داروی زنده سرطان، درمان سلول CAR T، 10 ساله شد: زندگی‌هایی که تغییر داده شگفت‌زده‌تان می‌کند
در این مقاله
10 سال پیش، برای کودکی 6 ساله مبتلا به لوسمی لنفوبلاستیک حاد ، همه درمان‌هایی که دکتر Stephan Grupp می‌توانست به‌کار گیرد تمام شده بود. پزشک نیز به حوزه‌ای کشف‌نشده در درمان سرطان کودکان روی آورد.
دکتر Grupp از بیمارستان کودکان فیلادلفیا، پیشگام ایمنی‌درمانی سلولی، نخستین کارآزمایی بالینی درمان سلول T با گیرنده آنتی‌ژن کایمریک (CAR) را برای کودکان در فاز 1 اجرا کرد.
«این آزمایش درِ واپسین فرصتی را باز کرد که می‌توانست به بیمار کوچکم کمک کند. هیچ‌چیز دیگری نبود که برای تصمیم‌گیری درباره آینده‌اش زمان بخرد… یا باید همان موقع باز می‌شد یا هرگز.»
آن بیمار، که از آن زمان چهره پوسترهای معرفی این درمان‌های تازه شده است، Emily Whitehead بود. پس از دریافت یک دوز درمان CAR T در 2012، از لوسمی رها شد و بیش از 10 سال است که در فروکش بیماری است؛ یعنی هیچ نشانه‌ای از بیماری نشان نمی‌دهد.
دکتر Grupp می‌گوید سرانجام استفاده از واژه «درمان قطعی (cure = شفای کامل)» را آغاز کرده است.
«من فقط پزشک نیستم؛ دانشمند هم هستم و یک مورد برای اعتماد به درمان تازه کافی نیست. برای گفتن آنچه «درمان قطعی» نامیده می‌شود، لازم است بیماران بیشتری مدت طولانی‌تری این درمان تازه را دریافت کنند. درمان CAR T اکنون در بیمارستانی که کار می‌کنم به صدها بیمار داده می‌شود و، در این زمینه بی‌مانندیم، چند ده بیمار داریم که 5، 6، 7، 9 سال یا بیشتر به هیچ درمانی نیاز نداشته‌اند. این یعنی درمان قطعی.»
نخستین بیمار ALL
Emily نخستین فرد مبتلا به ALL (لوسمی لنفوبلاستیک حاد) بود که این درمان را دریافت کرد و کودک هم بود. اما موردی نمونه‌ساز شد. پس از بیش از 10 سال بن‌بست، حوزه درمان CAR T به کمک Carl June، همکار Grupp در دانشگاه پنسیلوانیا، و تیمش به‌تازگی جهشی بزرگ کرده بود. تیم June با برداشتن 2 گام کلیدی در ویرایش ژنتیکی سلول‌های T، تعداد 3 بیمار مبتلا به لوسمی لنفوسیتی مزمن (KLL) را با موفقیت درمان کرد؛ دو نفر در فروکش کامل بودند.
اما استفاده از این درمان برای یک کودک و نوع دیگری از لوسمی، چشم‌اندازی هراس‌آور بود. Grupp صادقانه به Tom و Kari Whitehead، والدین Emily، تأکید کرد که در درمان سرطان، به‌ویژه آزمایش فاز 1، تضمینی وجود ندارد.
اما خانواده Whitehead نه وقتی برای از دست دادن داشتند و نه چاره دیگری. پدرش Tom آن لحظه را چنین توصیف می‌کند: «چیزی خارج از روال معمول، به او یک فرصت می‌داد.»
Grupp که خود را آخرین گاوچران درمان‌های انکولوژی می‌نامد، آماده شروع درمان بود. هیچ‌کدام نمی‌دانستند درمان، Emily را بیمارتر از قبل خواهد کرد و به بخش مراقبت ویژه خواهد فرستاد. اما ترکیب کمی شانس و توان فکری فراوان، به بهبودی‌ای با سرعت نفس‌گیر انجامید.
فرمول جادویی
درمان CAR T شامل جمع‌آوری سلول‌های T دستگاه ایمنی از بیمار و تغییر آن‌ها در آزمایشگاه با گیرنده آنتی‌ژن کایمریک برای هدف گرفتن CD19 است؛ پروتئینی روی سطح سلول‌های سرطانی ALL.
پیش از آنکه تیم دانشگاه پنسیلوانیا فرایند را تنظیم کند، کارآزمایی‌های بالینی درمان فقط نتایج مثبت اندکی داشتند. Grupp درباره علت گفت: «سلول‌های T تغییریافته در کوتاه‌مدت بسیار قوی‌اند، اما پس از بازگرداندن به بیمار تقریباً هیچ ظرفیت تکثیری ندارند. مهم نیست چند سلول به بیمار می‌دهید؛ مهم این است که سلول‌ها در بدن بیمار تا سطح لازم برای کنترل لوسمی تکثیر شوند.»
تیم June چیزی را یافت که Grupp آن را «فرمول جادویی» می‌نامد: تولید دانه‌محور فرایندی که فنوتیپ‌های جوان‌تر سلول T با ظرفیت تکثیر «عظیم» ایجاد می‌کند، و رویکرد لنتی‌ویروسی برای ویرایش ژنتیکی که بیان طولانی‌مدت مولکول‌های CAR T را فراهم می‌آورد.
«آیا پرخطر بود؟ راستش… همه ما در آبی شیرجه زده بودیم که کف آن را نمی‌دیدیم؛ پس می‌توانم بگویم بله، پرخطر بود و باید بگویم تقریباً هیچ‌چیز درباره خطرش نمی‌دانستیم.»
توفان سیتوکین
شدیدترین خطری که Grupp و تیمش با آن روبه‌رو شدند، انتظار نمی‌رفت. آن زمان هنوز نامی برای آن نداشتند. سه بزرگسال مبتلا به KLL که درمان CAR T دریافت کرده بودند، شکل خفیفی از چیزی را تجربه کرده بودند که پژوهشگران «سندرم لیز (تجزیه) تومور» نامیده بودند. اما برای Emily، در روز 3 پس از انفوزیون CAR T، توفانی از واکنش شدید رخ داد که بعداً سندرم آزادسازی سیتوکین (SSS) نام گرفت.
پدرش Tom وضعیت دخترش را چنین توصیف می‌کرد:
«اوضاع بد شد. یادم هست فشار خونش خیلی بالا بود. پزشکان او را به مراقبت ویژه بردند؛ در کما بود و به دستگاه تنفس وصلش کردند. دیدنش در آن وضعیت بسیار بی‌رحمانه بود. خون در اطراف لوله دستگاه تنفس در دهانش کف می‌کرد. شب سوم یا چهارم را به یاد دارم؛ پزشکی مرا به راهرو برد و گفت: «هنگام طلوع خورشید، شانس زنده بودن دخترتان یک در هزار است.» من گفتم: «بسیار خوب، در ویزیت فردا می‌بینمتان، چون او هنوز اینجا خواهد بود.»»
Grupp نیز وضعیت را چنین توضیح می‌دهد:
«با عارضه‌ای ناشناخته روبه‌رو بودیم… مراقبت ویژه تمام تلاشش را برای زنده نگه داشتن او به‌کار گرفت. هرچه برای زنده نگه داشتن یک انسان در توان داشتند استفاده کردند؛ کار دیگری باقی نمانده بود. در یک نقطه، کارهایی که می‌توانستیم انجام دهیم تمام شد؛ ما هم از پا افتادیم.»
نوبت اقدام
سپس تیم با چند خوش‌شانسی روبه‌رو شد. نخستین مورد وقتی بود که تصمیم گرفتند سیتوکین‌های او را بررسی کنند.
«همه دانسته‌هایمان همان لحظه، درست وقتی Emliy بسیار بیمار بود، کنار هم آمد. آیا می‌توانستیم نتیجه را به‌اندازه کافی سریع بگیریم؟ آزمایشگاه برای انجام این آزمایش همه کارها را کنار گذاشت.»
آنان یک پانل گسترده سیتوکین با 30 پارامتر درخواست کردند. نتایج نشان داد سطح سیتوکین‌ها «به‌طرزی باورنکردنی بالا رفته» است. اینترلوکین-6 (IL-6) نیز در میان آن‌ها بود.
IL-6 حتی به‌وسیله سلول‌های T تولید نمی‌شود؛ بنابراین هیچ‌کس در جهان نمی‌توانست مهم بودنش را پیش‌بینی کند. اگر پانل کوچک‌تری درخواست کرده بودند، شاید متوجه آن نمی‌شدند.
«بااین‌حال تنها سیتوکینی بود که برایش دارو داشتیم: توسیلیزوماب. پس این شانس بود. خوش‌شانسی دیگر این بود که دارو در بیمارستان وجود داشت، چون بیماران روماتولوژی آن را مصرف می‌کردند. پس از تشخیص بالا بودن IL-6 و یافتن داروی آن در ساعت 3:00، دارو را در ساعت 8:00 به او دادیم. پس از آن، وضعیت بالینی Emily خیلی سریع برگشت؛ منظورم چند ساعت بعد است.»
Emily در هفتمین زادروزش از یک کمای پزشکی 14 روزه بیدار شد. هشت روز بعد، مغز استخوان فروکش کامل را نشان داد. Tom، پدر Emily، می‌گوید پزشکان «گفتند هرگز ندیده‌اند کسی که این‌قدر بیمار بوده، این‌قدر سریع بهبود یابد» .
Emily مجموعه‌ای از درمان‌های لوسمی را دریافت کرده بود. 22 ماه درمان استاندارد و ناموفق را گذراند؛ سپس فقط 23 روز پس از نخستین دوز درمان CAR T، فاقد سرطان بود.
Emily در 17 سالگی، 10 سال است که در فروکش بیماری است. Grupp سرانجام می‌خواهد واژه «درمان قطعی» (شفای کامل) را به‌کار برد؛ اما برای رسیدن به امکان استفاده از این واژه، زمان زیادی صرف کرد.
«این معجزه نیست. می‌توانیم بیماران را در بیش از 90% مواقع به فروکش بیماری برسانیم؛ اما در برخی بیماران ممکن است عود رخ دهد و در آن زمان هم خطراتی وجود دارد (مانند توفان سیتوکین تهدیدکننده زندگی). اکنون طبق تجربه ما، حدود 12% بیماران وارد مراقبت ویژه می‌شوند، اما تقریباً هیچ‌کدام به‌اندازه Emily بیمار نمی‌شوند… چون حالا توسیلیزوماب را خیلی زودتر می‌دهیم.»
Tom و Kari Whitehead از زمان بهبود دخترشان، بیشتر وقت خود را صرف معرفی این درمان نجات‌بخش کرده‌اند. هنگامی که تأیید CAR T دریافتی Emily مطرح بود، Tom در 2017 در جلسه کمیته سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) شهادت داد. محصول، tisagenlecleucel-T (Novartis) بود؛ در آن جلسه به‌اتفاق آرا تأیید آن توصیه شد. این نخستین سلول CAR T بود که به بازار رسید.
Tom و Karis به‌عنوان هم‌بنیان‌گذاران بنیاد Emily Whitehead، به جمع‌آوری بیش از 2 میلیون دلار برای پشتیبانی از پژوهش این حوزه کمک کرده‌اند و برای «پیش بردن این انقلاب» و روایت داستانشان به سراسر جهان سفر می‌کنند. می‌گویند در کنار علمی که دخترشان را نجات داد، شانس و ایمان نیز همراهشان بودند.
Tom و Kari چند بار درمان پیشنهادی به Emliy را رد کردند. اما Tom گفت که به همسرش چنین گفته است: «به Kari گفتم Emily قطعاً سرطان را شکست خواهد داد؛ آن را دیده‌ام. نمی‌دانم چگونه خواهد شد، اما در راهروهای همین بخش پیوند مغز استخوان دوباره راه رفتن را به او خواهیم آموخت. می‌دانم بسیاری از پزشکان نمی‌خواهند چیزی درباره «نشانه» یا آنچه راهنمای ماست بشنوند؛ اما فکر نمی‌کنم باید ایمان و علم را جدا کنیم. به نظرم برای رخ دادن چنین چیزی، همه‌چیز لازم است.»
اثر ماندگار
Grupp گفت کلید پیشرفت CAR T که به درمان Emily انجامید، تکثیر سلولی بود و اثر آن فراتر از همه انتظارها ماندگار شده است. سلول‌های T ویرایش‌شده با مهندسی ژنتیک، هنوز در Emily و دیگر بیماران دارای فروکش طولانی‌مدت قابل‌شناسایی‌اند.
«پرسش اصلی این است: آیا سلول‌ها هنوز کار می‌کنند یا بیماران بهبود یافته‌اند و دیگر به آن‌ها نیاز ندارند؟»
«انکولوژیست‌ها درباره معنای واژه «درمان قطعی» نظرهای مختلفی دارند. دیدگاه من این است که اگر احتمال عود یک بیماری از خطرات دیگر زندگی، مثل سوار خودرو شدن و رفتن به وقت ملاقات، کمتر باشد، این یک درمان قطعی کارکردی است.»
«احتمالاً هنوز پزشکی هستم که Emily را بیشتر از همه می‌بیند؛ اما راستش همه گفت‌وگو درباره لوسمی نیست. آپلازی سلول B دارد، پس باید آن را درمان کنیم و سپس درباره اطمینان از نبود عوارض بلندمدت ناشی از مجموع درمان‌هایش صحبت می‌کنیم. به‌طور کلی، برای بیماری که شیمی‌درمانی متوسط و CAR T گرفته، این نباید بر باروری اثر بگذارد. آیا در تاریخ جهان بیماری بیش از 5 سال پس از درمان عود کرده است؟ البته. آیا این بسیار بسیار نادر است؟ بله.»
خانواده Whitehead اکنون بر درخواست‌های دانشگاه Emily، گواهینامه تازه رانندگی او و پروژه نوشتن فیلمی درباره داستانش با یک فیلم‌ساز هالیوود تمرکز دارند. Tom می‌گوید تنها چیزی که امیدوار است پزشکان از داستانشان بگیرند این است که گاهی غریزه والدین از علم فراتر می‌رود.
*
منابع
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.