მელანქოლიური კიბო: გალენოსი და შავი ნაღვლის თეორია
ამ სტატიაში
21. დღე (კიბოს ისტორიის სერია 365 დღეში)
მედიცინის ისტორიაში არსებობენ სახელები, რომელთა სიტყვებს საუკუნეების განმავლობაში კანონად იღებდნენ. პერგამონელი გალენოსი (ახ. წ. 129-216) სწორედ ასეთი ფიგურა იყო. მან ჰიპოკრატეს დაკვირვებები აიღო, არისტოტელეს ფიზიკას შეუერთა და ურყევი „სამედიცინო კონსტიტუცია“ შექმნა.
გალენოსის მიხედვით, ადამიანის სხეული მყარი ორგანოების ნაცვლად ოთხი ძირითადი სითხის (ჰუმორის) ბალანსი იყო: სისხლი, ფლეგმა (ნახველი), ყვითელი ნაღველი და ყველაზე საშიში... შავი ნაღველი (Atra Bilis).
1. სისხლის ნალექი: რა არის შავი ნაღველი?
გალენოსი ნაშრომში De atra bile (შავი ნაღვლის შესახებ) კიბოს წარმოშობას შემაშფოთებელი სიცხადით აღწერს. მისი აზრით, კიბო არც გარედან შემოსული მიკრობია და არც გენეტიკური შეცდომა. კიბო სხეულის მიერ წარმოებული შხამია.
Atra Bilis (Melaina Chole)
„ცივი, მშრალი, მიწიერი და შავი... სისხლის ფსკერზე დალექილი მძიმე ნარჩენი. ეს მეტაბოლური ნარჩენი, რომელიც ჩვეულებრივ ელენთამ უნდა გაწმინდოს, გაუწმენდელობისას სისხლძარღვებში გროვდება, სქელდება და ქსოვილებს შიგნიდან ალპობს.“
თეორიის მიხედვით, თუ ელენთა თავის საქმეს ვერ ასრულებდა ან ღვიძლი ცუდი კვების გამო (მაგალითად, ზედმეტი კომბოსტო, ოსპი ან ძველი ხორცი) ჭარბ შავ ნაღველს წარმოქმნიდა, კატასტროფა იწყებოდა.
2. ეტაპობრივი კიბოდ ქცევა: გალენური მექანიზმი
გალენოსი კიბოს წარმოქმნას (პათოგენეზს) ხსნიდა ჰიდრავლიკური სისტემით, რომელიც დღეს პრიმიტიულად გვეჩვენება, მაგრამ იმ დროისთვის ძალიან ლოგიკური იყო. აი, ეს მომაკვდინებელი წრე:
3. კიბორჩხალის ფეხები და მელანქოლიური ქალები
გალენოსმა ჰიპოკრატეს „კიბორჩხალის“ (karkinos) შედარებას ფიზიოლოგიური ახსნაც მისცა. ძუძუს სიმსივნის გარშემო ნანახი შესიებული, მოლურჯო სისხლძარღვები... მისთვის ეს სიმსივნის მკვებავი სისხლძარღვები კი არა, პირიქით, „სიმსივნის მიერ ამონთხეული შავი ნაღვლით სავსე“ კიბორჩხალის ფეხები იყო.
მელანქოლია (Melas: შავი, Chole: ნაღველი): თეორიას არა მხოლოდ სამედიცინო, არამედ სოციოლოგიური სტიგმაც მოჰყვა. გალენოსის აზრით, ქალები ბუნებით „უფრო ცივები“ იყვნენ და შავი ნაღვლის დაგროვებისკენ მეტი მიდრეკილება ჰქონდათ.
განსაკუთრებით მენოპაუზურ ქალებში მიიჩნეოდა, რომ მენსტრუაციული სისხლდენით ვერგამოდევნილი ეს „ბნელი სითხე“ ძუძუებში გროვდებოდა და კიბოს იწვევდა. კიბოს მქონე ქალს საუკუნეების განმავლობაში არა მხოლოდ „ავადმყოფად“, არამედ ბუნებით „ბნელ, დეპრესიულ და ტოქსიკურ“ პიროვნებადაც აღიქვამდნენ.
გამოყენებული წყაროები
- Galen. De atra bile (On Black Bile).
- Karenberg A. "De atra bile: An (auto)biography of cancer." Synapsis: A Health Humanities Journal.
- Hajdu SI. "A Note from History: Landmarks in History of Cancer." Cancer.
- Papavmidis N, et al. "The Crab: Facing Cancer in Greco-Roman Antiquity." Antigone Journal.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.
მცდარი თეორიის სწორი ინტუიცია
დღეს ვიცით, რომ „შავი ნაღვლის“ სახელწოდების სითხე არ არსებობს. თუმცა გალენოსის თეორიამ, შესაძლოა მცდარი მიზეზებით, ძალიან მნიშვნელოვანი ონკოლოგიური ჭეშმარიტება სწორად ივარაუდა: კიბო მხოლოდ ადგილობრივი შეშუპება კი არა, სისტემური დაავადებაა.
გალენოსი ქირურგიას ეწინააღმდეგებოდა და ამბობდა: „მხოლოდ სიმსივნის ამოკვეთა არ კმარა, რადგან შხამი სისხლში ცირკულირებს“ (თერაპიული ნიჰილიზმი). მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხედვამ ქირურგიის განვითარება საუკუნეებით შეაფერხა, ის შეიძლება დღევანდელი „მიკროსკოპული მეტასტაზის“ ცნებისა და ქიმიოთერაპიის მსგავსი მთელი სხეულის სამიზნე მკურნალობების პრიმიტიულ წინამორბედად ჩაითვალოს. გალენოსი ცდებოდა, მაგრამ ამ შეცდომამაც მედიცინა „მთლიანობის დანახვისკენ“ აიძულა.