კიბოს ცოცხალი წამალი CAR T-უჯრედული თერაპია 10 წლისაა: მის მიერ შეცვლილი ცხოვრებები გაგაოცებთ
ამ სტატიაში
10 წლის წინ, 6 წლის მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემიით დაავადებული ბავშვისთვის დოქტორ Stephan Grupp-ს მკურნალობის ყველა შესაძლო ვარიანტი ამოწურული ჰქონდა. ამიტომ ექიმმა ბავშვთა კიბოს მკურნალობის ჯერ კიდევ შეუსწავლელ სფეროს მიმართა.
უჯრედული იმუნოთერაპიის პიონერმა, ფილადელფიის ბავშვთა საავადმყოფოს დოქტორმა Grupp-მა ბავშვებისთვის ქიმერული ანტიგენური რეცეპტორის (CAR) T-უჯრედული თერაპიის პირველი ფაზა-1 კლინიკური კვლევა ჩაატარა.
„კვლევამ ჩემს პატარა პაციენტს დახმარების უკანასკნელი შესაძლებლობის კარი გაუღო. მის მომავალზე გადაწყვეტილების მისაღებად დროის მოსაგებად სხვა არაფერი არსებობდა… კარი მაშინ უნდა გაღებულიყო, ან — არასდროს.“
პაციენტი, რომელიც მას შემდეგ ამ ახალი მკურნალობების ამსახველი პოსტერების სახედ იქცა, Emily Whitehead იყო. 2012 წელს CAR T-უჯრედული თერაპიის ერთი დოზის მიღების შემდეგ ლეიკემია დაამარცხა და უკვე 10 წელზე მეტია რემისიაშია — ანუ დაავადების არცერთი ნიშანი არ აქვს.
დოქტორი Grupp ამბობს, რომ ბოლოს და ბოლოს „განკურნების (cure= სრული განკურნება)“ სიტყვის გამოყენება დაიწყო.
„მე მხოლოდ ექიმი კი არა, მეცნიერიც ვარ — და ახალი მკურნალობის სანდოობისთვის ერთი შემთხვევა საკმარისი არ არის. იმის სათქმელად, რასაც „განკურნებას“ ვუწოდებთ, მეტი პაციენტი უფრო დიდხანს უნდა იღებდეს ამ ახალ მკურნალობას. CAR T-უჯრედული თერაპია ახლა ჩემს საავადმყოფოში ასობით პაციენტს უტარდება და — ამ მხრივ გამორჩეულნი ვართ — გვყავს რამდენიმე ათეული პაციენტი, რომლებსაც 5, 6, 7, 9 ან მეტი წელია არანაირი მკურნალობა არ სჭირდება. ეს განკურნებას ნიშნავს.“
პირველი ALL პაციენტი
Emily იყო პირველი ALL-ის (მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემიის) მქონე პაციენტი, რომელმაც ეს მკურნალობა მიიღო, თან ბავშვი იყო. თუმცა ეს სამაგალითო შემთხვევა აღმოჩნდა. 10 წელზე მეტი ხნის ჩიხის შემდეგ CAR T-უჯრედული თერაპიის სფეროში ახლახან გარღვევა მოხდა პენსილვანიის უნივერსიტეტში Grupp-ის კოლეგის Carl June-ისა და მისი გუნდის წყალობით. T უჯრედების გენეტიკური მოდიფიკაციის 2 საკვანძო ნაბიჯით June-ის გუნდმა ქრონიკული ლიმფური ლეიკემიის (KLL) მქონე 3 პაციენტს წარმატებით უმკურნალა; ორი სრულ რემისიაში იყო.
თუმცა ამ მკურნალობის გამოყენება ბავშვში და ლეიკემიის სხვა ტიპში შემაშინებელი პერსპექტივა იყო. Grupp-მა გულწრფელად აუხსნა Emily-ს მშობლებს, Tom-სა და Kari Whitehead-ს, რომ კიბოს მკურნალობაში, განსაკუთრებით ფაზა-1 კვლევებში, გარანტია არ არსებობს.
მაგრამ Whitehead-ებს არც დასაკარგი დრო ჰქონდათ და არც სხვა გზა. მამა Tom იმ მომენტს ასე აღწერს: „რაღაც უჩვეულო — ეს მას შანსს მისცემდა.“
Grupp, რომელიც საკუთარ თავს ონკოლოგიური მკურნალობების უკანასკნელ კოვბოის უწოდებდა, მკურნალობის დასაწყებად მზად იყო. არცერთმა მათგანმა არ იცოდა, რომ მკურნალობა Emily-ს მდგომარეობას კიდევ უფრო დაამძიმებდა და ინტენსიურ თერაპიაში გადაიყვანდა. თუმცა ცოტაოდენი იღბლისა და დიდი გონებრივი ძალის გაერთიანებით მან საოცრად სწრაფად დაიწყო გამოჯანმრთელება.
ჯადოსნური ფორმულა
CAR T-უჯრედული თერაპია გულისხმობს პაციენტისგან იმუნური სისტემის T უჯრედების შეგროვებასა და ლაბორატორიაში ქიმერული ანტიგენური რეცეპტორით მათ მოდიფიკაციას, რათა ALL-ის კიბოს უჯრედების ზედაპირზე არსებული ცილა CD19 ამოიღონ სამიზნედ.
სანამ პენსილვანიის უნივერსიტეტის გუნდი პროცესს შეცვლიდა, მკურნალობის კლინიკური კვლევები მხოლოდ მცირე დადებით შედეგებს იძლეოდა. მიზეზი Grupp-მა ასე ახსნა: „მოდიფიცირებული T უჯრედები მოკლევადიანად ძალიან ძლიერია, მაგრამ პაციენტში დაბრუნების შემდეგ თითქმის არ აქვს გამრავლების უნარი. მნიშვნელობა არ აქვს, რამდენ უჯრედს მისცემთ პაციენტს; მთავარია, ისინი პაციენტში ლეიკემიის გასაკონტროლებლად საჭირო დონემდე გამრავლდეს.“
June-ის გუნდმა იპოვა ის, რასაც Grupp-მა „ჯადოსნური ფორმულა“ უწოდა: პროცესის მარცვალზე დაფუძნებული წარმოება, რომელიც „უზარმაზარი“ გამრავლების უნარის მქონე უფრო ახალგაზრდა T უჯრედების ფენოტიპებს წარმოქმნის, და გენეტიკური მოდიფიკაციის ლენტივირუსული მიდგომა, რომელიც CAR T მოლეკულების ხანგრძლივ ექსპრესიას უზრუნველყოფს.
„იყო ეს სარისკო? გულწრფელად რომ ვთქვა… ყველა ჩავყვინთეთ წყალში, რომლის ფსკერსაც ვერ ვხედავდით; ამიტომ შემიძლია ვთქვა, დიახ, სარისკო იყო. და კიდევ მინდა აღვნიშნო: რისკის შესახებ თითქმის არაფერი ვიცოდით.“
ციტოკინური შტორმი
უმძიმესი რისკი, რომელსაც Grupp და მისი გუნდი შეხვდა, მოსალოდნელი არ ყოფილა. მაშინ მისთვის სახელი ვერ დაერქმიათ. CAR T-უჯრედული თერაპიის მიმღებმა KLL-ის მქონე სამმა ზრდასრულმა მკვლევრების მიერ „სიმსივნის ლიზისის (დაშლის) სინდრომად“ აღწერილი მდგომარეობის მსუბუქი ფორმა გადაიტანა. Emily-ს კი CAR T უჯრედების ინფუზიის 3. დღეს მძიმე რეაქციების შტორმი განუვითარდა, რომელსაც მოგვიანებით ციტოკინების გამოთავისუფლების სინდრომი (SSS) ეწოდა.
მამა Tom ქალიშვილის მდგომარეობას ასე აღწერდა:
„ვითარება გართულდა. მახსოვს, წნევა ძალიან მაღალი ჰქონდა. ექიმებმა ინტენსიურ თერაპიაში გადაიყვანეს, კომაში იყო და ხელოვნური სუნთქვის აპარატზე შეაერთეს. ამ მდგომარეობაში მისი ყურება სასტიკი იყო. პირში ვენტილატორის მილის გარშემო სისხლი ქაფდებოდა. მახსოვს მესამე თუ მეოთხე ღამე: ექიმმა დერეფანში გამიყვანა და მითხრა: „მზის ამოსვლისას თქვენი ქალიშვილის გადარჩენის შანსი ათასიდან ერთია“. მე კი ვუთხარი: „კარგი, ხვალ შემოვლისას გნახავთ, რადგან ის ჯერ კიდევ აქ იქნება“.“
Grupp კი ვითარებას ასე ხსნის:
„გაურკვეველი გვერდითი ეფექტის წინაშე ვიდექით... ინტენსიურმა თერაპიამ მის გადასარჩენად ყველაფერი გააკეთა. ადამიანის სიცოცხლის შესანარჩუნებლად ყველაფერი გამოიყენეს, რაც შეეძლოთ; მეტი გასაკეთებელი აღარ იყო. ერთ მომენტში შესაძლო ნაბიჯებიც ამოგვეწურა და ჩვენც ამოვიწურეთ.“
სვლის დრო
შემდეგ გუნდს რამდენჯერმე გაუმართლა. პირველად მაშინ, როდესაც მისი ციტოკინების გამოკვლევა გადაწყვიტეს.
„მთელი ჩვენი ცოდნა სწორედ იმ მომენტში გაერთიანდა, როდესაც Emliy ძალიან ცუდად იყო. მოვასწრებდით შედეგის საკმარისად სწრაფად მიღებას? ლაბორატორიამ ტესტის ჩასატარებლად ყველაფერი გადადო.“
მათ 30 პარამეტრის შემცველი ფართო ციტოკინური პანელი შეუკვეთეს. შედეგებმა აჩვენა, რომ ციტოკინების დონე „წარმოუდგენლად გაზრდილი“ იყო. მათ შორის იყო ინტერლეიკინ-6 (IL-6).
IL-6 T უჯრედების მიერ არც კი წარმოიქმნება, ამიტომ მსოფლიოში ვერავინ იწინასწარმეტყველებდა მის მნიშვნელობას. უფრო მცირე პანელი რომ შეეკვეთათ, შეიძლებოდა ეს ვერც შეემჩნიათ.
„მაინც ეს იყო ერთადერთი ციტოკინი, რომლისთვისაც წამალი გვქონდა: tocilizumab. ეს იღბალი იყო. კიდევ ერთი იღბალი ის იყო, რომ წამალი საავადმყოფოში გვქონდა, რადგან რევმატოლოგიური პაციენტები მას იღებდნენ. მას შემდეგ, რაც IL-6-ის მაღალი დონე აღმოვაჩინეთ და 3:00 საათზე გავარკვიეთ, რომ მისთვის წამალი არსებობდა, 8:00 საათზე ის Emily-ს მივეცით. ამის შემდეგ Emily-ს კლინიკური მდგომარეობა ძალიან სწრაფად შეიცვალა საპირისპიროდ. ვგულისხმობ რამდენიმე საათში.“
Emily მეშვიდე დაბადების დღეზე, 14-დღიანი სამედიცინო კომის შემდეგ გამოფხიზლდა. რვა დღის შემდეგ ძვლის ტვინში სრული რემისია გამოვლინდა. Emily-ს მამა Tom ამბობს, რომ ექიმებმა „ასე მძიმედ ავადმყოფი ადამიანის ასეთი სწრაფი გამოჯანმრთელება მანამდე არასდროს ენახათ“ თქვეს.
Emily-ს ლეიკემიის მრავალი მკურნალობა ჰქონდა მიღებული. 22 თვის განმავლობაში სტანდარტულ და წარუმატებელ მკურნალობას გადიოდა; CAR T-უჯრედული თერაპიის პირველი დოზიდან კი სულ რაღაც 23 დღის შემდეგ კიბო აღარ ჰქონდა.
17 წლის Emily უკვე 10 წელია რემისიაშია. Grupp-ს ბოლოს და ბოლოს სიტყვის „განკურნება“ გამოყენება სურს — თუმცა მის გამოსაყენებლად დიდხანს მოუწია მოცდა.
„ეს სასწაული არ არის. პაციენტების რემისიაში შეყვანა შემთხვევათა 90%-ზე მეტში შეგვიძლია — თუმცა ზოგიერთს რეციდივი უვითარდება — და რისკებიც არსებობს (მაგალითად, სიცოცხლისთვის საშიში ციტოკინური შტორმი). ამჟამად, ჩვენი გამოცდილებით, პაციენტთა დაახლოებით 12% ინტენსიურ თერაპიაში ხვდება, მაგრამ თითქმის არცერთი ხდება Emily-სავით მძიმედ ავად... რადგან ახლა tocilizumab-ს ბევრად უფრო ადრე ვაძლევთ.“
ქალიშვილის გამოჯანმრთელების შემდეგ Tom-მა და Kari Whitehead-მა დროის დიდი ნაწილი Emily-ს გადამრჩენი მკურნალობის შესახებ ინფორმაციის გავრცელებას მიუძღვნეს. 2017 წელს, როდესაც Emily-ს მიერ მიღებული CAR T უჯრედების დამტკიცება განიხილებოდა, Tom-მა აშშ-ის სურსათისა და წამლების ადმინისტრაციის (FDA) კომიტეტის სხდომაზე ჩვენება მისცა. პროდუქტი არის tisagenlecleucel-T (Novartis); იმ სხდომაზე მისი დამტკიცება ერთხმად იქნა რეკომენდებული. ეს ბაზარზე გამოსული პირველი CAR T უჯრედული პროდუქტი იყო.
როგორც Emily Whitehead-ის ფონდის თანადამფუძნებლები, Tom და Karis ამ სფეროს კვლევების მხარდასაჭერად 2 მილიონ დოლარზე მეტი თანხის შეგროვებაში დაეხმარნენ და „ამ რევოლუციის წინ წასაწევად“ და თავიანთი ისტორიის მოსაყოლად მსოფლიოს გარშემო მოგზაურობენ. ამბობენ, რომ ქალიშვილის გადამრჩენ მეცნიერებასთან ერთად იღბალი და რწმენაც მათ გვერდით იყო.
რამდენჯერმე Tom-მა და Kari-მ Emliy-სთვის შეთავაზებულ მკურნალობაზე უარი თქვეს. თუმცა Tom ამბობს, რომ ცოლს უთხრა: „Kari-ს ვუთხარი, რომ Emily აუცილებლად დაამარცხებდა კიბოს — ეს დავინახე. არ ვიცი, როგორ მოხდება, მაგრამ ამ ძვლის ტვინის გადანერგვის დერეფნებში სიარულს თავიდან ვასწავლით. ვიცი, რომ ბევრ ექიმს არ სურს რაიმე „ნიშნის“ ან ჩვენი მეგზურის შესახებ მოსმენა, თუმცა არ ვფიქრობ, რომ რწმენა და მეცნიერება უნდა გავმიჯნოთ. მგონი, ასეთი რამის მისაღწევად ყველაფერი საჭიროა.“
- დაკავშირებული თემა: სპეციალურ გელში CAR T უჯრედების შეყვანა კიბოს მკურნალობაში ცვლილების კანდიდატია
ხანგრძლივი ეფექტი
Grupp-ის თქმით, CAR T უჯრედული გარღვევის გასაღები, რომელმაც Emily-ს მკურნალობა შესაძლებელი გახადა, უჯრედების გამრავლება იყო, ხოლო ეფექტის მდგრადობამ ყველა მოლოდინს გადააჭარბა. გენური ინჟინერიით მოდიფიცირებული T უჯრედები Emily-სა და ხანგრძლივ რემისიაში მყოფ სხვა პაციენტებში ჯერ კიდევ აღმოჩენადია.
„მთავარი კითხვაა: უჯრედები ჯერ კიდევ მუშაობს, თუ პაციენტები განიკურნენ და ისინი აღარ სჭირდებათ?“
„ონკოლოგებს სიტყვა „განკურნების“ მნიშვნელობის შესახებ განსხვავებული შეხედულებები აქვთ. ჩემი პოზიცია ასეთია: თუ დაავადების დაბრუნების ალბათობა უფრო დაბალია, ვიდრე ცხოვრების სხვა რისკები, მაგალითად მანქანაში ჩაჯდომა და ექიმთან შეხვედრაზე წასვლა, ეს ფუნქციური განკურნებაა.“
„ალბათ მე ვარ ექიმი, რომელიც Emily-ს ჯერ კიდევ ყველაზე ხშირად ხედავს, მაგრამ გულწრფელად რომ ვთქვა, ყველა საუბარი ლეიკემიას არ ეხება. B-უჯრედული აპლაზია აქვს, ამიტომ ამას უნდა ვუმკურნალოთ, შემდეგ კი იმაზე ვსაუბრობთ, როგორ დავრწმუნდეთ, რომ ეს მთელი მკურნალობიდან მომდინარე ხანგრძლივი გვერდითი ეფექტები არ არის. ზოგადად, ზომიერი ქიმიოთერაპიისა და CAR T უჯრედების მიმღები პაციენტისთვის ეს ნაყოფიერებაზე არ უნდა მოქმედებდეს. მსოფლიოს ისტორიაში ყოფილა პაციენტი, რომელსაც მკურნალობიდან 5 წელზე მეტი ხნის შემდეგ რეციდივი განუვითარდა? რა თქმა უნდა. წარმოუდგენლად იშვიათია ეს? დიახ.“
Whitehead-ები კი Emily-ს უნივერსიტეტის განაცხადებზე, მის ახალ მართვის მოწმობასა და ჰოლივუდის კინორეჟისორთან მისი ისტორიის შესახებ ფილმის სცენარის პროექტზე არიან ორიენტირებული. Tom ამბობს: ერთადერთი რამ, რასაც იმედოვნებს, რომ ექიმები მათი ისტორიიდან ისწავლიან, ისაა, რომ ზოგჯერ მშობლის ინსტინქტი მეცნიერებას სცდება.
*
წყაროები
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.