვანი კომპონენტი — ფოსფოლიპიდები,
• დანამატი, რომელიც კუნთოვანი მასის ზრდას უწყობს ხელს და ვარჯიშის შემდგომ აღდგენაში ეხმარება ორგანიზმს — ბეტა-ჰიდროქსი ბეტა-მეთილბუტირატი,
• მშრალ პარკოსნებში, კვერცხში, ბროკოლსა და ჭარხალში არსებული ფოლიუმის მჟავა,
• 8 სხვადასხვა სახეობის მქონე B ვიტამინები,
• ჩვეულებრივ მზის სინათლისგან მიღებული D ვიტამინის დანამატები შედიოდა.

მონაწილეებმა სავარჯიშო პროგრამის დაწყებამდე და დასრულების შემდეგ გონებრივი და ფიზიკური მომზადების ტესტების მთელი რიგი გაიარეს.

გონებრივი ტესტები მოიცავდა:

• ხანმოკლე მეხსიერებას,
• ეპიზოდურ მეხსიერებას (ხანგრძლივი მეხსიერების ნაწილს, რომელიც მოგონებებსა და წარსულ გამოცდილებებს მოიცავს),
• ფლუიდურ ინტელექტს (ირგვლივ არსებული რთული ინფორმაციის გააზრებისა და მასთან გამკლავების უნარს),
• სამუშაო მეხსიერებას (ხანმოკლე მეხსიერების ერთგვარ სახეს — პროცესების ერთობლიობას, რომელიც დროებითი ინფორმაციის შენახვასა და დამუშავებას, ასევე კითხვის, სწავლისა თუ მსჯელობის მსგავსი რთული ამოცანების შესრულებას უზრუნველყოფს),
• აღმასრულებელ შემეცნებას (ადამიანის მიერ საკუთარი სწავლის გზების გადახედვას, შეფასებასა და მისთვის შესაფერისი პრაქტიკის შემუშავებას),
• პროდუქტიულობას,
• რეაქციის დროის პარამეტრებს.

 ფიზიკური ტესტები კი მოიცავდა:

• ძალას,
• გამძლეობას,
• მობილობასა და წონასწორობას,
• არტერიულ წნევას,
• გულისცემის სიხშირეს,
• კუნთოვანი მასის პარამეტრებს.

შეფასების შედეგად, საკონტროლო ჯგუფის მონაწილეებმა, რომლებიც მხოლოდ ვარჯიშობდნენ, გაუმჯობესება აჩვენეს გონებრივი ტესტების 4-ში, ხოლო ფიზიკური ტესტების 5-ში გაუმჯობესება აჩვენეს. მონაწილეებმა, რომლებიც ვარჯიშთან ერთად საკვებ დანამატსაც იღებდნენ, გონებრივი ტესტების 6-ში, ხოლო ფიზიკური ტესტების ყველაში აჩვენეს გაუმჯობესება.

ეს კვლევა ამტკიცებს, რომ ვარჯიშსა და ფიზიკურ თუ გონებრივ ფუნქციებს შორის პირდაპირ პროპორციული კავშირია. ის აჩვენებს, რომ მნიშვნელოვანი საკვები ნივთიერებების შემცველი დანამატის გამოყენების შემთხვევაში ფიზიკური და გონებრივი ფუნქციები შესაძლოა კიდევ უფრო გაუმჯობესდეს. თუმცა მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ კვლევა არ შეუმუშავებიათ იმის დასადგენად, კონკრეტულად რომელი საკვები ნივთიერებები აუმჯობესებს ფიზიკურ და გონებრივ შედეგებს; კვლევას გარკვეული შეზღუდვებიც, მათ შორის ხანგრძლივობის შეზღუდვა, ჰქონდა. ამიტომ ზუსტად არ არის ცნობილი, გონებრივი ფუნქციის გაუმჯობესება ფიზიკური ფუნქციების გაუმჯობესებამ გამოიწვია თუ საკვები დანამატის მიღებამ. მათი აზრით, კვლევისთვის გაცილებით სასარგებლო იქნებოდა საკვები ნივთიერებების ბუნებრივი გზით, საკვებიდან მიღება და არა დანამატების სახით.

ამ კვლევაში გამოყენებული დანამატის შემადგენლობას თუ გადავხედავთ, ვხედავთ, რომ ის, როგორც კვლევაშიც აღინიშნება, ხმელთაშუაზღვის დიეტის საკვებში არსებულ საკვებ ნივთიერებებს შეიცავს. ხმელთაშუაზღვის დიეტისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის ურთიერთკავშირი მრავალ კვლევაშია შესწავლილი. მათ შორის არის კვლევები, რომელთა თანახმად ამ დიეტის omega-3-ის, ვიტამინების, მინერალებისა და ფლავონოიდების წყალობით ფსიქიკური ჯანმრთელობა შეიძლება გაუმჯობესდეს. 2017 წელს „Advances in Nutrition“ ჟურნალში გამოქვეყნებულმა სისტემურმა მიმოხილვამ და მეტაანალიზმა შეისწავლა ხმელთაშუაზღვის დიეტის გავლენა ჯანმრთელი ადამიანების გონებრივ ფუნქციებზე. შეფასდა საშუალო ასაკის მონაწილეებზე ჩატარებული 17 კვლევა. შესწავლილ ფუნქციებს შორის იყო ყურადღება, დაგვიანებული გახსენება, ეპიზოდური მეხსიერება, მეტყველების გამართულობა, მსჯელობა და ხანმოკლე მეხსიერება. შედეგები ამტკიცებს, რომ ხმელთაშუაზღვის დიეტის შესაბამის კვებას შეიძლება დადებითი გავლენა ჰქონდეს გონებრივ ფუნქციებზე და ხელი შეუწყოს მომავალში ალცჰაიმერის მსგავსი დემენციური დაავადებების თავიდან აცილებასაც. (ხმელთაშუაზღვის დიეტაში შემავალი ფლავონოიდების ალცჰაიმერზე გავლენის გასაცნობად შეგიძლიათ ეწვიოთ ჩვენს შესაბამის სტატიას ეწვიოთ)

ხმელთაშუაზღვის დიეტისგან დამოუკიდებლადაც არსებობს კვლევები, რომლებიც ვარჯიშის გავლენას ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე შეისწავლის. 2019 წელს „Frontiers in Aging Neuroscience“ ჟურნალში გამოქვეყნებული კვლევა 2074 მონაწილის მონაწილეობით ჩატარდა. კვლევაში შეფასდა ვარჯიშის გავლენა ჯანმრთელი მონაწილეების ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე. ამისათვის მონაწილეებს 1 წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ და იყენებდნენ მინი-მენტალური მდგომარეობის გამოკვლევასა და მონრეალის კოგნიტური შეფასების ტესტს. ამ კვლევაშიც დაასკვნეს, რომ რეგულარულ ვარჯიშს შესაძლოა გავლენა ჰქონდეს ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე და ხელი შეუწყოს მომავალში ალცჰაიმერის მსგავსი დემენციური დაავადებების თავიდან აცილებას.

შეჯამება

სტატიაში განხილული კვლევა აჩვენებს, რომ ვარჯიშმა და მნიშვნელოვანი საკვები დანამატების გამოყენებამ შეიძლება გონებრივი უნარები გააუმჯობესოს. თუმცა, როგორც ყოველთვის ვამბობთ, სასარგებლო საკვები ნივთიერებების ბუნების მიერ შემოთავაზებული საკვებიდან მიღება გაცილებით უფრო სასარგებლოა, ვიდრე მათი სინთეზური დანამატებით მიღება. ამასთან, არ უნდა დაგავიწყდეთ, რომ ჯანმრთელობაზე მრავალი ფაქტორი მოქმედებს და მისი გაუმჯობესება ერთიანი მიდგომით არის შესაძლებელი. ჯანსაღ კვებასა და რეგულარულ ვარჯიშთან ერთად ყურადღება უნდა მიაქციოთ თამბაქოს არგამოყენებასა და ალკოჰოლის ჭარბი მიღების თავიდან აცილებას. ამ გზით გონებრივ ფუნქციებსაც გააუმჯობესებთ და ხელს შეუწყობთ სიმსუქნის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, კიბოს, ალცჰაიმერისა და მრავალი სხვა დაავადების განვითარების თავიდან აცილებას.