Melankolik Kanser: Galen ve Kara Safra Teorisi
21. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
Tıp tarihinde bazı isimler vardır ki, sözleri yüzyıllar boyunca kanun kabul edilir. Bergamalı Galen (MS 129-216) işte böyle bir figürdü. Hipokrat'ın gözlemlerini aldı, onları Aristo'nun fiziğiyle birleştirdi ve ortaya sarsılmaz bir "tıbbi anayasa" çıkardı.
Galen'e göre insan bedeni katı organlardan değil, dört temel sıvıdan (hümor) oluşan bir denge oyunuydu: Kan, Balgam, Sarı Safra ve en tehlikelisi... Kara Safra (Atra Bilis).
1. Kanın tortusu: Kara safra nedir?
Galen, De atra bile (Kara Safra Üzerine) adlı eserinde kanserin kökenini korkutucu bir netlikle anlatır. Ona göre kanser, dışarıdan gelen bir mikrop veya genetik bir hata değildir. Kanser, vücudun kendi ürettiği bir zehirdir.
Atra Bilis (Melaina Chole)
"Soğuk, kuru, topraksı ve siyah... Kanın dibine çöken, ağırlaşmış tortu. Normalde dalak tarafından temizlenmesi gereken bu metabolik atık, eğer temizlenemezse damarlarda birikir, koyulaşır ve dokuları içten içe çürütür."
Bu teoriye göre; dalak görevini yapamazsa veya karaciğer kötü beslenme (çok fazla lahana, mercimek veya bayat et yemek gibi) nedeniyle aşırı kara safra üretirse, felaket başlardı.
2. Adım adım kanserleşme: Galenik mekanizma
Galen, kanserin oluşumunu (patogenez) bugün bize ilkel ama o dönem için son derece mantıklı gelen bir hidrolik sistemle açıklamıştı. İşte o ölümcül döngü:
3. Yengeç bacakları ve melankolik kadınlar
Galen, Hipokrat'ın "yengeç" (karkinos) benzetmesine de fizyolojik bir açıklama getirdi. Meme tümörünün etrafında gördüğünüz o şişmiş, morarmış damarlar... Galen'e göre bunlar, tümörü besleyen damarlar değildi; tam tersine, "tümörün kustuğu kara safrayla dolu" yengeç bacaklarıydı.
Melankoli (Melas: Kara, Chole: Safra): Bu teori sadece tıbbi değil, sosyolojik bir damgalamayı da beraberinde getirdi. Galen'e göre kadınlar, doğaları gereği "daha soğuk" oldukları için kara safra biriktirmeye daha yatkındı.
Özellikle menopozdaki kadınlarda, adet kanamasıyla atılamayan bu "karanlık sıvı"nın memelerde birikerek kanser yaptığına inanıldı. Kanserli kadın, yüzyıllarca sadece "hasta" değil, mizaç olarak da "karanlık, depresif ve toksik" olarak görüldü.
Yararlanılan kaynaklar
- Galen. De atra bile (On Black Bile).
- Karenberg A. "De atra bile: An (auto)biography of cancer." Synapsis: A Health Humanities Journal.
- Hajdu SI. "A Note from History: Landmarks in History of Cancer." Cancer.
- Papavmidis N, et al. "The Crab: Facing Cancer in Greco-Roman Antiquity." Antigone Journal.
Yanlış Bir Teorinin Doğru Sezgisi
Bugün biliyoruz ki "Kara Safra" diye bir sıvı yok. Ancak Galen'in bu teorisi, çok önemli bir onkolojik gerçeği -belki de yanlış nedenlerle- doğru tahmin etmişti: Kanser, sadece lokal bir şişlik değil, sistemik bir hastalıktır.
Galen, "Sadece tümörü kesip atmak yetmez, çünkü zehir kanda dolaşıyor" diyerek cerrahiye karşı çıktı (Terapötik Nihilizm). Bu görüş, yüzyıllarca cerrahinin gelişmesini engellese de, günümüzün "mikroskobik metastaz" kavramının ve kemoterapi gibi tüm vücudu hedefleyen tedavilerin ilkel bir atası sayılabilir. Galen yanılmıştı, ama bu yanılgısı bile tıbbı "bütüne bakmaya" zorladı.