سرطان مالیخولیایی: جالینوس و نظریهٔ سودا

در تاریخ پزشکی نام‌هایی هستند که سخنانشان سده‌ها قانون شمرده می‌شود. جالینوس اهل پرگامون (129-216 میلادی) چنین شخصیتی بود. او مشاهدات بقراط را گرفت، با فیزیک ارسطو درآمیخت و «قانون اساسی پزشکی» تزلزل‌ناپذیری پدید آورد.

از دید جالینوس، بدن انسان نه مجموعه‌ای از اندام‌های جامد، بلکه بازی تعادل میان چهار مایع بنیادی (خلط) بود: خون، بلغم، صفرای زرد و خطرناک‌ترین آن‌ها... سودا یا صفرای سیاه (Atra Bilis).

1. رسوب خون: سودا چیست?

جالینوس در اثر خود، De atra bile (دربارهٔ سودا)، منشأ سرطان را با قطعیتی هراس‌انگیز توضیح می‌دهد. از نظر او، سرطان نه میکروبی بیرونی است و نه خطای ژنتیکی. سرطان سمی است که خودِ بدن تولید می‌کند.

طبق این نظریه، اگر طحال وظیفه‌اش را انجام نمی‌داد، یا کبد بر اثر تغذیهٔ نامناسب (مانند خوردن بیش از حد کلم، عدس یا گوشت مانده) سودای زیادی تولید می‌کرد، فاجعه آغاز می‌شد.

2. سرطانی شدن گام‌به‌گام: سازوکار جالینوسی

جالینوس پیدایش سرطان (بیماری‌زایی) را با سامانه‌ای هیدرولیکی توضیح می‌داد که امروز برای ما ابتدایی است، اما در آن زمان بسیار منطقی به نظر می‌رسید. این هم آن چرخهٔ مرگبار:

3. پاهای خرچنگ و زنان مالیخولیایی

جالینوس برای تشبیه «خرچنگ» (karkinos) بقراط نیز توضیحی فیزیولوژیک ارائه کرد. آن رگ‌های متورم و کبودی که دور تومور پستان می‌بینید... از نظر جالینوس، این‌ها رگ‌های تغذیه‌کنندهٔ تومور نبودند؛ برعکس، پاهای خرچنگی بودند که «از سودایی که تومور بالا می‌آورد پُر شده بودند» و پیرامون تومور قرار داشتند.