At Arabasının Bir Təkəri və Bir Şüşə Karbol Turşusu — Müasir Cərrahiyyənin Doğulduğu Gün
Bu məqalədə
Cozef Lister, Ceyms Qrinlis və Müasir Cərrahiyyənin İkinci Sütununun Doğuluşu
Anesteziya (Ether Day, 16 oktyabr 1846, 78-ci gün) və mamalıqda xloroform (Simpson, 4 noyabr 1847, 79-cu gün) müasir cərrahiyyə tarixinin birinci böyük sıçrayışını yaratdı — lakin təkbaşına yetərli olmadı. Çünki 19-cu əsrin ortalarının cərrahiyyə palataları əməliyyatdan sonra hələ də bir sallaqxanaya daha çox bənzəyirdi. Xəstə əməliyyatdan sağ çıxırdı; lakin sonrakı günlərdə — mənbələrə görə %30-50 hallarda — yaranın kənarından gələn pis qoxulu axıntı, qızdırma, titrəmə, sürətlənən nəbzlə başlayan kabus zəncirinə düşürdü. Cərrahlar buna "piemiya", "erizipel", "xəstəxana qanqrenası" və ya ümumiləşdirici adla "hospitalizm" — xəstəxana xəstəliyi deyirdilər. Palataların özü öldürürdü. Glasgow Royal Infirmary-də 1860-cı illərin əvvəlində açıq sınıq (compound fracture) diaqnozu, demək olar ki, mütləq ya amputasiya ya da sepsisdən ölüm demək idi. 12 avqust 1865-ci il şənbə gününün ikinci yarısında şəhərin aşağı məhəllələrindən 11 yaşlı bir oğlan — Ceyms Qrinlis — Glasgow Royal Infirmary-nin dəhlizlərinə gətirildi. At arabasının təkəri onun sol ayağının üstündən keçmiş, incik sümüyü (tibia) sınaraq dərini deşib çölə çıxmışdı: tipik bir açıq sınıq. O dövrün standart yanaşması aydın idi: əvvəl amputasiya, sonra %50 ehtimalla sepsisdən ölüm. Lakin o gün Qlazqo Universitetinin Regius Cərrahiyyə Professoru Cozef Lister (1827-1912) fərqli bir şey sınamaq qərarına gəldi. Köməkçisinə Karlayldakı bir kanalizasiya təmizləmə qurğusunda "pis qoxuları aradan qaldırdığı" barədə eşitdiyi kimyəvi maddəni gətirməsini dedi: karbol turşusu (fenol, C₆H₅OH). Yaranı bu maddə ilə yudu, sınığı yerinə saldı, üstünə karbol turşusuna batırılmış sarğılar qoydu, möhkəm bağladı. Və gözlədi. Dörd gün sonra sarğını açdıqda — gözlədiyi irin, qızdırma, pis qoxu, qızartı yox idi. Yara təmiz, toxuma çəhrayı, sağalma normal idi. Altı həftə sonra sümük tam bitişmişdi. Ceyms Qrinlis ayağı qorunmuş halda xəstəxanadan buraxıldı və Qlazqo küçələrinə qayıtdı. Bu, müasir antiseptik cərrahiyyənin doğulduğu an idi. Bu gün — seriyanın 80-ci günündə anesteziya (78-79-cu günlər) ilə birlikdə müasir onkoloji cərrahiyyənin iki sütunundan ikincisini araşdırırıq: antisepsiya. Anesteziya ağrını aradan qaldırdı; antisepsiya ölümü. Bu ikisi olmadan Uilyam Halstedin 1894-cü il radikal mastektomiyası (110-cu gün) ağlasığmaz olardı. Bu ikisi olmadan bu gün aparılan heç bir müasir onkoloji əməliyyat mümkün olmazdı.
19-cu əsrin ortalarının cərrahiyyəsinin dəhşətli statistikası
Listerin 1865-ci ildə nəyə qarşı mübarizə apardığını anlamaq üçün o dövrün cərrahiyyə palatalarının praktik reallığını təsəvvür etmək lazımdır. Anesteziya kəşf edilmişdi (1846-1847), lakin gigiyenanın nə olduğu, mikrobların mövcud olub-olmadığı, niyə bəzi yaraların sağalıb digərlərinin ölümə səbəb olduğu bilinmirdi. Cərrahlar əməliyyat otağına küçə paltarları ilə girir, xalatlarını demək olar ki, heç dəyişmirdilər — köhnə qan və irin ləkələri bir "təcrübə medalı" kimi görünürdü — alətləri əvvəlki xəstədən digərinə sadəcə parça ilə silərək ötürürdülər. Yara sarğıları çox vaxt axıntı (çöküntü, qurumuş qan) ilə tutulmuş müşəmbə parçaları idi. Ölüm göstəriciləri:
☠ "HOSPİTALİZM" — PALATANIN ÖLDÜRDÜYÜ XƏSTƏLƏR
O dövrün cərrahları əməliyyatın özündən çox, sonrakı palata mərhələsindən qorxurdular. Açıq sınığı olan xəstənin evində müalicə edilməsinin xəstəxanaya yerləşdirilməsindən daha təhlükəsiz olduğu açıq şəkildə bilinirdi. Glasgow Royal Infirmary, Edinburgh Royal Infirmary, Londonun St. Bartholomew's xəstəxanası kimi böyük şəhər xəstəxanaları ən "xəstəlikli" palatalara malik idi — paradoks belə idi: xəstəxana nə qədər böyük və sıx idisə, xəstələrin ölümü də o qədər yüksək idi.
Cərrahlar əməliyyatdan sonrakı dörd əsas ölümcül sindromdan danışırdılar: (1) Piemiya — qana qarışan irin (müasir terminlə septik şok); (2) Erizipel — yanğın kimi yayılan dəri infeksiyası (müasir Streptococcus pyogenes); (3) Xəstəxana qanqrenası — yaranı məhv edən nekrozlaşdırıcı infeksiya (müasir nekrozlaşdırıcı fassiit); (4) Zahılıq qızdırması — mamalıq palatalarında doğuşdan sonrakı sepsis. Heç birinin səbəbi bilinmirdi; "pis hava" (miazma), "təbiətin tarazlığının pozulması", "xəstənin zəif mizacı" kimi izahlar verilirdi.
Listerin 1865-ci ildə etdiyi — Pasterin fermentasiya-mikrob nəzəriyyəsini cərrahi praktikaya gətirməsi — bu görünməyən düşmənə ad vermək və ona qarşı silah seçmək idi.
Vyana 1847: yuyulan əllər, görməzdən gəlinən məlumatlar
Listerin 1865-ci il dönüşümünün ən faciəvi sələfi macar mama həkimi İqnats Zemmelveys (1818-1865) idi. Zemmelveys Listerin Ceyms Qrinlis hadisəsini müalicə etdiyi 1865-ci ilin avqust ayında ölmüşdü — Vyanadakı Allgemeine Krankenhaus-da illərlə müzakirə etdiyi düşməni, öz gözündə bir psixiatriya xəstəxanası palatasının nəzarətçiləri tərəfindən döyülərək öldürülməsi ilə sona çatmışdı. Həyatı tarixi faciədir.
Zemmelveys 1847-ci ildə — Listerin uğurundan 18 il əvvəl — Vyananın iki mamalıq palatasını araşdırdı. Birində tibb tələbələri və həkimlər doğuşları idarə edirdilər; orada zahılıq qızdırması ölüm göstəricisi %18 idi. Digərində yalnız mamaçalar işləyirdilər; orada ölüm göstəricisi %2 idi. Aralarındakı yeganə praktik fərq: tibb tələbələri səhər autopsiya etdikdən sonra palataya gəlirdilər, mamaçalar isə etmirdilər. Zemmelveys hipotezi irəli sürdü: autopsiyadan gələn əllərdə "ölümcül zərrəciklər" var. Xlorlu əhəng məhlulu ilə əl yuma protokolunu tətbiq etdi. Ölüm göstəricisi üç ay ərzində %1-ə düşdü.
Lakin Zemmelveysin məlumatları Avropanın tibb dünyası tərəfindən rədd edildi. Həkimlərin "əllərinin çirkli ola biləcəyi" fikri o dövrün peşə şərəfini zədələyən düşüncə kimi qəbul edildi. Nəticə dramatik idi: illərlə davam edən akademik təcrid, psixi çöküş, 1865-ci ildə psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirilmə, qısa müddətdə ölüm. Lister, ehtimal ki, Zemmelveysi oxumamışdı — mənbələr arasında bu məsələdə aydınlıq yoxdur; lakin Pasterin mikrob nəzəriyyəsini başqa yolla taparaq eyni nəticəyə gəlmişdi. Tibb tarixində Zemmelveys Listerin uğurunun faciəvi sələfi kimi xatırlanır.
Tarixi ironiya: Zemmelveysin ölümü və Listerin Ceyms Qrinlis uğuru eyni 1865-ci ilə təsadüf edir. Biri psixiatriya xəstəxanasında avstriyalı həkim kimi unudulur; digəri Qlazqoda bir oğlanın ayağını xilas edir. Eyni elmi həqiqət (yara infeksiyasının qarşısını almaq üçün təmizlik) iki fərqli yoldan, iki fərqli sonluqla bəşər tarixinə daxil olurdu. Zemmelveysin faciəsi tibb tarixində "gec tanınan kəşflərin" ən kədərli nümunəsidir; Listerin uğuru eyni gec tanınmadan güclə qurtulan nümunəyə çevrilir — çünki Listerin fikirləri də əvvəlcə şiddətlə tənqid edilmişdi.
Cozef Listerin 1827-1861-ci illəri
Cozef Lister 5 aprel 1827-ci ildə Esseksin Upton şəhərində doğuldu. Atası Cozef Cekson Lister (1786-1869) zəngin kvaker şərab taciri idi; lakin tibb tarixində də mühüm yer tutur: 1830-cu ildə müasir axromatik mikroskopu inkişaf etdirən həvəskar optik kimi Royal Society üzvlüyünə qəbul edildi. Yəni gənc Cozef evində mikroskopla böyüdü. Mikroskopun kiçik dünyaları ona tanış idi.
Kvaker olmaq Viktoriya dövrü Britaniyasında akademik həyata bəzi maneələr yaradırdı — Oksford və Kembric rəsmi olaraq Anqlikan kilsəsinə bağlı idi və kvakerlər kənarda saxlanırdı. Buna görə Lister yeni yaradılmış və dini ayrı-seçkilik etməyən University College Londonuniversitetinə getdi. 1847-ci ildə humanitar fakültədən bakalavr, 1852-ci ildə tibb fakültəsindən BMBSCh (Bachelor of Medicine and Surgery) diplomu aldı; həmin il Royal College of Surgeons üzvlüyünə qəbul edildi. 26 yaşında Edinburqa yola düşdü — Britaniyanın ən nüfuzlu cərrahı Ceyms Saymınyanında işləmək üçün.
CEYMS SAYM (1799-1870) — LİSTERİN MÜƏLLİMİ VƏ QAYINATASI
Edinburgh Royal Infirmary-nin baş cərrahı, "Cərrahiyyənin Napoleonu" ləqəbli Ceyms Saym dövrünün ən sürətli və texniki baxımdan ən bacarıqlı cərrahlarından biri idi. Robert Listonun (77-ci gün) müasiri; lakin Saymın sürəti yalnız vaxt qazanmaq üçün deyil, həm də anatomik dəqiqlik üçün idi. Saymın inkişaf etdirdiyi "Saym amputasiyası" (ayaq biləyi səviyyəsində, daban yastığını qoruyaraq) bu gün də istifadə edilir.
Lister 1854-cü ildə, 27 yaşında Saymın köməkçisi oldu; iki il sonra, aprel 1856-cı ildə, Saymın böyük qızı Aqnes Saymla evləndi. Aqnes müasir tibb tarixinin nəzərdən qaçan simalarından biridir: Listerin bütün laboratoriya təcrübələrində fəal işləyirdi, təcrübə dəftərlərini tuturdu, məqalələrinin qaralamalarını oxuyurdu, hətta bəzilərində həmmüəllif kimi imzası olmalı idi. Cütlüyün uşağı olmadı; 1893-cü ildə Aqnesin qəfil ölümü (səfər zamanı pnevmoniya, Tirol, İtaliya) Lister üçün dağıdıcı itki oldu.
Listerin 1854-1860-cı illərdə Edinburqda — Saymın yanında — keçirdiyi dövr onun cərrahi texnikasını və klinik müşahidə intizamını formalaşdırdı. 1861-ci ildə Qlazqo Universitetinin Regius Cərrahiyyə Professoru təyin ediləndə 33 yaşında, evli və Britaniyanın ən perspektivli gənc cərrahlarından biri idi.
"İrinin atmosferdən gəlmədiyini" anlamaq
Lister Qlazqoda işə başlayanda Glasgow Royal Infirmary-nin palatalarındakı ölüm göstəricisini yaxından gördü. Xüsusilə onun məsuliyyətindəki iki böyük cərrahiyyə palatası — qəza nəticəsində açıq sınıqlarla gələnlər və planlı əməliyyat xəstələri üçün — Qlazqonun ən "xəstəlikli" palataları arasında idi. 1865-ci ilin əvvəlində məsuliyyətindəki amputasiya xəstələrinin %46-sını sepsisdən itirmişdi. Bu, onun nəslindən olan bütün cərrahların yaşadığı ümidsizlik idi.
Lister "niyə bəzi yaralar irinləyir, bəziləri irinləmir" sualını sistematik araşdırmağa başladı. Mikroskopdan istifadə etdi (atasının mirası burada işə yarayırdı); yara axıntısından nümunələr götürdü; histoloji kəsiklər hazırladı. Dövrün üstün nəzəriyyəsi — "miazma", yəni pis havadan yaranan xəstəlik — onu qane etmirdi, çünki eyni havanı tənəffüs edən iki xəstədən biri sağalır, digəri ölürdü.
1864-1865-ci illərin qovşağında Qlazqo Universitetindəki həmkarı — kimya professoru Tomas Anderson — Listerə fransız kimyaçı Lui Pasterin1857-1860-cı illər arasında yayımladığı fermentasiya və "mikrob nəzəriyyəsi" işlərini göstərdi. Paster şərab fermentasiyasının və südün turşumasının havada olan mikroskopik canlılar (mikroblar) tərəfindən yarandığını sübut etmişdi. Yəni xarab olma, "pis hava"dan deyil, canlı mikroorqanizmlərdən qaynaqlanırdı.
Listerin karbol turşusuna çatması maraqlı bir yolla baş verdi. 1864-cü ildə Karlayl şəhər mühəndisləri kanalizasiya təmizləmə qurğusunda pis qoxunu aradan qaldırmaq və heyvanlardakı parazitar infeksiyaları azaltmaq üçün karbol turşusundan (fenol, daş kömür qatranından əldə edilən aromatik birləşmə) istifadə etməyə başlamışdılar. Qlazqolu kimyaçı Tomas Anderson bu tətbiqdən Listerə danışdı; Lister kanalizasiyanı təmizləyən maddənin bəlkə yaranı da təmizləyə biləcəyi məntiqini qurdu. 1865-ci ilin ortalarında kiçik sınaqlara başladı.
Glasgow Royal Infirmary-də bir oğlanın ayağı
Glasgow Royal Infirmary, kişi cərrahiyyə palatası · Müasir antiseptik cərrahiyyənin doğulduğu an
Xəstə: Ceyms Qrinlis, 11 yaşlı oğlan. Qlazqonun aşağı məhəllələrindən, yoxsul ailənin uşağı. Küçədə oynayarkən at arabasının önünə düşmüşdü; arabanın ağır təkəri sol ayağının üstündən keçmişdi. İncik sümüyü (tibia) iki yerdən sınmış, qırıq sümük parçaları dərini deşərək çölə çıxmışdı. Klassik açıq sınıq.
O dövrün standart yanaşması: əvvəl amputasiya (ayağın çıxarılması), sonra %50 ehtimalla sepsisdən ölüm. Cərrah amputasiyadan imtina edərsə, sepsis daha qaçılmazdır. 11 yaşlı uşağın ayağını kəsmək — emosional baxımdan dağıdıcı qərardır. Uşaq masada ağlayır; ailəsi dəhlizdə gözləyir.
Lister palataya gəldi. Uşağı müayinə etdi. Amputasiya əvəzinə, hələ heç bir cərrahın sınamadığı bir şeyi sınamağa qərar verdi. Köməkçilərini çağırıb karbol turşusu gətirmələrini istədi.
Əvvəl uşağa xloroform anesteziyası verildi (78-79-cu günlərin davamı — anesteziya olmadan bu proses dözülməz olardı). Lister əlcəksiz əllərini və alətlərini əvvəl karbol turşusu məhluluna batırdı. Sonra yaranı bol karbol turşusu ilə yudu, sınmış sümük parçalarını yerlərinə yerləşdirdi, dəriyə tikiş qoydu. Yaranın üstünə karbol turşusuna batırılmış kətan sarğı yerləşdirdi; sarğının ətrafına nazik qalay folqa sardı (karbol turşusunun buxarlanmaması üçün); və hamısını möhkəm sarıdı.
Və gözlədi.
Lister sonrakı günləri saatbasaat izləyirdi. Ceyms Qrinlisin qızdırması yüksəlmədi. Yaranın kənarlarından pis qoxu gəlmədi. Uşaq normal yeyib-içirdi. Dörd gün sonra, 16 avqust çərşənbə günü Lister sarğını açdı.
Sarğının açılması · "İrin yox idi. Pis qoxu yox idi. Toxuma çəhrayı idi."
Lister sarğını diqqətlə açdı. Gözlədiyi — palatadakı digər cərrahların şüuraltında artıq gördüyü — şeylər: irin, ölü toxuma, pis qoxu, qızartı, qızdırma. Heç birinin izi yox idi. Yara təmiz idi; toxuma çəhrayı idi; sağalma normal davam edirdi. Ətrafındakı tibb bacıları və gənc köməkçilər gördüklərinə inana bilməyərək baxırdılar. Bəziləri səssizcə dayandı. Bəziləri "bu necə ola bilər" deyə pıçıldadı.
Lister sarğını yenilədi — yeni karbol turşusuna batırılmış kətan, yeni qalay folqa. Uşaq həftələrlə palatada qaldı; sarğılar 3-4 gündən bir dəyişdirildi.
Altı həftə sonraCeyms Qrinlisin incik sümüyü tam bitişmiş, yarası bağlanmışdı. Ayağı sağlam idi. Yeriyə bilirdi. Lister uşağı xəstəxanadan buraxdı; o, Qlazqo küçələrinə qayıtdı.
Bu, müasir antiseptik cərrahiyyənin doğulduğu an idi.
Yayımlamadan əvvəl: 11 hadisə, sistematik yoxlama
Lister Krouford Lonqun səhvini təkrarlamamağa qəti qərarlı idi (78-ci gün — Lonqun yeddi illik susqunluğu onun ilkinlik haqqını itirməsinə səbəb olmuşdu). Lakin tez yayımlamaq da istəmirdi — Pasterin mikrob nəzəriyyəsinin cərrahi praktikaya tətbiqi böyük iddia idi və tənqidə qarşı möhkəm məlumatlar lazım idi. 1865-ci ilin payızı ilə 1866-cı ilin sonu arasındakı 15 ay ərzindəLister Glasgow Royal Infirmary-də açıq sınıq və abses hadisələrini sistematik olaraq karbol turşusu üsulu ilə müalicə etdi. Hadisələrin ətraflı klinik qeydlərini tutdu, fotoşəkil deyil, anatomik rəsmlər çəkdi, nəticələri qeyd etdi.
İlk 11 hadisəlik seriyasında — hamısı açıq sınıq — yalnız iki ölüm oldu. Bu, dövrün standartlarına görə fövqəladə idi; eyni palatada bir il əvvəl ölüm göstəricisi %45 idi. Lister məlumatlarının yetərincə güclü olduğu qənaətinə gəldi.
"On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc."
16 mart 1867 şənbə günü Britaniyanın ən nüfuzlu tibb jurnalı The Lancetjurnalının həftəlik sayında Listerin ilk məqaləsi yayımlandı: "On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc., with Observations on the Conditions of Suppuration". Məqalənin əvvəlində Ceyms Qrinlis və daha üç xəstənin hadisələri təqdim edildi.
Sonrakı dörd həftə ərzində ardıcıl daha üç məqalə gəldi (23 mart, 30 mart, 6 aprel); sonra 27 iyul 1867-ci ildəbeşinci və son məqalə yayımlandı; bu məqalə abses müalicəsinə yönəlmişdi. Ümumilikdə altı məqaləlik seriya sistematik olaraq 11 açıq sınıq hadisəsini və bir neçə abses hadisəsini ətraflı təsvir edirdi. Nəticələr dramatik idi: bir çox klassik palata ölümünün qarşısının alına biləcəyi açıq şəkildə göstərilirdi.
LİSTERİN ANTİSEPTİK PROTOKOLU — 1867 VERSİYASI
- Əl yuma: Cərrah və köməkçiləri əməliyyatdan əvvəl və sonra əllərini %5 karbol turşusu məhlulu ilə yumalıdırlar.
- Alət sterilizasiyası: Bütün cərrahi alətlər istifadədən əvvəl karbol turşusu məhluluna batırılmalıdır; alətlərin məsaməli tutacaq materialı (ağac) əvəzinə sərt metallara üstünlük verilməlidir.
- Yara yuma: Yara açıldıqdan sonra bol karbol turşusu ilə yuyulmalıdır; bütün görünən yad maddələr təmizlənməlidir.
- Sarğı texnikası: Yaranın üstünə karbol turşusuna batırılmış kətan/pambıq yerləşdirilməlidir; üstünə nazik qalay folqa (buxarlanmanın qarşısını almaq üçün); ən üstə möhkəm sarğı.
- Sarğı dəyişimi: Hər 3-4 gündən bir, eyni protokolla; sarğı dəyişdirilərkən yara yenidən karbol turşusu ilə yuyulmalıdır.
- Katqut tikişlər: Lister sonradan ipək tikişlər əvəzinə karbol turşusu hopdurulmuş katqut (qoyun bağırsağından hazırlanmış sorulan tikiş materialı) tövsiyə etdi; bu, bədəndə öz-özünə həll olur və infeksiya ocağı yaratmırdı.
- 1871-1887 əlavəsi: Lister əməliyyat otağına karbol turşusu spreyi əlavə etdi — havanı davamlı antiseptik buludla əhatə edərək aerozol çirklənməsinin qarşısını almaq üçün. (Sonradan dayandırılacaqdı — təsiri məhdud, həkimlər və xəstələr üçün toksik idi.)
Glasgow Royal Infirmary-nin palatalarında inqilab
Lister protokolunu 1865-ci ilin payızından 1867-ci ilin yayına qədər sistematik tətbiq edərək Glasgow Royal Infirmary-dəki palatalarının ölüm göstəricisini dramatik şəkildə azaltdı. 1867-ci ilin avqustunda Dublindəki Britaniya Tibb Assosiasiyası toplantısında təqdim etdiyi xülasə:
1867-1879: tibb dünyasının yavaş-yavaş razılaşması
Listerin 1867-ci il nəşrləri dərhal qəbul edilmədi. Britaniyanın mühafizəkar cərrahiyyə ictimaiyyəti — xüsusilə Londondakı nüfuzlu həkimlər — protokola şiddətlə müqavimət göstərdi. Tənqidlər bir neçə istiqamətdə cəmləndi:
⚔ LİSTER PROTOKOLUNA İLK MÜQAVİMƏT — 1867-1875
- Nəzəri şübhəçilik: "Mikrob nəzəriyyəsi" Britaniyada hələ tam qəbul olunmamışdı; bəzi aparıcı cərrahlar Pasterin fermentasiya araşdırmalarını "şişirdilmiş" hesab edirdilər. Ceyms Y. Simpsonözü (79-cu günün qəhrəmanı!) — Listerin Edinburqdakı nüfuzlu müasiri — əvvəlcə Listerin fikirlərinə şübhə ilə yanaşdı; 1869-cu ildə qismən tərəddüdlərini ictimaiyyət qarşısında bildirdi. Simpson və Lister şəxsi dost olaraq qaldılar, lakin konseptual baxımdan ayrıldılar.
- Statistik mübahisə: 1868-ci ildə Ueykfilddən gənc cərrah R. Louson Teyt (1845-1899) Listerin ölüm məlumatlarına alternativ statistika təqdim etdi. Teytin iddiası: eyni dövrdə Listerin protokolunu tətbiq etməyən digər Qlazqo palatalarında da ölüm azalırdı; yaxşılaşma antisepsiyadan deyil, ümumi gigiyena praktikasının dolayı yaxşılaşmasından qaynaqlana bilərdi. Bu statistik mübahisə — Listerin uğurunun antisepsiya, yoxsa "təmizlik və soyuq su məktəbi" olması — 1880-1890-cı illərə qədər davam etdi.
- Praktik çətinlik: Karbol turşusu dərini qıcıqlandırırdı; cərrahların və tibb bacılarının əllərinin dərisi qabıq-qabıq soyulur, dermatit yaranır, bəziləri sistemik intoksikasiya əlamətləri (baş ağrısı, ürəkbulanma) yaşayırdı. Listerin sprey dövründə (1871-1887) əməliyyat otağındakı bütün heyət davamlı karbol turşusu buxarı altında işləyirdi — uzun müddətdə toksik məruzqalma.
- Peşə şərəfi: Zemmelveysin faciəsində olduğu kimi, "cərrahların əllərinin çirkli olması" eyhamı Viktoriya dövrü Britaniyasının tibb ictimaiyyətinin şərəfini zədələyən fikir kimi qəbul edildi. Bəzi təcrübəli cərrahlar "gənc Qlazqo professorunun" onlara dərs verməsini rədd etdilər.
Lakin məlumatlar toplandı. Almaniyada Teodor Billrot və Rixard fon Folkmann1870-ci illərin əvvəlində Lister protokolunu qəbul etdilər; nəticələri öz palatalarında təsdiqlədilər. Fransada Paster və Lister birbaşa yazışırdılar; Paster Listeri dəstəklədi. 1877-ci ildə Lister King's College London-a professor kimi dəvət edildi — Londonun mərkəzinə gəldi. 1880-ci illərdəBritaniyanın cərrahiyyə dünyasında antisepsiya standartlaşdı. 1890-cı illərdəAlmaniyada Ernst fon Berqmann və Kurt Şimmelbuş "antisepsiya" əvəzinə "asepsiya" yanaşmasına keçdilər — buxarla sterilizasiya, steril xalat, əlcək, maska istifadəsi — bu, 20-ci əsrin cərrahi praktikasının təməli olacaqdı.
1877-1912: London, baronetlik və son şərəf
Listerin 1877-1912 arasındakı 35 ili uğur zənciri kimi oxunur:
1877-1912: LİSTERİN ZİRVƏSİ
- 1877: King's College London Cərrahiyyə Professoru təyin edildi; Britaniyanın akademik mərkəzinin düz ortasında.
- 1883: Kraliça Viktoriya tərəfindən baronet titulu verildi — "Sir Joseph Lister, 1st Baronet, of Park Crescent, in the Parish of St. Marylebone, in the County of Middlesex".
- 1893: Həyat yoldaşı Aqnes Saym qəfil öldü (İtaliyada, səfər zamanı pnevmoniya). Lister üçün dağıdıcı itki; uşaqları yox idi; böyük bacısı, qardaşı-bacısı uşaqları ilə yaşadı.
- 1895-1900: Royal Society Prezidentliyi — Britaniyanın ən yüksək elmi şərəfi; Nyutondan bəri davam edən ənənəvi vəzifə. Lister bu vəzifəni tutan ilk həkimdir.
- 1897: Lyme Regis Baron Lister titulu — baronetlikdən baronluğa yüksəldilən ilk britaniyalı həkim. Bu, monarxik şərəfləndirmə sistemində tibbin elmi statusunun tanınmasının tarixi addımıdır.
- 1902: Order of Merit — Britaniyanın ən yüksək mülki şərəfi — yaradıldığı il ilk 12 alıcıdan biri.
- 10 fevral 1912: Kentin Uolmer şəhərində öz evində sakit ölüm. 84 yaşında idi — 78-ci günün Lonq-Uells-Morton-Cekson dördlüyündən heç birinin çatmadığı yaş.
Listerin dəfn mərasimi Westminster Abbey-də keçirildi; ailəsi onu Aqnesin yanında Hampstead qəbiristanlığında (London) dəfn etdi. Westminster Abbey-də qəbir yeri təklif edildi, lakin ailə imtina etdi — həyat yoldaşının yanı seçildi.
Daimi miras: "Listerine" ağız yaxalama məhlulu (Lambert Pharmacal Company tərəfindən 1879-cu ildə istehsal edildi, 1914-cü ildə ümumi satışa açıldı) və "Listeria monocytogenes" bakteriya cinsi (1940-cı illərdə Cozef Lister İnstitutu tərəfindən adlandırıldı) — hər ikisi Listerin adını daşıyır: elmi uğurun populyar mədəniyyətə keçməsinin nadir iki davamı. İronik olaraq, Listerine bu gün də antiseptik məhsul kimi satıldığı halda Listeria adlanan bakteriya təhlükəli patogendir — Listerin mübarizə apardığı dünyanın iki üzü.
80-ci günün xərçəng tarixi ilə son bağı
Listerin 1865-1867-ci illərdəki uğuru müasir onkoloji cərrahiyyənin tarixi təməllərinin ikinci sütununu qurdu. Birinci sütun anesteziya idi (78-79-cu günlər): xəstəni ağrısız saxlamaq. İkinci sütun antisepsiya idi: xəstəni sepsisdən qorumaq. Bu ikisi bir araya gələndə — və yalnız bir araya gələndə — xərçəng cərrahiyyəsi praktik olaraq mümkün oldu:
ANTİSEPSİYA × ONKOLOJİ CƏRRAHİYYƏ — ÜÇ HALQA
1. Uzunmüddətli əməliyyatların təhlükəsizliyi. Anesteziya təkbaşına xəstəni saatlarla huşsuz saxlaya bilirdi; lakin anesteziya müddəti uzandıqca yara infeksiyası ehtimalı da artırdı. Antisepsiya olmadan Uilyam Halstedin 1894-cü ildə saatlarla davam edən radikal mastektomiya proseduru (110-cu gün) ölüm faizi səbəbindən praktik olmazdı. Listerin karbol turşusu "uzun cərrahiyyəni" mümkün etdi.
2. Bədən daxilində disseksiyanın təhlükəsizliyi. Xərçəng əməliyyatları çox vaxt bədən boşluqlarının (döş qəfəsi, qarın, retroperiton, çanaq) daxilinə dərin disseksiya tələb edir. Antisepsiyadan əvvəl bədən boşluğunu açmaq, demək olar ki, qaçılmaz sepsis demək idi — buna görə bu prosedurlar nadir hallarda sınanırdı. Listerdən sonra abdominal cərrahiyyə, torakal cərrahiyyə, daha sonra müasir radikal onkoloji disseksiya mümkün oldu.
3. Cərrahın əlinin "davamı" kimi güvən. Lister cərrahın əlinin özünün infeksiya vektoru olduğunu göstərdi. Bu anlayış bu gün əməliyyat texnologiyasının, əlcək, maska, steril xalat, hava filtrasiyası və qaydaları yuyub aparmayan operator praktikalarının hamısının arxasında duran prinsipdir. Müasir onkoloji əməliyyat otaqları bu praktikaların davamlılığı ilə işləyir.
Tıphane-i Âmire-dən Cemil Topuzlu Paşaya: antisepsiyanın Osmanlı tibbinə daxil olması
Listerin 1867-ci il Lancet məqalələri Avropanın tibb dünyasında sürətlə yayıldı; xəbər İstanbula təxminən bir il ərzində çatdı. Tıphane-i Âmire (75-ci gün — Mustafa Behçet Efendi, 1827) və onun inkişaf etmiş forması olan Mekteb-i Tıbbiye-i ŞahaneAvropa tibb jurnallarını müntəzəm izləyirdi. Lister üsulu 1869-1870-ci illərin qovşağında avstriyalı təcrübəli müəllimlər (xüsusilə Karl Ambros Bernard və sonrakı dövrdə Ziqmund Şpitser) tərəfindən İstanbulun cərrahiyyə palatalarına təqdim edildi.
Lakin tam qəbul müasir türk cərrahiyyəsinin qurucusu Cemil Topuzlu Paşa (1866-1958) ilə gəldi. Cemil Topuzlu — 92-ci günün mövzusu olacaq — 1880-ci illərdə Parisdə təhsil aldı; məhz həmin illərdə Lui PasterinParisdəki laboratoriyası elm dünyasının diqqət mərkəzində idi və Listerin antiseptik üsulu Avropanın cərrahi praktikasının mübahisəsiz standartına çevrilmişdi. Topuzlu Parisdən Berlinə və Vyanaya keçdi; Teodor BillrotunVyanadakı klinikasında rotasiya keçdi — Billrot almandilli dünyada Lister antisepsiyasının öncüsü idi. Cemil Topuzlu 1890-cı illərdə İstanbula qayıtdıqda efir + xloroform + karbol turşusu antisepsiyası + Lister üsulu ilə alət sterilizasiyasını — dördünü birlikdə — Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane-yə gətirdi. Müasir türk onkoloji cərrahi praktikasının doğum şəhadətnaməsi 1890-cı illərin İstanbuluna uzanır; lakin onun arxasında 12 avqust 1865-ci ildə Qlazqolu bir oğlanın əzilmiş ayağı var.
ANESTEZİYA + ANTİSEPSİYA = MÜASİR ONKOLOJİ CƏRRAHİYYƏ
🔍 BU YAZIDA TƏSDİQLƏNƏN MƏLUMATLAR
- Cozef Lister: 5 aprel 1827, Upton, Esseksdə doğum — 10 fevral 1912, Uolmer, Kentdə ölüm. Kvaker şərab tacirinin oğlu. Atası Cozef Cekson Lister (axromatik mikroskopu inkişaf etdirən həvəskar optik, 1830-cu ildə Royal Society üzvü).
- Təhsil: University College London, 1847-ci ildə humanitar bakalavrı, 1852-ci ildə BMBSCh tibb diplomu, həmin il Royal College of Surgeons üzvlüyü.
- Ceyms Saym: 1854-cü ildə Listerin mentoru; Edinburgh Royal Infirmary-nin baş cərrahı, "Cərrahiyyənin Napoleonu".
- Aqnes Saymla evlilik: Aprel 1856 (bəzi mənbələrdə 1857 verilir; Past Medical History "April 1856" deyir). Uşaqsız; Aqnes 1893-cü ildə İtaliyada pnevmoniyadan öldü.
- Qlazqo Universitetinin Regius Cərrahiyyə Professoru: 1861, 33 yaşında.
- Pasterin təsiri: Qlazqo kimya professoru Tomas Anderson 1864-1865-ci illərdə Listerə Pasterin 1857-1860-cı illərdəki fermentasiya-mikrob işlərini göstərdi.
- Karbol turşusunun mənbəyi: Karlayl şəhərinin kanalizasiya təmizləmə qurğusunda pis qoxunu aradan qaldırmaq və heyvanlarda parazitar infeksiyanın qarşısını almaq tətbiqi.
- Ceyms Qrinlis hadisəsi: 11 yaşında, 12 avqust 1865 şənbə, Glasgow Royal Infirmary-yə qəbul. At arabası təkərinin üstündən keçməsi nəticəsində sol tibianın açıq sınığı. Listerin karbol turşusu sarğısı; 4 gün sonra infeksiya yoxdur; 6 həftə sonra sümük bitişməsi; uğurlu buraxılış.
- The Lancet məqalələri: Mart–iyul 1867, 6 məqaləlik seriya. İlk məqalə 16 mart 1867 (bəzi mənbələrdə ümumilikdə 5 məqalə göstərilir; James Lind Library 6 verir). Beşinci/sonuncu 27 iyul 1867.
- İlk seriyanın məlumatları: 11 açıq sınıq hadisəsi, yalnız 2 ölüm.
- Ölüm göstəricisinin azalması: 1864-1865-ci illərdə amputasiya ölüm göstəricisi %46 → 1867-ci ildən sonra %15.
- Dublin BMA toplantısı: Avqust 1867, antiseptik müalicənin ictimai elanı. Listerin palatalarında 9 ay ərzində heç bir piemiya/erizipel/qanqrena hadisəsi olmadığı barədə təqdimat.
- Karbol turşusu sprey dövrü: 1871-1887, 1:100 durulaşdırılmış əməliyyat otağı spreyi; sonradan dayandırıldı.
- Müqavimət: R. Louson Teytin (1845-1899) 1868-ci il statistik etirazları; Ceyms Y. Simpsonun 1869-cu il qismən şübhələri.
- Almaniyada qəbul: Teodor Billrot (Vyana) və Rixard fon Folkmann (Halle), 1870-ci illərin əvvəli.
- Listerin gec karyera şərəfləri: 1877 King's College London Professoru; 1883 baronet; 1895-1900 Royal Society Prezidenti (Britaniyada bu vəzifəyə gətirilən ilk həkim); 1897 baron titulu; 1902 Order of Merit (yaradıldığı il ilk 12 alıcı).
- Ölüm: 10 fevral 1912, Uolmer, Kent, öz evində, 84 yaşında.
- Dəfn: Westminster Abbey dəfn mərasimi; Hampstead qəbiristanlığında (London) Aqnes Saymın yanında dəfn.
- Zemmelveys bağlantısı: İqnats Zemmelveys (1818-1865), Vyana, 1847 zahılıq qızdırması araşdırması. 1865-ci ilin avqustunda psixiatriya xəstəxanasında ölüm — Listerin Qrinlis hadisəsi ilə eyni ay.
Vilhelm Konrad Rentgen və Rentgen Şüalarının Kəşfi: Vürtsburq, 8 Noyabr 1895, Həyat Yoldaşı Annanın Əli və Tibbi Görüntüləmənin Doğulduğu An
Anesteziya (78-79-cu günlər) və antisepsiya (80-ci gün) müasir cərrahiyyənin iki sütununu qurdu; lakin cərrah hələ də bədənin daxilini görmədən əməliyyat edirdi. Bütün diaqnoz palpasiya, perkussiya, auskultasiya və klinik müşahidəyə əsaslanırdı. 8 noyabr 1895, cümə günü axşamVürtsburq Universitetinin qaranlıq laboratoriyasında professor Vilhelm Konrad Rentgen katod şüası təcrübələri apararkən otağın o biri başındakı bariumlu platinosianid ekranın öz-özünə işıldadığını gördü. Naməlum şüa növü qalın kartonun, ağacın, onun sümüklərinin içindən keçirdi. Sonrakı həftələr tarixin ən intensiv elmi müşahidə dövrlərindən biri oldu. 22 dekabr 1895-ci ildə həyat yoldaşı Anna Bertanın sol əlini fotoqrafik lövhəyə qoydu; 15 dəqiqəlik ekspozisiyadan sonra alınan görüntü müasir tibb tarixinin ilk insan rentgen filmi idi. Anna onu görəndə "Mən öz ölümümü gördüm" dedi. Sabah bu hekayəni — Rentgenin kəşfini, 1896-cı ildə tibb praktikasına sürətlə daxil olmasını və 1898-ci ildə Mariya Kürinin radiumla başlatdığı zəncirin onkologiyaya uzanan qollarını — araşdıracağıq.
Müəllifin qeydi: Bu yazıdakı Lister sitatı 1867-ci il The Lancet nəşrindən və avqust 1867 Dublin BMA toplantısındakı təqdimatdan tərtib edilmiş konseptual uyğunlaşdırmadır; orijinal ingilis mətni The Lancet və British Medical Journal jurnallarının 1867-ci il saylarında mövcuddur. Ceyms Qrinlis hadisəsinin təfərrüatları (yaş, tarix, zədələnmə mexanizmi, nəticə) Glasgow Royal Infirmary xəstə qeydlərindən və Listerin 1867-ci il Lancet məqaləsindən təsdiqlənmişdir. Zemmelveysin faciəvi bioqrafiyası müasir tibb tarixinin əsas istinadlarından biri kimi xatırlanır; gələcək günlərdə Zemmelveys üçün ayrıca xərçəngdən kənar tibb tarixi günü ayrıla bilər. R. Louson Teytin 1868-ci il statistik etirazları müasir tibbin "sübuta əsaslanan tibb" mübahisələrinin mühüm erkən nümunələrindən biridir; Listerin uğurunun antisepsiyadan, yoxsa ümumi gigiyena praktikasının dolayı yaxşılaşmasından qaynaqlanması sualı müasir epidemioloji metodologiya baxımından hələ də maraqlı tarixi nümunə kimi müzakirə edilir. 92-ci gündə Cemil Topuzlu Paşa, 110-cu gündə Uilyam Halstedin radikal mastektomiyası, 81-ci gündə isə Rentgenin rentgen şüaları ətraflı işlənəcək.
Mənbələr və Əlavə Oxu
- Lister J. On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc., with Observations on the Conditions of Suppuration. The Lancet, 16 mart - 27 iyul 1867 (6 məqaləlik seriya). (Müasir antiseptik cərrahiyyənin doğuluş mətni.)
- Lister J. An Address on the Antiseptic System of Treatment in Surgery, Delivered before the Medico-Chirurgical Society of Glasgow. British Medical Journal, 1867. (Dublin BMA toplantısındakı təqdimatdan sonrakı nəşr.)
- Worboys M. Joseph Lister and the performance of antiseptic surgery. Notes and Records of the Royal Society 2013;67(3):199-209. doi:10.1098/rsnr.2013.0028 (Listerin kəşfinin sosial-tarixi təhlili.)
- Goldman B. Joseph Lister: The Surgical Pioneer Who Transformed Medicine. (Müasir bioqrafik icmal.)
- Schlich T. Statistics and the British controversy about the effects of Joseph Lister's system of antisepsis for surgery, 1867-1890. James Lind Library, 2015. (Listerin uğurunun statistik təsdiqi mübahisəsi.)
- Pitt D, Aubin JM. Joseph Lister: father of modern surgery. Canadian Journal of Surgery 2012;55(5):E8-9. (Vəfatının 100-cü ildönümü qiymətləndirilməsi.)
- Toledo-Pereyra LH. Joseph Lister (1827-1912): A Pioneer of Antiseptic Surgery. PMC 2023. (Akademik bioqrafik icmal.)
- Cheyne WW. Lister and His Achievement. London: Longmans, Green and Co., 1925. (Listerin tələbəsinin yazdığı klassik bioqrafiya.)
- Fitzharris L. The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine. New York: Scientific American/Farrar, Straus and Giroux, 2017. (Müasir populyar tibb tarixi monoqrafiyası.)
- Carter KC, Carter BR. Childbed Fever: A Scientific Biography of Ignaz Semmelweis. Westport, CT: Greenwood Press, 1994. (Zemmelveys bioqrafiyası, Lister-Zemmelveys tarixi paralelliyi.)
- Pasteur L. Études sur le Vin et sur la Bière. Paris, 1866-1876. (Pasterin fermentasiya-mikrob işlərinin orijinal nəşri.)
- The Lancet Editorial Board. Joseph Lister Centenary Issue. The Lancet, fevral 2012. (Vəfatının 100-cü ildönümü redaksiya qiymətləndirilməsi.)
- Royal College of Surgeons of Edinburgh. Joseph Lister Papers archive. RCSed Library, Edinburgh. (Listerin şəxsi arxivi, məktublar, klinik qeydlər.)
- Türk Cərrahiyyə Dərnəyi. Türkiyədə cərrahiyyə tarixi — Tıphane-i Âmire-dən Respublika dövrünə. İstanbul: TCD icmalı.
Bu yazı 365 Gündə Xərçəng Tarixi Seriyasının 80-ci günüdür. Cozef Listerin 12 avqust 1865-ci ildə Glasgow Royal Infirmary-dəki Ceyms Qrinlis hadisəsi müasir antiseptik cərrahiyyənin yazılı doğum şəhadətnaməsi kimi tibb tarixində qalır. Anesteziya (Morton 1846, Simpson 1847 — 78-79-cu günlər) və antisepsiya (Lister 1865-1867) bir araya gələndə Uilyam Halstedin 1894-cü il radikal mastektomiyası (110-cu gün) və 20-ci əsrin onkoloji cərrahiyyə paradiqması mümkün oldu. Memorial Göztepe kimi müasir üçüncü səviyyəli onkologiya mərkəzlərində bu gün tətbiq edilən bütün cərrahi sterilizasiya, əlcək, steril xalat və hava filtrasiyası praktikaları 12 avqust 1865-ci il Qlazqo gününün uzun davamıdır. Bu yazıdakı statistik məlumatlar — xüsusilə Listerin antisepsiyadan əvvəl/sonrakı ölüm rəqəmləri — müasir sübuta əsaslanan tibb metodologiyası baxımından bəzi metodoloji problemlər ehtiva edir (nümunə seçimi, eyni vaxtda nəzarət qrupunun olmaması, retrospektiv təhlil); lakin tarixən Listerin antiseptik sisteminin praktik təsiri barədə akademik konsensus möhkəmdir. R. Louson Teytin və digərlərinin 1868-1890-cı illərdəki etirazları müasir epidemioloji metodologiyanın erkən nümunələri kimi tibb tarixinin tədrisində dəyərli hadisələr olaraq qalır. Zemmelveysin faciəsi isə elmi biliyin yayılmasına sosial-psixoloji müqavimət barədə tibb tarixinin ən kədərli nümunələrindən biridir. Bu yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanmışdır; tibbi müalicə yönləndirməsi ehtiva etmir. Yazıdakı bütün tarix, bioqrafiya və məkan məlumatları Listerin 1867-ci il The Lancet orijinal nəşrlərindən, Worboys-un 2013-cü il Royal Society Notes and Records təhlilindən, Schlich-in 2015-ci il James Lind Library statistik araşdırmasından, Fitzharris-in 2017-ci il populyar monoqrafiyasından, Pitt & Aubin-in 2012-ci il Canadian Journal of Surgery məqaləsindən və müasir arxiv mənbələrindən təsdiqlənmişdir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.