ცხენის ეტლის ბორბალი და კარბოლის მჟავის ბოთლი — დღე, როდესაც თანამედროვე ქირურგია დაიბადა
ამ სტატიაში
ჯოზეფ ლისტერი, ჯეიმს გრინლისი და თანამედროვე ქირურგიის მეორე საყრდენის დაბადება
ანესთეზია (ეთერის დღე, 16 ოქტომბერი 1846, დღე 78) და სამეანო ქლოროფორმი (სიმპსონი, 4 ნოემბერი 1847, დღე 79) თანამედროვე ქირურგიის ისტორიაში პირველ დიდ ნახტომს წარმოადგენდა — მაგრამ მხოლოდ ეს საკმარისი არ იყო. რადგან 19 საუკუნის შუა პერიოდის ქირურგიული პალატები ოპერაციის შემდეგ ჯერ კიდევ სასაკლაოს უფრო ჰგავდა. პაციენტი ოპერაციას ცოცხალი გადაურჩებოდა; მაგრამ მომდევნო დღეებში — წყაროების მიხედვით შემთხვევათა %30-50-ში — კოშმარულ ჯაჭვში ხვდებოდა, რომელიც ჭრილობის კიდეებიდან ცუდსუნიანი გამონადენით, სიცხით, კანკალითა და აჩქარებული პულსით იწყებოდა. ქირურგები ამას "პიემიას", "წითელ ქარს", "საავადმყოფოს განგრენას" ან ზოგადი სახელით "ჰოსპიტალიზმს" — საავადმყოფოს დაავადებას უწოდებდნენ. თავად პალატები კლავდა. Glasgow Royal Infirmary-ში 1860-იანი წლების დასაწყისში ღია მოტეხილობის (compound fracture) დიაგნოზი თითქმის აუცილებლად ან ამპუტაციას ან სეფსისით სიკვდილს ნიშნავდა. შაბათს, 12 აგვისტოს 1865, დღის მეორე ნახევარში, ქალაქის ღარიბი უბნებიდან 11 წლის ბიჭი — ჯეიმს გრინლისი — Glasgow Royal Infirmary-ის დერეფნებში მოიყვანეს. ცხენის ეტლის ბორბალმა მის მარცხენა ფეხზე გადაიარა, წვივის ძვალი (tibia) მოტყდა, კანი გახია და გარეთ გამოვიდა: ტიპური ღია მოტეხილობა. იმდროინდელი სტანდარტული მიდგომა ნათელი იყო: ჯერ ამპუტაცია, შემდეგ სეფსისით სიკვდილის %50 ალბათობა. მაგრამ იმ დღეს გლაზგოს უნივერსიტეტის ქირურგიის რეგიუს-პროფესორმა ჯოზეფ ლისტერმა (1827-1912) განსხვავებული რამის ცდა გადაწყვიტა. ასისტენტს უთხრა, მოეტანა ქიმიური ნივთიერება, რომლის შესახებაც სმენოდა, რომ კარლაილის საკანალიზაციო გამწმენდ ნაგებობაში "ცუდ სუნს აქრობდა": კარბოლის მჟავა (ფენოლი, C₆H₅OH). ჭრილობა ამ ნივთიერებით გამორეცხა, მოტეხილობა ჩაასწორა, ზემოდან კარბოლის მჟავაში დასველებული სახვევები დაადო და მჭიდროდ შეახვია. და დაელოდა. ოთხი დღის შემდეგ სახვევის გახსნისას მოსალოდნელი ჩირქი, სიცხე, ცუდი სუნი და სიწითლე არ იყო. ჭრილობა სუფთა იყო, ქსოვილი ვარდისფერი, შეხორცება ნორმალური. ექვსი კვირის შემდეგ ძვალი სრულად შეხორცებული იყო. ჯეიმს გრინლისი შენარჩუნებული ფეხით გაწერეს და ის გლაზგოს ქუჩებში დაბრუნდა. ეს თანამედროვე ანტისეპტიკური ქირურგიის დაბადების მომენტი იყო. დღეს — სერიის 80 დღეს — ანესთეზიასთან ერთად (დღეები 78-79) თანამედროვე ონკოლოგიური ქირურგიის ორი საყრდენიდან მეორეს განვიხილავთ: ანტისეპტიკას. ანესთეზიამ ტკივილი გააქრო; ანტისეპტიკამ — სიკვდილი. ამ ორის გარეშე უილიამ ჰალსტედის 1894 რადიკალური მასტექტომია (დღე 110) წარმოუდგენელი იქნებოდა. ამ ორის გარეშე დღეს ჩატარებული არცერთი თანამედროვე ონკოლოგიური ოპერაცია შესაძლებელი არ იქნებოდა.
19 საუკუნის შუა პერიოდის ქირურგიის საშინელი სტატისტიკა
იმის გასაგებად, რას ებრძოდა ლისტერი 1865-ში, იმდროინდელი ქირურგიული პალატების პრაქტიკული რეალობა უნდა წარმოვიდგინოთ. ანესთეზია აღმოჩენილი იყო (1846-1847), მაგრამ არ იცოდნენ, რა იყო ჰიგიენა, არსებობდა თუ არა მიკრობები და რატომ ხორცდებოდა ზოგი ჭრილობა, ზოგი კი სიკვდილს იწვევდა. ქირურგები საოპერაციოში ქუჩის ტანსაცმლით შედიოდნენ და ხალათებს თითქმის არასდროს იცვლიდნენ — ძველი სისხლისა და ჩირქის ლაქები „გამოცდილების მედლად“ მიიჩნეოდა — ინსტრუმენტები ერთი პაციენტიდან მეორეზე მხოლოდ ქსოვილით გაწმენდის შემდეგ გადაჰქონდათ. ჭრილობის სახვევები ხშირად გამონადენით (ნალექით, გამხმარი სისხლით) დახშული მუშამბის ნაჭრები იყო. სიკვდილიანობის მაჩვენებლები:
☠ „ჰოსპიტალიზმი“ — პაციენტები, რომლებსაც პალატა კლავდა
იმდროინდელ ქირურგებს ოპერაციის თავად ჩატარებაზე მეტად შემდგომი პალატაში ყოფნის პერიოდის ეშინოდათ. აშკარად ცნობილი იყო, რომ ღია მოტეხილობის მქონე პაციენტის სახლში მკურნალობა საავადმყოფოში მოთავსებაზე უფრო უსაფრთხო იყო. დიდ ქალაქურ საავადმყოფოებს, მაგალითად Glasgow Royal Infirmary-ს, Edinburgh Royal Infirmary-სა და ლონდონის St. Bartholomew's-ს, ყველაზე "ავადმყოფური" პალატები ჰქონდა — პარადოქსი ის იყო: რაც უფრო დიდი და გადატვირთული იყო საავადმყოფო, მით უფრო მაღალი იყო პაციენტთა სიკვდილიანობა.
ქირურგები ოთხ მთავარ მომაკვდინებელ პოსტოპერაციულ სინდრომზე საუბრობდნენ: (1) პიემია — სისხლში მოხვედრილი ჩირქი (თანამედროვე ტერმინით სეპტიკური შოკი); (2) წითელი ქარი — ხანძარივით გავრცელებული კანის ინფექცია (თანამედროვე Streptococcus pyogenes); (3) საავადმყოფოს განგრენა — ჭრილობის გამანადგურებელი ნეკროზული ინფექცია (თანამედროვე ნეკროზული ფასციიტი); (4) მშობიარობის შემდგომი ცხელება — მშობიარობის შემდგომი სეფსისი სამეანო პალატებში. არცერთის მიზეზი ცნობილი არ იყო; "ცუდი ჰაერი" (მიაზმა), "ბუნების წონასწორობის დარღვევა", "პაციენტის სუსტი კონსტიტუცია" — ასეთ ახსნებს იძლეოდნენ.
რაც ლისტერმა 1865-ში გააკეთა — პასტერის ფერმენტაციისა და მიკრობების თეორიის ქირურგიულ პრაქტიკაში გადატანა — ამ უხილავი მტრისთვის სახელის დარქმევა და მის წინააღმდეგ იარაღის არჩევა იყო.
ვენა 1847: დაბანილი ხელები, უგულებელყოფილი მონაცემები
ლისტერის 1865 გარდაქმნის ყველაზე ტრაგიკული წინამორბედი უნგრელი მეანი იგნაც ზემელვაისი (1818-1865) იყო. ზემელვაისი 1865-ის აგვისტოში გარდაიცვალა, იმავე წელს, როდესაც ლისტერმა ჯეიმს გრინლისის შემთხვევა მკურნალობით მართა — მტერს, რომელზეც ვენის Allgemeine Krankenhaus-ში წლების განმავლობაში კამათობდა, მისივე თვალით ბოლო მოეღო, როდესაც ფსიქიატრიული საავადმყოფოს პალატის მცველებმა ცემით მოკლეს. მისი ცხოვრება ისტორიული ტრაგედიაა.
ზემელვაისმა 1847-ში — ლისტერის წარმატებამდე 18 წლით ადრე — ვენის ორი სამეანო პალატა შეისწავლა. ერთში მშობიარობას სამედიცინო სტუდენტები და ექიმები მართავდნენ; იქ მშობიარობის შემდგომი ცხელების სიკვდილიანობა %18 იყო. მეორეში მხოლოდ ბებიაქალები მუშაობდნენ; იქ სიკვდილიანობა %2 იყო. ერთადერთი პრაქტიკული განსხვავება: სამედიცინო სტუდენტები დილით გაკვეთის ჩატარების შემდეგ პალატაში მიდიოდნენ, ბებიაქალები კი ამას არ აკეთებდნენ. ზემელვაისმა ჰიპოთეზა წამოაყენა: გაკვეთიდან მოსულ ხელებზე „მომაკვდინებელი ნაწილაკებია“. ქლორიანი კირის ხსნარით ხელების დაბანის პროტოკოლი დანერგა. სამ თვეში სიკვდილიანობა %1-მდე დაეცა.
მაგრამ ზემელვაისის მონაცემები ევროპის სამედიცინო სამყარომ უარყო. იდეა, რომ ექიმებს "ხელები შესაძლოა ჭუჭყიანი ჰქონოდათ", იმდროინდელი პროფესიული ღირსების შემლახველად მიიჩნიეს. შედეგი დრამატული იყო: მრავალწლიანი აკადემიური გარიყვა, ფსიქიკური მდგომარეობის გაუარესება, 1865-ში ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში მოთავსება და მალევე სიკვდილი. ლისტერს ზემელვაისი, სავარაუდოდ, არ წაეკითხა — წყაროებში ამ საკითხზე სიცხადე არ არის; მაგრამ პასტერის მიკრობული თეორიის სხვა გზით გაცნობით იმავე დასკვნამდე მივიდა. მედიცინის ისტორიაში ზემელვაისი ლისტერის წარმატების ტრაგიკულ წინამორბედად ახსოვთ.
ისტორიული ირონია: ზემელვაისის სიკვდილი და ლისტერის წარმატება ჯეიმს გრინლისთან იმავე 1865 წელს ემთხვევა. ერთი ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში ავსტრიელ ექიმად დავიწყებას ეძლევა; მეორე გლაზგოში ბიჭის ფეხს გადაარჩენს. ერთი და იგივე მეცნიერული ჭეშმარიტება (სისუფთავე ჭრილობის ინფექციის თავიდან ასაცილებლად) კაცობრიობის ისტორიაში ორი განსხვავებული გზითა და ორი განსხვავებული დასასრულით შედიოდა. ზემელვაისის ტრაგედია მედიცინის ისტორიაში "გვიან აღიარებული აღმოჩენების" ყველაზე სევდიანი მაგალითია; ლისტერის წარმატება იმავე გვიანი აღიარებისგან ძლივს გადარჩენილ მაგალითად იქცევა — რადგან ლისტერის იდეებიც თავდაპირველად მკაცრად გააკრიტიკეს.
ჯოზეფ ლისტერის 1827-1861 წლები
ჯოზეფ ლისტერი 5 აპრილს 1827, აპტონში, ესექსში დაიბადა. მისი მამა, ჯოზეფ ჯექსონ ლისტერი (1786-1869), მდიდარი ქვაკერი ღვინის ვაჭარი იყო; თუმცა მედიცინის ისტორიაშიც მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია: 1830-ში თანამედროვე აქრომატული მიკროსკოპის შემქმნელმა მოყვარულმა ოპტიკოსმა Royal Society-ის წევრობა მიიღო. ანუ ახალგაზრდა ჯოზეფი სახლში მიკროსკოპთან ერთად გაიზარდა. მიკროსკოპის პატარა სამყაროები მისთვის ნაცნობი იყო.
ქვაკერობა ვიქტორიანულ ბრიტანეთში აკადემიურ ცხოვრებას გარკვეულ დაბრკოლებებს უქმნიდა — ოქსფორდი და კემბრიჯი ოფიციალურად ანგლიკანურ ეკლესიასთან იყო დაკავშირებული და ქვაკერები გარიყული იყვნენ. ამიტომ ლისტერი ახლად დაარსებულ, რელიგიური დისკრიმინაციის არმქონე University College London-შიწავიდა. 1847-ში ჰუმანიტარულ ფაკულტეტზე ბაკალავრის ხარისხი, 1852-ში კი სამედიცინო ფაკულტეტზე BMBSCh (Bachelor of Medicine and Surgery) დიპლომი მიიღო; იმავე წელს Royal College of Surgeons-ის წევრი გახდა. 26 წლის ასაკში ედინბურგისკენ გაემგზავრა — ბრიტანეთის ყველაზე პატივსაცემ ქირურგთან, ჯეიმს საიმთან, სამუშაოდ.
ჯეიმს საიმი (1799-1870) — ლისტერის მასწავლებელი და სიმამრი
Edinburgh Royal Infirmary-ის მთავარი ქირურგი, "ქირურგიის ნაპოლეონად" წოდებული ჯეიმს საიმი იმდროინდელი ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფი და ტექნიკურად ყველაზე ნიჭიერი ქირურგი იყო. რობერტ ლისტონის (დღე 77) თანამედროვე; მაგრამ საიმის სისწრაფე მხოლოდ დროის დაზოგვას კი არა, ანატომიურ სიზუსტეს ემსახურებოდა. საიმის მიერ შემუშავებული "საიმის ამპუტაცია" (კოჭის დონეზე, ქუსლის ბალიშის შენარჩუნებით) დღესაც გამოიყენება.
ლისტერი 1854-ში, 27 წლის ასაკში, საიმის ასისტენტი გახდა; ორი წლის შემდეგ, აპრილში 1856, საიმის უფროს ქალიშვილზე, აგნეს საიმზე დაქორწინდა. აგნესი თანამედროვე მედიცინის ისტორიის ერთ-ერთი შეუმჩნეველი ფიგურაა: აქტიურად მუშაობდა ლისტერის ყველა ლაბორატორიულ ექსპერიმენტში, აწარმოებდა ექსპერიმენტების ჩანაწერებს, კითხულობდა მისი სტატიების მონახაზებს და ზოგიერთ მათგანზე თანაავტორადაც უნდა ყოფილიყო მითითებული. წყვილს შვილები არ ჰყოლია; აგნესის მოულოდნელი სიკვდილი 1893-ში (პნევმონია მოგზაურობისას, ტიროლი, იტალია) ლისტერისთვის დამანგრეველი დანაკარგი იყო.
ლისტერის ედინბურგის 1854-1860 წლებმა — საიმის გვერდით — მისი ქირურგიული ტექნიკა და კლინიკური დაკვირვების დისციპლინა ჩამოაყალიბა. როდესაც 1861-ში გლაზგოს უნივერსიტეტის ქირურგიის რეგიუს-პროფესორად დაინიშნა, 33 წლის, დაქორწინებული და ბრიტანეთის ერთ-ერთი ყველაზე პერსპექტიული ახალგაზრდა ქირურგი იყო.
გაგება, რომ „ჩირქი ატმოსფეროდან არ მოდის“
გლაზგოში მუშაობის დაწყებისას ლისტერმა Glasgow Royal Infirmary-ის პალატებში სიკვდილიანობა ახლოდან ნახა. განსაკუთრებით მის პასუხისმგებლობაში მყოფი ორი დიდი ქირურგიული პალატა — ავარიით გამოწვეული ღია მოტეხილობებისა და გეგმური ოპერაციების პაციენტებისთვის — გლაზგოს ყველაზე „ავადმყოფურ“ პალატებს შორის იყო. 1865-ის დასაწყისში მის პასუხისმგებლობაში მყოფი ამპუტირებული პაციენტების %46 სეფსისით დაკარგული ჰყავდა. ეს მისი თაობის ყველა ქირურგის მიერ განცდილი სასოწარკვეთა იყო.
ლისტერმა კითხვაზე "რატომ ჩირქდება ზოგი ჭრილობა და ზოგი არა" სისტემატური კვლევა დაიწყო. მიკროსკოპს იყენებდა (მამის მემკვიდრეობა აქ გამოადგა); ჭრილობის გამონადენის ნიმუშები აიღო; ჰისტოლოგიური ანათლები მოამზადა. იმდროინდელი გაბატონებული თეორია — „მიაზმა“, ანუ ცუდი ჰაერით გამოწვეული დაავადება — მას არ აკმაყოფილებდა, რადგან ერთსა და იმავე ჰაერის მსუნთქავი ორი პაციენტიდან ერთი გამოჯანმრთელდებოდა, მეორე კი კვდებოდა.
1864-1865 წლების მიჯნაზე გლაზგოს უნივერსიტეტში მისმა კოლეგამ — ქიმიის პროფესორმა თომას ანდერსონმა — ლისტერს ფრანგი ქიმიკოსის, ლუი პასტერის, 1857-1860 წლებში გამოქვეყნებული ფერმენტაციისა და "მიკრობული თეორიის" ნაშრომები აჩვენა. პასტერს დამტკიცებული ჰქონდა, რომ ღვინის ფერმენტაციასა და რძის დამჟავებას ჰაერში არსებული მიკროსკოპული ცოცხალი არსებები (მიკრობები) იწვევდა. ანუ გაფუჭებაარა „ცუდი ჰაერიდან“, არამედ ცოცხალი მიკროორგანიზმებიდან მომდინარეობდა.
ლისტერი კარბოლის მჟავამდე საინტერესო გზით მივიდა. 1864-ში კარლაილის ქალაქის ინჟინრებმა საკანალიზაციო გამწმენდ ნაგებობაში ცუდი სუნის მოსაშორებლად და ცხოველებში პარაზიტული ინფექციების შესამცირებლად კარბოლის მჟავის (ფენოლის, ქვანახშირის კუპრიდან მიღებული არომატული ნაერთის) გამოყენება დაიწყეს. გლაზგოელმა ქიმიკოსმა თომას ანდერსონმა ლისტერს ამ გამოყენების შესახებ უამბო; რომ კანალიზაციის გამწმენდ ნივთიერებას შესაძლოა ჭრილობაც გაეწმინდა — ამაზე ლისტერმა თავისი მსჯელობა ააგო. 1865-ის შუა პერიოდში მცირე ცდები დაიწყო.
ბიჭის ფეხი Glasgow Royal Infirmary-ში
Glasgow Royal Infirmary, მამაკაცთა ქირურგიული პალატა · თანამედროვე ანტისეპტიკური ქირურგიის დაბადების მომენტი
პაციენტი: ჯეიმს გრინლისი, 11 წლის ბიჭი. გლაზგოს ღარიბი უბნებიდან, ღარიბი ოჯახის შვილი. ქუჩაში თამაშისას ცხენის ეტლის წინ დაეცა; ეტლის მძიმე ბორბალმა მის მარცხენა ფეხზე გადაიარა. წვივის ძვალი (tibia) ორ ადგილას მოტყდა, ძვლის ნატეხებმა კანი გახია და გარეთ გამოვიდა. კლასიკური ღია მოტეხილობა.
იმდროინდელი სტანდარტული მიდგომა: ჯერ ამპუტაცია (ფეხის მოცილება), შემდეგ სეფსისით სიკვდილის %50 ალბათობა. თუ ქირურგი ამპუტაციას უარყოფს, სეფსისი კიდევ უფრო გარდაუვალია. 11 წლის ბავშვისთვის ფეხის მოჭრა — ემოციურად დამანგრეველი გადაწყვეტილება. ბავშვი მაგიდაზე ტირის; ოჯახი დერეფანში ელოდება.
ლისტერი პალატაში მოვიდა. ბავშვი გასინჯა. ამპუტაციის ნაცვლად გადაწყვიტა ეცადა ის, რაც ჯერ არცერთ ქირურგს არ ეცადა. ასისტენტებს დაუძახა და კარბოლის მჟავის მოტანა სთხოვა.
ჯერ ბავშვს ქლოროფორმის ანესთეზია ჩაუტარდა (დღეების 78-79 გაგრძელება — ანესთეზიის გარეშე ეს პროცესი აუტანელი იქნებოდა). ლისტერმა ჯერ თავისი უხელთათმანო ხელები და ინსტრუმენტები კარბოლის მჟავის ხსნარში ჩაყო. შემდეგ ჭრილობა უხვი კარბოლის მჟავით გამორეცხა, მოტეხილი ძვლის ნატეხები თავიანთ ადგილას ჩასვა და კანი გაკერა. ჭრილობაზე კარბოლის მჟავაში დასველებული სელის სახვევი დაადო; სახვევის გარშემო თუნუქის თხელი ფოლგა შემოახვია (კარბოლის მჟავის აორთქლების თავიდან ასაცილებლად); და ყველაფერი მჭიდროდ შეახვია.
და დაელოდა.
ლისტერი მომდევნო დღეებს საათობრივად აკვირდებოდა. ჯეიმს გრინლისს სიცხე არ აუწია. ჭრილობის კიდეებიდან ცუდი სუნი არ მოდიოდა. ბავშვი ნორმალურად ჭამდა და სვამდა. ოთხი დღის შემდეგ, ოთხშაბათს, 16 აგვისტოს, ლისტერმა სახვევი გახსნა.
სახვევის გახსნა · „ჩირქი არ იყო. ცუდი სუნი არ იყო. ქსოვილი ვარდისფერი იყო.“
ლისტერმა სახვევი ფრთხილად გახსნა. რაც ელოდა — რასაც პალატის სხვა ქირურგები ქვეცნობიერად უკვე ხედავდნენ — იყო ჩირქი, მკვდარი ქსოვილი, ცუდი სუნი, სიწითლე და სიცხე. არცერთის კვალი არ იყო. ჭრილობა სუფთა იყო; ქსოვილი ვარდისფერი; შეხორცება ნორმალურად მიმდინარეობდა. ირგვლივ მყოფი ექთნები და ახალგაზრდა ასისტენტები უყურებდნენ და ნანახს ვერ იჯერებდნენ. ზოგი ჩუმად შეჩერდა. ზოგმა "როგორ შეიძლება" ჩაიჩურჩულა.
ლისტერმა სახვევი განაახლა — კარბოლის მჟავაში დასველებული ახალი სელი, ახალი თუნუქის ფოლგა. ბავშვი პალატაში კვირების განმავლობაში დარჩა; სახვევებს ყოველ 3-4 დღეში ცვლიდნენ.
ექვსი კვირის შემდეგჯეიმს გრინლისის წვივის ძვალი სრულად შეხორცებული და ჭრილობა დახურული იყო. ფეხი უვნებელი იყო. სიარული შეეძლო. ლისტერმა ბავშვი გაწერა; ის გლაზგოს ქუჩებში დაბრუნდა.
ეს თანამედროვე ანტისეპტიკური ქირურგიის დაბადების მომენტი იყო.
გამოქვეყნებამდე: 11 შემთხვევა, სისტემატური შემოწმება
ლისტერი გადაწყვეტილი იყო, კროუფორდ ლონგის შეცდომა არ გაემეორებინა (დღე 78 — ლონგის შვიდწლიანი დუმილი მისი პრიორიტეტის დაკარგვის მიზეზი გახდა). თუმცა არც ნაჩქარევად გამოქვეყნება სურდა — პასტერის მიკრობული თეორიის ქირურგიულ პრაქტიკაში გამოყენება დიდი განაცხადი იყო და კრიტიკის წინააღმდეგ მყარი მონაცემები იყო საჭირო. 1865-ის შემოდგომიდან 1866-ის ბოლომდე 15 თვის განმავლობაშილისტერი Glasgow Royal Infirmary-ში ღია მოტეხილობებსა და აბსცესებს კარბოლის მჟავის მეთოდით სისტემატურად მკურნალობდა. შემთხვევების დეტალურ კლინიკურ ჩანაწერებს აწარმოებდა, ფოტოების ნაცვლად ანატომიურ ნახატებს ქმნიდა და შედეგებს აღრიცხავდა.
თავის პირველ 11 შემთხვევიან სერიაში — ყველა ღია მოტეხილობა — მხოლოდ ორი სიკვდილი იყო. ეს იმდროინდელი სტანდარტებით არაჩვეულებრივი იყო; იმავე პალატაში ერთი წლით ადრე სიკვდილიანობა %45 იყო. ლისტერი დარწმუნდა, რომ მისი მონაცემები საკმარისად ძლიერი იყო.
„On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc.“
შაბათს, 16 მარტს 1867 , ბრიტანეთის ყველაზე პრესტიჟული სამედიცინო ჟურნალის, The Lancet-ის, ყოველკვირეულ ნომერში ლისტერის პირველი სტატია გამოქვეყნდა: „On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc., with Observations on the Conditions of Suppuration“. სტატიის დასაწყისში ჯეიმს გრინლისისა და სამი სხვა პაციენტის შემთხვევები იყო წარმოდგენილი.
მომდევნო ოთხ კვირაში კიდევ სამი სტატია ზედიზედ გამოქვეყნდა (23 მარტი, 30 მარტი, 6 აპრილი); შემდეგ 27 ივლისს 1867მეხუთე და ბოლო სტატია გამოქვეყნდა, რომელიც აბსცესის მკურნალობაზე იყო ორიენტირებული. მთლიანობაში ექვსი სტატიის სერია სისტემატურად და დეტალურად 11 ღია მოტეხილობასა და რამდენიმე აბსცესის შემთხვევას აღწერდა. შედეგები დრამატული იყო: პალატებში მრავალი კლასიკური სიკვდილი თავიდან ასაცილებელი იყო, რაც აშკარად ჩანდა.
ლისტერის ანტისეპტიკური პროტოკოლი — 1867 ვერსია
- ხელების დაბანა: ქირურგმა და მისმა ასისტენტებმა ოპერაციამდე და მის შემდეგ ხელები კარბოლის მჟავის %5 ხსნარით უნდა დაიბანონ.
- ინსტრუმენტების სტერილიზაცია: ყველა ქირურგიული ინსტრუმენტი გამოყენებამდე კარბოლის მჟავის ხსნარში უნდა ჩაიდოს; ინსტრუმენტის ფოროვანი სახელურის მასალის (ხის) ნაცვლად მყარ მეტალებს უნდა მიენიჭოს უპირატესობა.
- ჭრილობის გამორეცხვა: ჭრილობის გახსნის შემდეგ ის კარბოლის მჟავით უხვად უნდა გამოირეცხოს; ყველა ხილული უცხო ნივთიერება უნდა მოცილდეს.
- სახვევის ტექნიკა: ჭრილობაზე კარბოლის მჟავაში დასველებული სელი/ბამბა უნდა დაიდოს; ზემოდან თუნუქის თხელი ფოლგა (აორთქლების თავიდან ასაცილებლად); სულ ზემოთ მჭიდრო ბანდაჟი.
- სახვევის გამოცვლა: ყოველ 3-4 დღეში იმავე პროტოკოლით; სახვევის გამოცვლისას ჭრილობა კვლავ კარბოლის მჟავით უნდა გამოირეცხოს.
- კეტგუტის ნაკერები: ლისტერმა მოგვიანებით აბრეშუმის ნაკერების ნაცვლად კარბოლის მჟავით გაჟღენთილი კეტგუტი (ცხვრის ნაწლავისგან დამზადებული გაწოვადი საკერავი მასალა) შემოგვთავაზა; ის ორგანიზმში თავისით გაიხსნებოდა და ინფექციის კერას არ წარმოქმნიდა.
- 1871-1887 დამატება: ლისტერმა საოპერაციოში კარბოლის მჟავის სპრეი დაამატა — ჰაერის მუდმივად ანტისეპტიკური ღრუბლით დაფარვით აეროზოლური დაბინძურების თავიდან ასაცილებლად. (მოგვიანებით უარი ეთქვა — შეზღუდული ეფექტი, ტოქსიკური ექიმებისა და პაციენტებისთვის.)
რევოლუცია Glasgow Royal Infirmary-ის პალატებში
ლისტერმა თავისი პროტოკოლის 1865-ის შემოდგომიდან 1867-ის ზაფხულამდე სისტემატური გამოყენებით Glasgow Royal Infirmary-ში თავის პალატებში სიკვდილიანობა დრამატულად შეამცირა. შეჯამება, რომელიც 1867-ის აგვისტოში დუბლინში ბრიტანეთის სამედიცინო ასოციაციის შეხვედრაზე წარადგინა:
1867-1879: სამედიცინო სამყაროს ნელი დარწმუნება
ლისტერის 1867 პუბლიკაციები მაშინვე არ აღიარეს. ბრიტანეთის კონსერვატიული ქირურგიული საზოგადოება — განსაკუთრებით ლონდონის პატივსაცემი ექიმები — პროტოკოლს მძაფრად ეწინააღმდეგებოდა. კრიტიკა რამდენიმე მიმართულებით თავმოყრილი იყო:
⚔ ლისტერის პროტოკოლისადმი ადრეული წინააღმდეგობა — 1867-1875
- თეორიული სკეპტიციზმი: "მიკრობული თეორია" ბრიტანეთში ჯერ სრულად არ იყო აღიარებული; ზოგიერთი წამყვანი ქირურგი პასტერის ფერმენტაციის კვლევებს „გადაჭარბებულად“ მიიჩნევდა. თავად ჯეიმს ი. სიმპსონი(დღე 79-ის პერსონაჟი!) — ლისტერის პატივსაცემი თანამედროვე ედინბურგში — თავდაპირველად ლისტერის იდეებს სკეპტიკურად შეხვდა; 1869-ში თავისი ნაწილობრივი ეჭვები საჯაროდ გამოთქვა. სიმპსონი და ლისტერი პირადად მეგობრებად დარჩნენ, მაგრამ კონცეპტუალურად გაიყვნენ.
- სტატისტიკური დავა: 1868-ში უეიკფილდელმა ახალგაზრდა ქირურგმა, რ. ლოუსონ ტეიტმა (1845-1899), ლისტერის სიკვდილიანობის მონაცემების ალტერნატიული სტატისტიკა წარმოადგინა. ტეიტის მტკიცება: იმავე პერიოდში გლაზგოს სხვა პალატებშიც, რომლებიც ლისტერის პროტოკოლს არ იყენებდნენ , სიკვდილიანობა მცირდებოდა; გაუმჯობესება შესაძლოა არა ანტისეპტიკიდან, არამედ ზოგადი ჰიგიენური პრაქტიკის ირიბი გაუმჯობესებიდან მომდინარეობდა. ეს სტატისტიკური დავა — ლისტერის წარმატებას ანტისეპტიკა განაპირობებდა თუ "სისუფთავისა და ცივი წყლის სკოლა" — 1880-1890-იან წლებამდე გაგრძელდა.
- პრაქტიკული სირთულე: კარბოლის მჟავა კანს აღიზიანებდა; ქირურგებისა და ექთნების ხელებს კანი ფენებად სცილდებოდა, დერმატიტი უვითარდებოდათ, ზოგს სისტემური ინტოქსიკაციის ნიშნები (თავის ტკივილი, გულისრევა) ჰქონდა. ლისტერის სპრეის პერიოდში (1871-1887) საოპერაციოს მთელი პერსონალი მუდმივად კარბოლის მჟავის ორთქლში მუშაობდა — გრძელვადიანად ტოქსიკური ზემოქმედება.
- პროფესიული ღირსება: როგორც ზემელვაისის ტრაგედიისას, მინიშნება, რომ "ქირურგების ხელები ჭუჭყიანი იყო", ვიქტორიანული ბრიტანეთის სამედიცინო საზოგადოების ღირსების შემლახველად მიიჩნიეს. ზოგიერთმა უფროსმა ქირურგმა "გლაზგოელი ახალგაზრდა პროფესორის" მიერ მათთვის ჭკუის დარიგება უარყო.
მაგრამ მონაცემები დაგროვდა. გერმანიაში თეოდორ ბილროთმა და რიხარდ ფონ ფოლკმანმა1870-იანების დასაწყისში ლისტერის პროტოკოლი მიიღეს; შედეგები საკუთარ პალატებში დაადასტურეს. საფრანგეთში პასტერი და ლისტერი პირდაპირ მიმოწერას აწარმოებდნენ; პასტერი ლისტერს მხარს უჭერდა. 1877-ში ლისტერი King's College London-ში პროფესორად მიიწვიეს — ლონდონის ცენტრში მოვიდა. 1880-იან წლებშიბრიტანეთის ქირურგიულ სამყაროში ანტისეპტიკა სტანდარტი გახდა. 1890-იან წლებშიგერმანიაში ერნსტ ფონ ბერგმანი და კურტ შიმელბუში "ანტისეპტიკიდან" "ასეპტიკაზე" გადავიდნენ — ორთქლით სტერილიზაცია, სტერილური ხალათის, ხელთათმანისა და ნიღბის გამოყენება — რაც 20 საუკუნის ქირურგიული პრაქტიკის საფუძველი გახდებოდა.
1877-1912: ლონდონი, ბარონეტობა და საბოლოო პატივი
ლისტერის 1877-1912 შორის 35 წელი წარმატებათა ჯაჭვად იკითხება:
1877-1912: ლისტერის მწვერვალი
- 1877: King's College London-ის ქირურგიის პროფესორად დაინიშნა; ბრიტანეთის აკადემიური ცენტრის შუაგულში.
- 1883: დედოფალ ვიქტორიას მიერ ბარონეტის ტიტული მიენიჭა — "Sir Joseph Lister, 1st Baronet, of Park Crescent, in the Parish of St. Marylebone, in the County of Middlesex".
- 1893: მისი მეუღლე აგნეს საიმი მოულოდნელად გარდაიცვალა (პნევმონია იტალიაში მოგზაურობისას). ლისტერისთვის დამანგრეველი დანაკარგი; შვილები არ ჰყავდათ; უფროს დასა და დისშვილ-ძმისშვილებთან ცხოვრობდა.
- 1895-1900: Royal Society-ის პრეზიდენტობა — ბრიტანეთის უმაღლესი მეცნიერული პატივი; ტრადიციული თანამდებობა ნიუტონის დროიდან. ლისტერი პირველი ექიმია, რომელმაც ეს თანამდებობა დაიკავა.
- 1897: Baron Lister of Lyme Regis ტიტული — ბარონეტობიდან ბარონობამდე ამაღლებული პირველი ბრიტანელი ექიმი. ეს მონარქიულ პატივისცემის სისტემაში მედიცინის მეცნიერული სტატუსის აღიარების ისტორიული ნაბიჯია.
- 1902: Order of Merit — ბრიტანეთის უმაღლესი სამოქალაქო პატივი — დაფუძნების წელს პირველი 12 მიმღებიდან ერთ-ერთი.
- 10 თებერვალი 1912: მშვიდი სიკვდილი საკუთარ სახლში, უოლმერში, კენტში. 84 წლის იყო — ასაკი, რომელსაც დღე 78-ის ლონგ-უელს-მორტონ-ჯექსონის ოთხეულიდან ვერავინ მიაღწია.
ლისტერის დაკრძალვის ცერემონია Westminster Abbey-ში გაიმართა; ოჯახმა ის აგნესის გვერდით Hampstead-ის სასაფლაოზე (ლონდონი) დაკრძალა. Westminster Abbey-ში საფლავის ადგილი შესთავაზეს, მაგრამ ოჯახმა უარი თქვა — მეუღლის გვერდით ყოფნა არჩიეს.
მუდმივი მემკვიდრეობა: "Listerine" პირის ღრუს გამოსავლები ხსნარი (Lambert Pharmacal Company-მ 1879-ში გამოუშვა, 1914-ში საჯარო გაყიდვაში შევიდა) და "Listeria monocytogenes" ბაქტერიული გვარი (1940-იან წლებში ჯოზეფ ლისტერის ინსტიტუტმა დაარქვა სახელი) ორივე ლისტერის სახელს ატარებს — მეცნიერული წარმატების პოპულარულ კულტურაში გადასვლის ორი იშვიათი გაგრძელება. ირონიულად, Listerine დღესაც ანტისეპტიკურ პროდუქტად იყიდება, ხოლო ბაქტერია, რომელსაც Listeria ეწოდება, საშიში პათოგენია — იმ სამყაროს ორი მხარე, რომელსაც ლისტერი ებრძოდა.
დღე 80-ის საბოლოო კავშირი კიბოს ისტორიასთან
ლისტერის 1865-1867 წარმატებამ თანამედროვე ონკოლოგიური ქირურგიის ისტორიული საფუძვლების მეორე საყრდენი შექმნა. პირველი საყრდენი ანესთეზია იყო (დღეები 78-79): პაციენტის ტკივილისგან გათავისუფლება. მეორე საყრდენი ანტისეპტიკა იყო: პაციენტის სეფსისისგან დაცვა. როდესაც ეს ორი გაერთიანდა — და მხოლოდ მაშინ, როდესაც გაერთიანდა — კიბოს ქირურგია პრაქტიკულად შესაძლებელი გახდა:
ანტისეპტიკა × ონკოლოგიური ქირურგია — სამი რგოლი
1. ხანგრძლივი ოპერაციების უსაფრთხოება. მხოლოდ ანესთეზიას პაციენტის საათობით უგონოდ შენარჩუნება შეეძლო; მაგრამ ანესთეზიის ხანგრძლივობის ზრდასთან ერთად ჭრილობის ინფექციის ალბათობაც იზრდებოდა. ანტისეპტიკის გარეშე უილიამ ჰალსტედის 1894 მრავალსაათიანი რადიკალური მასტექტომიის პროცედურა (დღე 110) სიკვდილიანობის პროცენტის გამო პრაქტიკული ვერ იქნებოდა. ლისტერის კარბოლის მჟავამ "ხანგრძლივი ქირურგია" შესაძლებელი გახადა.
2. სხეულის შიგნით დისექციის უსაფრთხოება. კიბოს ოპერაციები ხშირად სხეულის ღრუებში (გულმკერდში, მუცელში, რეტროპერიტონეუმში, მენჯში) ღრმა დისექციას მოითხოვს. ანტისეპტიკამდელ პერიოდში სხეულის ღრუს გახსნა თითქმის გარდაუვალ სეფსისს ნიშნავდა — ამიტომ ასეთი პროცედურები იშვიათად სცადეს. ლისტერის შემდეგ მუცლის ქირურგია, გულმკერდის ქირურგია და შემდეგ თანამედროვე რადიკალური ონკოლოგიური დისექცია შესაძლებელი გახდა.
3. ნდობა, როგორც ქირურგის ხელის „გაგრძელება“. ლისტერმა აჩვენა, რომ ქირურგის ხელი თავად ინფექციის გადამტანია. ეს ცნება ის პრინციპია, რომელიც დღევანდელი საოპერაციო ტექნოლოგიის, ხელთათმანის, ნიღბის, სტერილური ხალათის, ჰაერის ფილტრაციისა და წესების არგამრეცხავი ოპერატორის პრაქტიკების უკან დგას. თანამედროვე ონკოლოგიური საოპერაციოები ამ პრაქტიკების უწყვეტობაზე მუშაობს.
Tıphane-i Âmire-დან ჯემილ თოფუზლუ ფაშამდე: ანტისეპტიკის შესვლა ოსმალურ მედიცინაში
ლისტერის 1867 Lancet-ის სტატიები ევროპის სამედიცინო სამყაროში სწრაფად გავრცელდა; ამბავი სტამბოლში დაახლოებით ერთ წელიწადში ჩავიდა. Tıphane-i Âmire (დღე 75 — მუსტაფა ბეჰჩეთ ეფენდი, 1827) და მისი განვითარებული ფორმა, Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane, ევროპის სამედიცინო ჟურნალებს რეგულარულად თვალს ადევნებდა. ლისტერის მეთოდი 1869-1870 მიჯნაზე ავსტრიელმა უფროსმა მასწავლებლებმა (განსაკუთრებით კარლ ამბროს ბერნარდმა და მოგვიანებით ზიგმუნდ შპიცერმა) სტამბოლის ქირურგიულ პალატებში წარადგინეს.
მაგრამ სრული დანერგვა თანამედროვე თურქული ქირურგიის დამფუძნებელთან, ჯემილ თოფუზლუ ფაშასთან (1866-1958), ერთად მოვიდა. ჯემილ თოფუზლუმ — რომელიც დღე 92-ის თემა იქნება — 1880-იან წლებში პარიზში განათლება მიიღო; სწორედ იმ წლებში ლუი პასტერისპარიზის ლაბორატორია მეცნიერების სამყაროს ყურადღების ცენტრში იყო და ლისტერის ანტისეპტიკური მეთოდი ევროპის ქირურგიული პრაქტიკის უდავო სტანდარტი გახდა. თოფუზლუ პარიზიდან ბერლინსა და ვენაში გადავიდა; თეოდორ ბილროთისვენის კლინიკაში როტაცია გაიარა — ბილროთი გერმანულენოვან სამყაროში ლისტერის ანტისეპტიკის პიონერი იყო. როდესაც ჯემილ თოფუზლუ 1890-იან წლებში სტამბოლში დაბრუნდა, ეთერი + ქლოროფორმი + კარბოლის მჟავის ანტისეპტიკა + ლისტერის ინსტრუმენტების სტერილიზაცია — ოთხივე ერთად — Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane-ში გადაიტანა. თანამედროვე თურქული ონკოლოგიური ქირურგიული პრაქტიკის დაბადების მოწმობა 1890-იანების სტამბოლამდე მიდის; მაგრამ მის უკან 12 აგვისტოს 1865 გლაზგოელი ბიჭის დაჭყლეტილი ფეხი დგას.
ანესთეზია + ანტისეპტიკა = თანამედროვე ონკოლოგიური ქირურგია
🔍 ამ სტატიაში გადამოწმებული ინფორმაცია
- ჯოზეფ ლისტერი: დაიბადა 5 აპრილს 1827, აპტონში, ესექსში — გარდაიცვალა 10 თებერვალს 1912, უოლმერში, კენტში. ქვაკერი ღვინის ვაჭრის შვილი. მამა ჯოზეფ ჯექსონ ლისტერი (აქრომატული მიკროსკოპის შემქმნელი მოყვარული ოპტიკოსი, Royal Society-ის წევრი 1830-ში).
- განათლება: University College London, 1847-ში ჰუმანიტარული ბაკალავრის ხარისხი, 1852-ში BMBSCh სამედიცინო დიპლომი, იმავე წელს Royal College of Surgeons-ის წევრობა.
- ჯეიმს საიმი: 1854-ში ლისტერის მენტორი; Edinburgh Royal Infirmary-ის მთავარი ქირურგი, „ქირურგიის ნაპოლეონი“.
- აგნეს საიმზე ქორწინება: აპრილი 1856 (ზოგი წყარო 1857-ს უთითებს; Past Medical History ამბობს „April 1856“). უშვილო; აგნესი 1893-ში იტალიაში პნევმონიით გარდაიცვალა.
- გლაზგოს უნივერსიტეტის ქირურგიის რეგიუს-პროფესორი: 1861, 33 წლის ასაკში.
- პასტერის გავლენა: გლაზგოს ქიმიის პროფესორმა თომას ანდერსონმა 1864-1865-ში ლისტერს პასტერის 1857-1860 ფერმენტაციისა და მიკრობების ნაშრომები აჩვენა.
- კარბოლის მჟავის წყარო: კარლაილის ქალაქის საკანალიზაციო გამწმენდ ნაგებობაში ცუდი სუნის მოცილებისა და ცხოველთა პარაზიტული ინფექციების პრევენციის გამოყენება.
- ჯეიმს გრინლისის შემთხვევა: 11 წლის, შაბათს, 12 აგვისტოს 1865, Glasgow Royal Infirmary-ში მოთავსება. მარცხენა წვივის ძვლის ღია მოტეხილობა ცხენის ეტლის ბორბლის გადავლით. ლისტერის კარბოლის მჟავის სახვევი; 4 დღის შემდეგ ინფექცია არ არის; 6 კვირის შემდეგ ძვლის შეხორცება; წარმატებული გაწერა.
- The Lancet-ის სტატიები: მარტი–ივლისი 1867, 6 სტატიის სერია. პირველი სტატია 16 მარტს 1867 (ზოგი წყარო სულ 5 სტატიას ჩამოთვლის; James Lind Library 6-ს უთითებს). მეხუთე/ბოლო 27 ივლისს 1867.
- პირველი სერიის მონაცემები: 11 ღია მოტეხილობა, მხოლოდ 2 სიკვდილი.
- სიკვდილიანობის შემცირება: 1864-1865 ამპუტაციის სიკვდილიანობა %46 → 1867-ის შემდეგ %15.
- დუბლინის BMA შეხვედრა: აგვისტო 1867, ანტისეპტიკური მკურნალობის საჯარო გამოცხადება. პრეზენტაცია, რომ ლისტერის პალატებში 9 თვის განმავლობაში პიემიის/წითელი ქარის/განგრენის არცერთი შემთხვევა არ ყოფილა.
- კარბოლის მჟავის სპრეის პერიოდი: 1871-1887, საოპერაციოს სპრეი 1:100 განზავებით; მოგვიანებით უარი ეთქვა.
- წინააღმდეგობა: რ. ლოუსონ ტეიტის (1845-1899) 1868 სტატისტიკური წინააღმდეგობები; ჯეიმს ი. სიმპსონის 1869 ნაწილობრივი ეჭვები.
- გერმანიაში აღიარება: თეოდორ ბილროთი (ვენა) და რიხარდ ფონ ფოლკმანი (ჰალე), 1870-იანების დასაწყისი.
- ლისტერის გვიანი კარიერის პატივები: 1877 King's College London-ის პროფესორი; 1883 ბარონეტი; 1895-1900 Royal Society-ის პრეზიდენტი (ბრიტანეთში ამ თანამდებობაზე დანიშნული პირველი ექიმი); 1897 ბარონის ტიტული; 1902 Order of Merit (დაარსების წელს პირველი 12 მიმღებიდან ერთ-ერთი).
- სიკვდილი: 10 თებერვალი 1912, უოლმერი, კენტი, საკუთარ სახლში, 84 წლის.
- დაკრძალვა: Westminster Abbey-ის დაკრძალვის ცერემონია; Hampstead-ის სასაფლაოზე (ლონდონი) აგნეს საიმის გვერდით დაკრძალვა.
- ზემელვაისთან კავშირი: იგნაც ზემელვაისი (1818-1865), ვენა, 1847 მშობიარობის შემდგომი ცხელების კვლევა. 1865-ის აგვისტოში ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში სიკვდილი — ლისტერის გრინლისის შემთხვევის იმავე თვეში.
ვილჰელმ კონრად რენტგენი და რენტგენის სხივების აღმოჩენა: ვიურცბურგი, 8 ნოემბერი 1895, მისი მეუღლის ანას ხელი და სამედიცინო გამოსახულების მიღების დაბადების მომენტი
ანესთეზიამ (დღეები 78-79) და ანტისეპტიკამ (დღე 80) თანამედროვე ქირურგიის ორი საყრდენი შექმნა; მაგრამ ქირურგი ჯერ კიდევ სხეულის შიგნით დაუნახავად ოპერირებდა. მთელი დიაგნოსტიკა პალპაციას, პერკუსიას, აუსკულტაციასა და კლინიკურ დაკვირვებას ეფუძნებოდა. პარასკევს საღამოს, 8 ნოემბერს 1895, ვიურცბურგის უნივერსიტეტის ბნელ ლაბორატორიაში, კათოდური სხივების ექსპერიმენტებისას, პროფესორმა ვილჰელმ კონრად რენტგენმა შენიშნა, რომ ოთახის მეორე ბოლოში ბარიუმის პლატინოციანიდის ეკრანი თავისით ანათებდა. უცნობი ტიპის სხივი სქელ მუყაოში, ხეში და მის ძვლებში გადიოდა. მომდევნო კვირები ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ინტენსიური მეცნიერული დაკვირვების პერიოდი გახდა. 22 დეკემბერს 1895 მან თავისი მეუღლის, ანა ბერტას, მარცხენა ხელი ფოტოფირფიტაზე დადო; 15 წუთის ექსპოზიციის შემდეგ მიღებული გამოსახულება თანამედროვე მედიცინის ისტორიაში ადამიანის პირველი რენტგენული ფილმი იყო. ანამ ნახვისას "მე საკუთარი სიკვდილი ვნახე" თქვა. ხვალ ამ ამბავს — რენტგენის აღმოჩენას, 1896-ში სამედიცინო პრაქტიკაში მის სწრაფ შესვლასა და 1898-ში მარი კიურის მიერ რადიუმით დაწყებული ჯაჭვის ონკოლოგიამდე მისულ განშტოებებს — განვიხილავთ.
ავტორის შენიშვნა: ამ სტატიაში ლისტერის ციტატა 1867 The Lancet-ისა და 1867-ის აგვისტოს დუბლინის BMA შეხვედრის პრეზენტაციიდან შედგენილი კონცეპტუალური ადაპტაციაა; ორიგინალური ინგლისური ტექსტი The Lancet-ისა და British Medical Journal-ის 1867 ნომრებში მოიძებნება. ჯეიმს გრინლისის შემთხვევის დეტალები (ასაკი, თარიღი, ტრავმის მექანიზმი, შედეგი) Glasgow Royal Infirmary-ის პაციენტების ჩანაწერებითა და ლისტერის 1867 Lancet-ის სტატიით არის გადამოწმებული. ზემელვაისის ტრაგიკული ბიოგრაფია თანამედროვე მედიცინის ისტორიის ფუნდამენტურ საყრდენად ახსოვთ; მომავალ დღეებში ზემელვაისისთვის კიბოსგან დამოუკიდებელი სამედიცინო ისტორიის ცალკე დღე შეიძლება გამოიყოს. რ. ლოუსონ ტეიტის 1868 სტატისტიკური წინააღმდეგობები თანამედროვე მედიცინის "მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიცინის" განხილვების მნიშვნელოვანი ადრეული მაგალითია; ლისტერის წარმატებას ანტისეპტიკა განაპირობებდა თუ ზოგადი ჰიგიენური პრაქტიკის ირიბი გაუმჯობესება — ეს კითხვა თანამედროვე ეპიდემიოლოგიური მეთოდოლოგიის თვალსაზრისით დღესაც საინტერესო ისტორიულ მაგალითად განიხილება. დღე 92-ზე ჯემილ თოფუზლუ ფაშა, დღე 110-ზე უილიამ ჰალსტედის რადიკალური მასტექტომია, ხოლო დღე 81-ზე რენტგენის სხივები დეტალურად იქნება განხილული.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Lister J. On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc., with Observations on the Conditions of Suppuration. The Lancet, 16 მარტი - 27 ივლისი 1867 (6 სტატიის სერია). (თანამედროვე ანტისეპტიკური ქირურგიის დაბადების ტექსტი.)
- Lister J. An Address on the Antiseptic System of Treatment in Surgery, Delivered before the Medico-Chirurgical Society of Glasgow. British Medical Journal, 1867. (დუბლინის BMA შეხვედრის პრეზენტაციის შემდგომი პუბლიკაცია.)
- Worboys M. Joseph Lister and the performance of antiseptic surgery. Notes and Records of the Royal Society 2013;67(3):199-209. doi:10.1098/rsnr.2013.0028 (ლისტერის აღმოჩენის სოციალურ-ისტორიული ანალიზი.)
- Goldman B. Joseph Lister: The Surgical Pioneer Who Transformed Medicine. (თანამედროვე ბიოგრაფიული მიმოხილვა.)
- Schlich T. Statistics and the British controversy about the effects of Joseph Lister's system of antisepsis for surgery, 1867-1890. James Lind Library, 2015. (ლისტერის წარმატების სტატისტიკური გადამოწმების დავა.)
- Pitt D, Aubin JM. Joseph Lister: father of modern surgery. Canadian Journal of Surgery 2012;55(5):E8-9. (გარდაცვალების 100 წლისთავის შეფასება.)
- Toledo-Pereyra LH. Joseph Lister (1827-1912): A Pioneer of Antiseptic Surgery. PMC 2023. (აკადემიური ბიოგრაფიული მიმოხილვა.)
- Cheyne WW. Lister and His Achievement. London: Longmans, Green and Co., 1925. (ლისტერის მოსწავლის მიერ დაწერილი კლასიკური ბიოგრაფია.)
- Fitzharris L. The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine. New York: Scientific American/Farrar, Straus and Giroux, 2017. (თანამედროვე პოპულარული სამედიცინო ისტორიის მონოგრაფია.)
- Carter KC, Carter BR. Childbed Fever: A Scientific Biography of Ignaz Semmelweis. Westport, CT: Greenwood Press, 1994. (ზემელვაისის ბიოგრაფია, ლისტერისა და ზემელვაისის ისტორიული პარალელი.)
- Pasteur L. Études sur le Vin et sur la Bière. Paris, 1866-1876. (პასტერის ფერმენტაციისა და მიკრობების ნაშრომების ორიგინალური პუბლიკაცია.)
- The Lancet Editorial Board. Joseph Lister Centenary Issue. The Lancet, თებერვალი 2012. (გარდაცვალების 100 წლისთავის სარედაქციო შეფასება.)
- Royal College of Surgeons of Edinburgh. Joseph Lister Papers archive. RCSed Library, Edinburgh. (ლისტერის პირადი არქივი, წერილები, კლინიკური ჩანაწერები.)
- თურქეთის ქირურგიული საზოგადოება. ქირურგიის ისტორია თურქეთში — Tıphane-i Âmire-დან რესპუბლიკის პერიოდამდე. სტამბოლი: TCD-ის კრებული.
ეს სტატია სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ დღე 80-ია. ჯოზეფ ლისტერის ჯეიმს გრინლისის შემთხვევა Glasgow Royal Infirmary-ში 12 აგვისტოს 1865, მედიცინის ისტორიაში თანამედროვე ანტისეპტიკური ქირურგიის წერილობით დაბადების მოწმობად რჩება. როდესაც ანესთეზია (მორტონი 1846, სიმპსონი 1847 — დღეები 78-79) და ანტისეპტიკა (ლისტერი 1865-1867) გაერთიანდა, უილიამ ჰალსტედის 1894 რადიკალური მასტექტომია (დღე 110) და 20 საუკუნის ონკოლოგიური ქირურგიის პარადიგმა შესაძლებელი გახდა. თანამედროვე მესამე დონის ონკოლოგიურ ცენტრებში, როგორიცაა Memorial Göztepe, დღეს გამოყენებული ქირურგიული სტერილიზაციის, ხელთათმანის, სტერილური ხალათისა და ჰაერის ფილტრაციის ყველა პრაქტიკა 12 აგვისტოს 1865 გლაზგოს დღის ხანგრძლივი გაგრძელებაა. ამ სტატიის სტატისტიკური მონაცემები — განსაკუთრებით ლისტერის ანტისეპტიკამდე/მის შემდეგ სიკვდილიანობის მაჩვენებლები — თანამედროვე მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიცინის მეთოდოლოგიის თვალსაზრისით გარკვეულ მეთოდურ პრობლემებს შეიცავს (შერჩევის არჩევა, თანადროული საკონტროლო ჯგუფის ნაკლებობა, რეტროსპექტიული ანალიზი); თუმცა ისტორიულად ლისტერის ანტისეპტიკური სისტემის პრაქტიკულ ეფექტზე აკადემიური კონსენსუსი მყარია. რ. ლოუსონ ტეიტისა და სხვათა 1868-1890 წინააღმდეგობები თანამედროვე ეპიდემიოლოგიური მეთოდოლოგიის ადრეულ მაგალითებად მედიცინის ისტორიის სწავლებაში ღირებულ შემთხვევებად რჩება. ზემელვაისის ტრაგედია კი მეცნიერული ცოდნის გავრცელებისადმი სოციალურ-ფსიქოლოგიური წინააღმდეგობის შესახებ მედიცინის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე სევდიანი მაგალითია. ეს სტატია ისტორიულ-პოპულარული ხედვით არის მომზადებული; სამედიცინო მკურნალობის მითითებებს არ შეიცავს. სტატიაში ყველა თარიღი, ბიოგრაფიული და ადგილმდებარეობის მონაცემი გადამოწმებულია ლისტერის 1867 The Lancet-ის ორიგინალი პუბლიკაციებით, Worboys-ის 2013 Royal Society Notes and Records-ის ანალიზით, Schlich-ის 2015 James Lind Library-ის სტატისტიკური კვლევით, Fitzharris-ის 2017 პოპულარული მონოგრაფიით, Pitt & Aubin-ის 2012 Canadian Journal of Surgery-ის სტატიითა და თანამედროვე საარქივო წყაროებით.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.