Bir At Arabası Tekerleği ve Bir Şişe Karbolik Asit – Modern Cerrahinin Doğduğu Gün
Joseph Lister, James Greenlees ve Modern Cerrahinin İkinci Sütununun Doğuşu
Anestezi (Eter Day, 16 Ekim 1846, 78. gün) ve obstetrik kloroform (Simpson, 4 Kasım 1847, 79. gün), modern cerrahi tarihinin birinci büyük sıçramasını oluşturdu — ama tek başlarına yetmediler. Çünkü 19. yüzyıl ortasının cerrahi koğuşları, ameliyatın sonrasında hâlâ bir mezbahaya daha çok benziyordu. Hasta ameliyatı sağ atlatıyor; ama izleyen günlerde — kaynaklara göre %30-50 oranında — yaranın kenarından yükselen kötü kokulu akıntı, ateş, titreme, hızlanan nabız ile başlayan bir kabus zincirine giriyordu. Cerrahlar buna "pyaemia", "erysipelas", "hospital gangrene" ya da kuşatıcı bir isimle "hospitalism" — hastane hastalığı diyorlardı. Koğuşların bizzat kendisi öldürüyordu. Glasgow Royal Infirmary'de 1860'ların başında bir bileşik kırık (compound fracture) tanısı, neredeyse kesinlikle ya ampütasyon ya da sepsisten ölüm anlamına geliyordu. 12 Ağustos 1865 Cumartesi öğleden sonrası, kentin alt mahallelerinden 11 yaşında bir oğlan çocuğu — James Greenlees — Glasgow Royal Infirmary'nin koridorlarına getirildi. Bir at arabasının tekerleği sol bacağının üzerinden geçmiş, kaval kemiği (tibia) kırılarak deriyi yarıp dışarı çıkmıştı: tipik bir compound fracture. O dönemin standart yaklaşımı netti: önce ampütasyon, sonra %50 olasılıkla sepsis ölümü. Ama o gün Glasgow Üniversitesi'nin Regius Cerrahi Profesörü Joseph Lister (1827-1912), farklı bir şey denemeye karar verdi. Asistanına, bir Carlisle kanalizasyon arıtma tesisinde "kötü kokuları yok ettiği" duyumunu aldığı bir kimyasal madde getirmesini söyledi: karbolik asit (fenol, C₆H₅OH). Yarayı bu madde ile yıkadı, kırığı redükte etti, üzerine karbolik asite batırılmış pansumanlar yerleştirdi, sıkıca sardı. Ve bekledi. Dört gün sonra pansumanı açtığında — beklediği irin, ateş, kötü koku, kızarıklık yoktu. Yara temizdi, doku pembeydi, iyileşme normaldi. Altı hafta sonra kemik tamamen kaynamıştı. James Greenlees, bacağıyla birlikte taburcu edildi ve Glasgow sokaklarına geri döndü. Modern antiseptik cerrahinin doğum saati buydu. Bugün — serinin 80. gününde, anestezi (78-79. günler) ile birlikte modern onkolojik cerrahinin iki sütunundan ikincisini inceliyoruz: antisepsi. Anestezi acıyı kaldırdı; antisepsi ölümü. Bu ikisi olmadan, William Halsted'in 1894 radikal mastektomisi (110. gün) düşünülemezdi. Bu ikisi olmadan, bugün yapılan hiçbir modern onkolojik ameliyat mümkün olmazdı.
19. yüzyıl ortası cerrahisinin korkunç istatistikleri
Lister'in 1865'te neye karşı savaştığını anlamak için, dönemin cerrahi koğuşlarının pratik gerçekliğini görselleştirmek gerekiyor. Anestezi keşfedilmişti (1846-1847), ama hijyenin ne olduğu, mikropların var olup olmadığı, neden bazı yaraların iyileşip bazılarının ölüme yol açtığı bilinmiyordu. Cerrahlar ameliyathaneye sokak kıyafetleriyle giriyor, önlüklerini neredeyse hiç değiştirmiyor — eski kan ve irin lekeleri bir "deneyim madalyası" olarak görülüyor — aletleri bir önceki hastadan diğerine sadece bezle silerek geçiriyorlardı. Yara pansumanları çoğu zaman atış (tortu, kuru kan) ile tıkanmış muşamba parçalarıydı. Mortalite oranları:
☠ "HOSPITALISM" — KOĞUŞUN ÖLDÜRDÜĞÜ HASTALAR
Dönemin cerrahları, ameliyatın kendisinden çok, sonraki koğuş sürecinden korkuyorlardı. Bir bileşik kırık alan hastanın evinde tedavi edilmesinin, hastaneye yatırılmasından daha güvenli olduğu açıkça biliniyordu. Glasgow Royal Infirmary, Edinburgh Royal Infirmary, London'un St. Bartholomew's gibi büyük şehir hastaneleri en "hastalıklı" koğuşlara sahipti — paradoks şuydu: hastane ne kadar büyük ve kalabalık, hastasal ölüm o kadar yüksek.
Cerrahlar dört ana ölümcül post-operatif sendromdan söz ediyorlardı: (1) Pyaemia — kana karışan irin (modern terimle septik şok); (2) Erysipelas — yangın gibi yayılan deri enfeksiyonu (modern Streptococcus pyogenes); (3) Hospital gangrene — yarayı yok eden nekrotizan enfeksiyon (modern nekrotizan fasiitis); (4) Puerperal fever — obstetrik koğuşlarında postpartum sepsis. Hiçbirinin nedeni bilinmiyordu; "kötü hava" (miasma), "tabiatın dengesizliği", "hastanın zayıf mizacı" gibi açıklamalar yapılıyordu.
Lister'in 1865'te yaptığı şey — Pasteur'un fermentasyon-mikrop teorisini cerrahi pratiğe taşıması — bu görünmeyen düşmanı isimlendirip ona karşı bir silah seçmekti.
Vienna 1847: yıkanan eller, görmezden gelinen veri
Lister'in 1865 dönüşümünün önündeki en trajik öncül, Macar obstetrisyen Ignaz Semmelweis (1818-1865) idi. Semmelweis, Lister'in James Greenlees vakasını yaptığı 1865 yılının Ağustos ayında ölmüştü — Viyana'daki Allgemeine Krankenhaus'ta yıllar boyu tartıştığı düşmanı, kendi gözünde bir akıl hastanesi koğuşunun gardiyanları tarafından dövülerek katledilmesiyle son bulmuştu. Hayatı tarihsel bir trajedidir.
Semmelweis, 1847 yılında — Lister'in başarısından 18 yıl önce — Viyana'nın iki obstetrik koğuşunu inceledi. Birinde tıp öğrencileri ve hekimler doğumları yönetiyordu; oradaki puerperal ateş mortalitesi %18'di. Diğerinde sadece ebeler çalışıyordu; oradaki mortalite %2'ydi. Aralarındaki tek pratik fark: tıp öğrencileri sabah otopsi yaparak koğuşa geliyor, ebeler yapmıyordu. Semmelweis hipotezi kurdu: otopsiden gelen ellerde "ölümcül parçacıklar" var. Klor kireç çözeltisi ile el yıkama protokolü uyguladı. Mortalite üç ay içinde %1'e düştü.
Ama Semmelweis'in verisi Avrupa tıp dünyası tarafından reddedildi. Hekimlerin "ellerinin kirli olabileceği" fikri, dönemin profesyonel onurunu zedeleyici bulundu. Sonuç dramatik: yıllarca süren akademik dışlanma, ruhsal çöküntü, 1865'te akıl hastanesine yatış, kısa sürede ölüm. Lister, Semmelweis'i muhtemelen okumamıştı — kaynaklar arasında bu konuda netlik yok; ama Pasteur'un mikrop teorisini farklı bir yoldan bularak aynı sonuca varmıştı. Tıp tarihinde Semmelweis, Lister'in başarısının trajik öncülü olarak hatırlanır.
Tarihsel ironi: Semmelweis'in ölümü ve Lister'in James Greenlees başarısı, aynı 1865 yılına denk düşer. Biri akıl hastanesinde Avusturyalı bir hekim olarak unutuluyor; öbürü Glasgow'da bir oğlan çocuğunun bacağını kurtarıyor. Aynı bilimsel gerçek (yara enfeksiyonunu önlemek için temizlik) iki farklı kanaldan iki farklı sonla insanlık tarihine giriyordu. Semmelweis'in trajedisi, tıp tarihinde "geç tanınan keşifler"in en hazin örneğidir; Lister'in başarısı, aynı geç tanınmadan zar zor kurtulan bir örnek olur — çünkü Lister'in fikirleri de başlangıçta şiddetle eleştirildi.
Joseph Lister'in 1827-1861 yılları
Joseph Lister, 5 Nisan 1827'de Essex, Upton'da doğdu. Babası Joseph Jackson Lister (1786-1869) zengin bir Quaker şarap tüccarıydı; ama tıp tarihinde de önemli bir yer tutar: 1830'da modern akromatik mikroskobu geliştiren amatör optikçi olarak Royal Society üyeliği aldı. Yani genç Joseph, evinde mikroskopla büyüdü. Mikroskobun küçük dünyaları ona aşina bir nesneydi.
Quaker olmak, Viktoryen Britanya'da akademik hayata bazı engeller koyuyordu — Oxford ve Cambridge resmi olarak Anglikan kilisesine bağlıydı ve Quaker'ler dışlanıyordu. Lister bu nedenle yeni kurulmuş ve dini ayrımcılık yapmayan University College London'a gitti. 1847'de sanat fakültesinden lisans, 1852'de tıp fakültesinden BMBSCh (Bachelor of Medicine and Surgery) diploması aldı; aynı yıl Royal College of Surgeons üyeliği elde etti. 26 yaşında, Edinburgh'a doğru yola çıktı — Britanya'nın en saygın cerrahisi James Syme'ın yanında çalışmak üzere.
JAMES SYME (1799-1870) — LISTER'İN ÖĞRETMENİ VE KAYINPEDERİ
Edinburgh Royal Infirmary'nin baş cerrahı, "Napolyon of Surgery" lakaplı James Syme, dönemin en hızlı ve teknik açıdan en yetenekli cerrahlarından biriydi. Robert Liston'ın (77. gün) çağdaşı; ama Syme'ın hızı sadece zaman kazanmak için değil, aynı zamanda anatomik hassasiyet içindi. Syme'ın geliştirdiği "Syme amputasyonu" (ayak bileği seviyesinde, topuk yastığını koruyarak) bugün hâlâ kullanılır.
Lister, 1854'te 27 yaşında Syme'ın asistanı oldu; iki yıl sonra Nisan 1856'da Syme'ın büyük kızı Agnes Syme ile evlendi. Agnes, modern tıp tarihinin gözden kaçırılan figürlerinden biridir: Lister'in tüm laboratuvar deneylerinde aktif olarak çalıştı, deney defterlerini tuttu, makalelerinin draftlarını okudu, hatta bazılarına ortak imza atması gerekirdi. Çift'in çocuğu olmadı; 1893'te Agnes'ın aniden ölümü (Tirol İtalya, gezi sırasında zatürre) Lister için yıkıcı bir kayıp oldu.
Lister'in 1854-1860 Edinburgh yılları — Syme'ın yanında — onun cerrahi tekniğini ve klinik gözlem disiplinini oluşturdu. 1861'de Glasgow Üniversitesi Regius Cerrahi Profesörü olarak atandığında, 33 yaşında ve evli, Britanya'nın en gelecek vadeden genç cerrahlarından biriydi.
"İrinin atmosferden gelmediğini" anlamak
Lister, Glasgow'da göreve başladığında, Glasgow Royal Infirmary'nin koğuşlarındaki mortaliteyi yakından gördü. Özellikle kendi sorumluluğundaki iki büyük cerrahi koğuş — kazada gelen bileşik kırıklar ve elektif ameliyat hastaları için — Glasgow'un en "hastalıklı" koğuşları arasındaydı. 1865'in başında, sorumluluğundaki ampütasyon hastalarının %46'sını sepsisten kaybetmişti. Bu, kendi kuşağındaki tüm cerrahların yaşadığı bir umutsuzluktu.
Lister, "neden bazı yaralar irin yapıyor, bazıları yapmıyor" sorusunu sistematik olarak araştırmaya başladı. Mikroskobu kullandı (babasının mirası burada işe yarıyordu); yara akıntısından örnekler aldı; histolojik kesitler hazırladı. Dönemin baskın teorisi — "miasma", yani kötü havadan kaynaklanan hastalık — onu tatmin etmiyordu, çünkü aynı hava soluyan iki hastadan biri iyileşiyor, biri ölüyordu.
1864-1865 dönemecinde, Glasgow Üniversitesi'ndeki bir meslektaşı — kimya profesörü Thomas Anderson — Lister'e Fransız kimyager Louis Pasteur'un 1857-1860 yılları arasında yayımladığı fermentasyon ve "mikrop teorisi" çalışmalarını gösterdi. Pasteur, şarap fermentasyonunun ve süt ekşimesinin, havada bulunan mikroskobik canlılar (microbes) tarafından yapıldığını kanıtlamıştı. Yani bozulma, "kötü hava"dan değil, canlı mikroorganizmalardan kaynaklanıyordu.
Lister'in karbolik asite ulaşması ilginç bir kanaldan geldi. 1864'te Carlisle şehir mühendisleri, kanalizasyon arıtma tesisinde kötü kokuyu gidermek ve hayvanlardaki paraziter enfeksiyonları azaltmak için karbolik asit (fenol, kömür katranından elde edilen aromatic bir bileşik) kullanmaya başlamışlardı. Glasgow'lu kimyager Thomas Anderson, Lister'e bu uygulamadan söz etti; Lister, kanalizasyonu temizleyen maddenin belki yarayı da temizleyebileceği mantığını kurdu. 1865 ortasında, küçük denemelere başladı.
Glasgow Royal Infirmary'de bir oğlan çocuğunun bacağı
Glasgow Royal Infirmary, erkek cerrahi koğuşu · Modern antiseptik cerrahinin doğum saati
Hasta: James Greenlees, 11 yaşında bir oğlan. Glasgow'un alt mahallelerinden, fakir bir ailenin çocuğu. Sokakta oynarken bir at arabasının önüne düşmüş; arabanın ağır tekerleği sol bacağının üzerinden geçmiş. Kaval kemiği (tibia) iki yerden kırılmış, kırık kemik parçaları deriyi yarıp dışarı fırlamış. Klasik bir compound fracture.
O dönemin standart yaklaşımı: önce ampütasyon (bacağın çıkarılması), sonra %50 olasılıkla sepsis ölümü. Eğer cerrah ampütasyonu reddederse, sepsis daha kesin. 11 yaşında bir çocuğun bacağını kesmek — emosyonel olarak yıkıcı bir karar. Çocuk masada ağlıyor; ailesi koridorda bekliyor.
Lister, koğuşa geldi. Çocuğu inceledi. Ampütasyon yerine, henüz hiçbir cerrahta denemediği bir şeyi denemeye karar verdi. Asistanlarına seslenip karbolik asit getirmelerini istedi.
Önce çocuğa kloroform anestezisi verildi (78-79. günlerin uzantısı — anestezi olmadan bu süreç dayanılmaz olurdu). Lister, eldivensiz ellerini ve aletlerini önce karbolik asit çözeltisine batırdı. Sonra yarayı bol karbolik asit ile yıkadı, kırılmış kemik parçalarını yerlerine yerleştirdi, deriyi süture etti. Yaranın üzerine karbolik asite batırılmış ketenden bir pansuman yerleştirdi; pansumanın etrafına ince bir kalay folyo sardı (karbolik asitin buharlaşmaması için); ve hepsini sıkıca bandajladı.
Ve bekledi.
Lister, sonraki günleri saat saat takip etti. James Greenlees'in ateşi yükselmedi. Yara kenarlarından kötü koku gelmedi. Çocuk normal yiyip içiyordu. Dört gün sonra, 16 Ağustos Çarşamba günü, Lister pansumanı açtı.
Pansumanın açılışı · "Pus yoktu. Kötü koku yoktu. Doku pembeydi."
Lister, pansumanı dikkatle açtı. Beklediği — koğuştaki diğer cerrahların bilinçaltında zaten gördüğü — şey: irin, ölü doku, kötü koku, kızarıklık, ateş. Hiçbirinden iz yoktu. Yara temizdi; doku pembeydi; iyileşme normal sürüyordu. Etrafındaki hemşireler ve genç asistanlar, ne gördüklerine inanamadan baktılar. Bazıları sessizce duraladı. Bazıları "nasıl olur" diye fısıldadı.
Lister, pansumanı tazeledi — yeni karbolik asite batırılmış keten, yeni kalay folyo. Çocuk haftalar boyunca koğuşta kaldı; pansumanlar 3-4 günde bir değiştirildi.
Altı hafta sonra, James Greenlees'in kaval kemiği tamamen kaynamış, yarası kapanmıştı. Bacağı sağlamdı. Yürüyebiliyordu. Lister, çocuğu taburcu etti; Glasgow sokaklarına geri döndü.
Modern antiseptik cerrahinin doğum saati buydu.
Yayınlamadan önce: 11 vaka, sistematik doğrulama
Lister, Crawford Long'un hatasını tekrarlamamaya kararlıydı (78. gün — Long'un yedi yıllık suskunluğu kendi önceliğini kaybetmesinin nedeni olmuştu). Ama hızla yayımlamak da istemiyordu — Pasteur'un mikrop teorisinin cerrahi pratiğe uygulanması büyük bir iddiaydı ve eleştiriye karşı sağlam veriye ihtiyaç vardı. 1865 sonbaharı ile 1866 sonu arası 15 ay boyunca, Lister, Glasgow Royal Infirmary'de bileşik kırık ve abse vakalarını sistematik olarak karbolik asit yöntemiyle tedavi etti. Vakaların ayrıntılı klinik notlarını tuttu, fotoğraf değil ama anatomik çizimler yaptı, sonuçları kaydetti.
İlk 11 vakalık serisinde — hepsi bileşik kırık — sadece iki ölüm oldu. Bu, dönem standartlarına göre olağanüstüydü; aynı koğuşta bir yıl önce mortalite %45 idi. Lister, verisinin yeterli güçte olduğuna kanaat getirdi.
"On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc."
16 Mart 1867 Cumartesi günü, Britanya'nın en prestijli tıp dergisi The Lancet'in haftalık sayısında, Lister'in birinci makalesi yayımlandı: "On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc., with Observations on the Conditions of Suppuration". Makalenin açılışında James Greenlees ve diğer üç hastanın vakaları sunuldu.
Sonraki dört hafta boyunca, ardışık üç makale daha geldi (23 Mart, 30 Mart, 6 Nisan); ardından 27 Temmuz 1867'de beşinci ve son makale yayımlandı, ki bu abse tedavisine odaklanıyordu. Toplam altı makalelik dizi, sistematik olarak 11 bileşik kırık vakasını ve birkaç abse vakasını detaylandırıyordu. Sonuçlar dramatikti: birçok klasik koğuş ölümünün önlenebilir olduğu açıkça gösteriliyordu.
LISTER'İN ANTİSEPTİK PROTOKOLÜ — 1867 SÜRÜMÜ
- El yıkama: Cerrah ve asistanları ameliyat öncesi ve sonrası ellerini %5 karbolik asit çözeltisi ile yıkamalı.
- Alet sterilizasyonu: Tüm cerrahi aletler kullanım öncesi karbolik asit çözeltisine batırılmalı; aletlerin gözenekli sap malzemesi (ağaç) yerine sert metaller tercih edilmeli.
- Yara yıkaması: Yara açıldıktan sonra karbolik asit ile bol yıkanmalı; tüm görünen yabancı maddeler temizlenmeli.
- Pansuman tekniği: Yara üzerine karbolik asite batırılmış keten / pamuk yerleştirilmeli; üzerine ince kalay folyo (buharlaşmayı önlemek için); en üste sıkı bandaj.
- Pansuman değişimi: Her 3-4 günde bir, aynı protokol; pansuman değişimi sırasında yara tekrar karbolik asit ile yıkanmalı.
- Catgut süturlar: Lister sonradan ipek süturların yerine karbolik asite emdirilmiş catgut (koyun bağırsağından yapılmış emilebilir sütur) önerdi; bu, vücutta kendiliğinden çözünür ve enfeksiyon odağı oluşturmazdı.
- 1871-1887 ekstra: Lister, ameliyathaneye karbolik asit spreyi ekledi — havayı sürekli antiseptik bulutuyla sararak aerosol kontaminasyonu önlemek için. (Sonradan terkedilecekti — etkisi sınırlı, hekim ve hastalar için toksik.)
Glasgow Royal Infirmary'nin koğuşlarında bir devrim
Lister, kendi protokolünü 1865 sonbaharından 1867 yazına dek sistematik uygulayarak Glasgow Royal Infirmary'deki kendi koğuşlarının mortalitesini dramatik biçimde düşürdü. Ağustos 1867'de Dublin'deki İngiliz Tıp Birliği toplantısında sunduğu özet:
1867-1879: tıp dünyasının yavaş ikna oluşu
Lister'in 1867 yayınları, hemen kabul görmedi. Britanya'nın muhafazakâr cerrahi camiası — özellikle Londra'daki saygıdeğer hekimler — protokole şiddetle direndi. Eleştiriler birkaç eksende toplandı:
⚔ LISTER PROTOKOLÜNE ERKEN DİRENÇ — 1867-1875 ARASI
- Teorik şüphecilik: "Mikrop teorisi" Britanya'da henüz tam kabul görmüş değildi; bazı önde gelen cerrahlar Pasteur'un fermentasyon çalışmalarını "abartılı" buluyordu. James Y. Simpson'un kendisi (79. günün karakteri!) — Edinburgh'daki Lister'in saygıdeğer çağdaşı — başta Lister'in fikirlerine şüpheyle yaklaştı; 1869'da kısmi çekincelerini kamuoyu önünde dile getirdi. Simpson ve Lister kişisel olarak dost kaldılar, ama kavramsal olarak ayrıştılar.
- İstatistik tartışması: 1868'de Wakefield'den genç bir cerrah, R. Lawson Tait (1845-1899), Lister'in mortalite verilerine alternatif istatistikler sundu. Tait'in iddiası: aynı dönemde Lister'in protokolünü uygulamayan diğer Glasgow koğuşlarında da mortalite düşüyordu; iyileşme antisepsiden değil, genel hijyen pratiğinin dolaylı iyileşmesinden gelebilirdi. Bu istatistiksel tartışma — Lister'in başarısının antisepsi mi yoksa "temizlik ve soğuk su okulu" mu olduğu — 1880-1890'lara kadar sürdü.
- Pratik zorluk: Karbolik asit cilt için tahriş ediciydi; cerrahların ve hemşirelerin elleri kabuk kabuk dökülüyor, dermatit gelişiyor, bazıları sistemik intoksikasyon belirtileri (baş ağrısı, bulantı) yaşıyordu. Lister sprey döneminde (1871-1887) ameliyathane içindeki tüm personel sürekli karbolik asit buharı altında çalışıyordu — uzun-vadede toksik bir maruziyet.
- Mesleki onur: Semmelweis'in trajedisinde olduğu gibi, "cerrahların ellerinin kirli olduğu" iması Viktoryen Britanya tıp camiasının onurunu zedeleyici bulundu. Bazı kıdemli cerrahlar, "genç bir Glasgow profesörü"nün kendilerine ders vermesini reddettiler.
Ama veri birikti. Almanya'da Theodor Billroth ve Richard von Volkmann, 1870'lerin başında Lister protokolünü benimsediler; sonuçları kendi koğuşlarında doğruladılar. Fransa'da Pasteur ve Lister doğrudan yazıştılar; Pasteur, Lister'i destekledi. 1877'de Lister, King's College London'a profesör olarak çağrıldı — Londra'nın merkezine geldi. 1880'lerde Britanya cerrahi dünyasında antisepsi standart hale geldi. 1890'larda Almanya'da Ernst von Bergmann ve Curt Schimmelbusch, "antisepsi" yerine "asepsi" yaklaşımına geçtiler — buhar sterilizasyonu, steril önlük, eldiven, maske kullanımı — ki bu, 20. yüzyıl cerrahi pratiğinin temeli olacaktı.
1877-1912: Londra, baronetlik ve nihai onur
Lister'in 1877-1912 arası 35 yılı, başarı zinciri olarak okunur:
1877-1912: LISTER'İN ZİRVESİ
- 1877: King's College London Cerrahi Profesörü atandı; Britanya'nın akademik merkezinin tam ortasında.
- 1883: Kraliçe Victoria tarafından baronet unvanı verildi — "Sir Joseph Lister, 1st Baronet, of Park Crescent, in the Parish of St. Marylebone, in the County of Middlesex".
- 1893: Eşi Agnes Syme aniden öldü (İtalya'da, gezi sırasında zatürre). Lister için yıkıcı kayıp; çocukları yoktu; ablası ve yeğenleri ile yaşadı.
- 1895-1900: Royal Society Başkanlığı — Britanya'nın en yüksek bilimsel onuru; Newton'dan beri devam eden geleneksel pozisyon. Lister, bu görevi alan ilk hekim.
- 1897: Baron Lister of Lyme Regis unvanı — baronetlikten baronluğa yükseltilen ilk Britanya hekimi. Bu, monarşik onur sisteminde tıbbın bilimsel statüsünün tanınmasının tarihsel adımıdır.
- 1902: Order of Merit — Britanya'nın en yüksek sivil onuru — kuruluş yılında ilk 12 alıcıdan biri.
- 10 Şubat 1912: Kent, Walmer'da kendi evinde sakin ölüm. 84 yaşındaydı — 78. günün Long-Wells-Morton-Jackson dörtlüsünün hiçbirinin ulaşamadığı bir yaş.
Lister'in cenazesi Westminster Abbey'de yapıldı; ailesi onu Agnes'in yanına, Hampstead Mezarlığı'na (Londra) gömdü. Westminster Abbey'de bir mezar yeri sunuldu ama aile reddetti — eşinin yanı tercih edildi.
Kalıcı miras: "Listerine" ağız çalkalama solüsyonu (Lambert Pharmacal Company tarafından 1879'da üretildi, 1914'te halka satışa açıldı) ve "Listeria monocytogenes" bakteri cinsi (1940'larda Joseph Lister Enstitüsü tarafından isimlendirildi), her ikisi de Lister'in adını taşır — bilimsel başarının popüler kültüre geçişinin nadir görülen iki uzantısı. Ironik olarak, Listerine bugün antiseptik bir ürün olarak hâlâ satılırken, Listeria adı verilen bakteri tehlikeli bir patojendir — Lister'in karşı savaştığı dünyanın iki yüzü.
80. günün kanser tarihiyle nihai bağı
Lister'in 1865-1867 başarısı, modern onkolojik cerrahinin tarihsel temellerinin ikinci sütununu kurdu. Birinci sütun anesteziydi (78-79. günler): hastayı acısız tutmak. İkinci sütun antisepsiydi: hastayı sepsisten korumak. Bu ikisi bir araya geldiğinde — ve sadece bir araya geldiğinde — kanser cerrahisi pratik olarak mümkün hale geldi:
ANTİSEPSİ × ONKOLOJİK CERRAHİ — ÜÇ HALKA
1. Uzun-süreli ameliyatların güvenliği. Anestezi tek başına bir hastayı saatlerce bilinçsiz tutabiliyordu; ama anestezi süresi uzadıkça yara enfeksiyonu olasılığı da artıyordu. Antisepsi olmadan, William Halsted'in 1894'teki saatler süren radikal mastektomi prosedürü (110. gün) mortalite yüzdesi nedeniyle pratik olmayacaktı. Lister'in karbolik asidi, "uzun cerrahi"yi mümkün kıldı.
2. Vücut içi disseksiyon güvenliği. Kanser ameliyatları çoğu zaman vücut boşluklarının (göğüs, karın, retroperiton, pelvis) içine derin disseksiyonu gerektiriyor. Pre-antiseptik dönemde, vücut boşluğunu açmak neredeyse kesin sepsis demekti — bu nedenle bu prosedürler nadiren denenirdi. Lister sonrası, abdominal cerrahi, torasik cerrahi ve ardından modern onkolojik radikal disseksiyon mümkün hale geldi.
3. Cerrahın elinin "uzantısı" olarak güven. Lister, cerrah elinin kendisinin bir enfeksiyon vektörü olduğunu gösterdi. Bu kavram bugün operasyon teknolojisi, eldiven, maske, steril önlük, hava filtrasyonu, kuralı yıkamayan operatör pratiklerinin tümünün arkasında yatan ilkedir. Modern onkolojik ameliyathaneler, bu pratiklerin sürekliliği üzerinde işler.
Tıphane-i Âmire'den Cemil Topuzlu Paşa'ya: antisepsinin Osmanlı tıbbına girişi
Lister'in 1867 Lancet makaleleri, Avrupa tıp dünyasında hızla yayıldı; haber İstanbul'a yaklaşık bir yıl içinde ulaştı. Tıphane-i Âmire (75. gün — Mustafa Behçet Efendi 1827) ve onun gelişmiş hali olan Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane, Avrupa tıp dergilerini düzenli olarak izliyordu. Lister yöntemi 1869-1870 dönemecinde Avusturyalı kıdemli hocalar (özellikle Karl Ambros Bernard ve sonraki dönemde Sigmund Spitzer) tarafından İstanbul cerrahi koğuşlarına tanıtıldı.
Ama tam adapsyon, modern Türk cerrahisinin kurucusu Cemil Topuzlu Paşa (1866-1958) ile geldi. Cemil Topuzlu — ki 92. gün konusu olacak — 1880'lerde Paris'te eğitim aldı; tam o yıllarda Louis Pasteur'un Paris'teki laboratuvarı bilim dünyasının ilgi odağıydı, ve Lister'in antiseptik yöntemi Avrupa cerrahi pratiğinin tartışmasız standardı olmuştu. Topuzlu, Paris'ten Berlin ve Viyana'ya geçti; Theodor Billroth'un Vienna'daki kliniğinde rotasyon yaptı — Billroth, Lister antisepsisini Almanca konuşan dünyada öncüleyen kişiydi. Cemil Topuzlu 1890'larda İstanbul'a döndüğünde, eter + kloroform + karbolik asit antisepsi + Listerian alet sterilizasyonu — dördü birden — Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'ye taşıdı. Modern Türk onkolojik cerrahi pratiğinin doğum sertifikası, 1890'lar İstanbul'a uzanır; ama onun arkasında 12 Ağustos 1865 Glasgow'lu bir oğlan çocuğunun ezilmiş bacağı vardır.
ANESTEZİ + ANTİSEPSİ = MODERN ONKOLOJİK CERRAHİ
🔍 BU YAZIDA DOĞRULANAN BİLGİLER
- Joseph Lister: 5 Nisan 1827 Upton, Essex doğum — 10 Şubat 1912 Walmer, Kent ölüm. Quaker bir şarap tüccarı oğlu. Babası Joseph Jackson Lister (akromatik mikroskobu geliştiren amatör optikçi, 1830 Royal Society üyesi).
- Eğitim: University College London, 1847 sanat lisansı, 1852 BMBSCh tıp diploması, aynı yıl Royal College of Surgeons üyeliği.
- James Syme: 1854 Lister'in mentoru olarak; Edinburgh Royal Infirmary baş cerrahı, "Napolyon of Surgery".
- Agnes Syme evliliği: Nisan 1856 (bazı kaynaklarda 1857 verilir; Past Medical History "April 1856" der). Çocuksuz; Agnes 1893'te İtalya'da zatürreden öldü.
- Glasgow Üniversitesi Regius Cerrahi Profesörü: 1861, 33 yaşında.
- Pasteur etkisi: Glasgow kimya profesörü Thomas Anderson, 1864-1865'te Lister'e Pasteur'ün 1857-1860 fermentasyon-mikrop çalışmalarını gösterdi.
- Karbolik asit kaynağı: Carlisle şehri kanalizasyon arıtma tesisinde kötü kokuyu giderme ve hayvan paraziter enfeksiyon önleme uygulaması.
- James Greenlees vakası: 11 yaşında, 12 Ağustos 1865 Cumartesi, Glasgow Royal Infirmary'ye yatış. Sol tibia bileşik kırığı, at arabası tekerleğinin geçmesi sonucu. Lister'in karbolik asit pansumanı; 4 gün sonra enfeksiyon yok; 6 hafta sonra kemik kaynaması; başarılı taburculuk.
- The Lancet makaleleri: Mart-Temmuz 1867, 6 makalelik dizi. İlk makale 16 Mart 1867 (bazı kaynaklarda toplam 5 makale olarak listelenir; James Lind Library 6 olarak verir). Beşinci/sonuncusu 27 Temmuz 1867.
- İlk seri verisi: 11 bileşik kırık vakası, sadece 2 ölüm.
- Mortalite düşüşü: 1864-1865 ampütasyon mortalitesi %46 → 1867 sonrası %15.
- Dublin BMA toplantısı: Ağustos 1867, antiseptik tedavinin halka açık duyurusu. Lister'in koğuşlarında 9 ay süreyle hiçbir pyaemia/erysipelas/gangrene vakası olmadı sunumu.
- Karbolik asit sprey dönemi: 1871-1887, 1:100 dilüsyon ameliyathane spreyi; sonradan terkedildi.
- Direnç: R. Lawson Tait (1845-1899) 1868 istatistiksel itirazları; James Y. Simpson 1869 kısmi şüpheleri.
- Almanya'da kabul: Theodor Billroth (Viyana) ve Richard von Volkmann (Halle) 1870'lerin başında.
- Lister'in geç kariyer onurları: 1877 King's College London Profesörü; 1883 baronet; 1895-1900 Royal Society Başkanı (Britanya'da bu pozisyona getirilen ilk hekim); 1897 baron unvanı; 1902 Order of Merit (kuruluş yılı ilk 12 alıcı).
- Ölüm: 10 Şubat 1912, Walmer Kent, kendi evinde, 84 yaşında.
- Cenaze: Westminster Abbey cenaze töreni; Hampstead Mezarlığı'nda (Londra) Agnes Syme'ın yanına defin.
- Semmelweis bağlantısı: Ignaz Semmelweis (1818-1865), Viyana, 1847 puerperal ateş çalışması. 1865 Ağustos'unda akıl hastanesinde ölüm — Lister'in Greenlees vakasıyla aynı ay.
Wilhelm Conrad Röntgen ve X-Işınlarının Keşfi: Würzburg 8 Kasım 1895, Eşi Anna'nın Eli ve Tıp Görüntülemesinin Doğum Saati
Anestezi (78-79. günler) ve antisepsi (80. gün) modern cerrahinin iki sütununu kurdu; ama cerrah hâlâ vücudun içini görmeden ameliyat ediyordu. Tüm tanı, palpasyon, perküsyon, oskültasyon ve klinik gözlem üzerine kuruluydu. 8 Kasım 1895 Cuma akşamı, Würzburg Üniversitesi'nin karanlık laboratuvarında Profesör Wilhelm Conrad Röntgen, katot ışını deneyleri yaparken, odanın diğer ucundaki bir bariyumlu platinosiyanür ekranın kendiliğinden ışıldadığını fark etti. Bilinmeyen bir ışın türü, kalın kartonun, ahşabın, kemiklerinin içinden geçiyordu. Sonraki haftalar tarihin en yoğun bilimsel gözlem dönemlerinden biri oldu. 22 Aralık 1895'te eşi Anna Bertha'nın sol elini bir fotoğraf plakasına koydu; 15 dakikalık ekspozdan sonra çıkan görüntü, modern tıp tarihinin ilk insan röntgen filmiydi. Anna gördüğünde "Ben kendi ölümümü gördüm" dedi. Yarın bu hikâyeyi — Röntgen'in keşfi, 1896'da tıp pratiğine hızla girişi, ve 1898'de Marie Curie'nin radyumla başlattığı zincirin onkolojiye uzanan kollarını — inceleyeceğiz.
Yazarın notu: Bu yazıdaki Lister alıntısı, 1867 The Lancet ve Ağustos 1867 Dublin BMA toplantısı sunumundan derlenen kavramsal bir uyarlamadır; orijinal İngilizce metin The Lancet ve British Medical Journal 1867 sayılarında bulunur. James Greenlees vakasının ayrıntıları (yaş, tarih, yaralanma mekanizması, sonuç) Glasgow Royal Infirmary hasta kayıtları ve Lister'in 1867 Lancet makalesinden doğrulanmıştır. Semmelweis'in trajik biyografisi, modern tıp tarihinin temel referansı olarak hatırlanır; ileri günlerde Semmelweis için ayrı bir kanser-dışı tıp tarihi günü ayrılabilir. R. Lawson Tait'in 1868 istatistiksel itirazları, modern tıbbın "evidence-based medicine" tartışmalarının önemli erken örneklerinden biridir; Lister'in başarısının antisepsi mi yoksa genel hijyen pratiğinin dolaylı iyileşmesi mi olduğu sorusu, modern epidemiyolojik metodoloji açısından hâlâ ilginç bir tarihsel örnek olarak tartışılır. 92. günde Cemil Topuzlu Paşa, 110. günde William Halsted'in radikal mastektomisi, ve 81. günde Röntgen'in X-ışınları detaylı işlenecek.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Lister J. On a New Method of Treating Compound Fracture, Abscess, etc., with Observations on the Conditions of Suppuration. The Lancet, 16 Mart - 27 Temmuz 1867 (6 makalelik dizi). (Modern antiseptik cerrahinin doğum metni.)
- Lister J. An Address on the Antiseptic System of Treatment in Surgery, Delivered before the Medico-Chirurgical Society of Glasgow. British Medical Journal, 1867. (Dublin BMA toplantısı sunumu sonrası yayın.)
- Worboys M. Joseph Lister and the performance of antiseptic surgery. Notes and Records of the Royal Society 2013;67(3):199-209. doi:10.1098/rsnr.2013.0028 (Lister'in keşfinin sosyal-tarihsel analizi.)
- Goldman B. Joseph Lister: The Surgical Pioneer Who Transformed Medicine. (Modern biyografik derleme.)
- Schlich T. Statistics and the British controversy about the effects of Joseph Lister's system of antisepsis for surgery, 1867-1890. James Lind Library, 2015. (Lister'in başarısının istatistiksel doğrulama tartışması.)
- Pitt D, Aubin JM. Joseph Lister: father of modern surgery. Canadian Journal of Surgery 2012;55(5):E8-9. (Vefatının 100. yıldönümü değerlendirmesi.)
- Toledo-Pereyra LH. Joseph Lister (1827-1912): A Pioneer of Antiseptic Surgery. PMC 2023. (Akademik biyografik derleme.)
- Cheyne WW. Lister and His Achievement. London: Longmans, Green and Co., 1925. (Lister'in öğrencisi tarafından yazılmış klasik biyografi.)
- Fitzharris L. The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine. New York: Scientific American/Farrar, Straus and Giroux, 2017. (Modern popüler tıp tarihi monografı.)
- Carter KC, Carter BR. Childbed Fever: A Scientific Biography of Ignaz Semmelweis. Westport, CT: Greenwood Press, 1994. (Semmelweis biyografisi, Lister-Semmelweis tarihsel paralelliği.)
- Pasteur L. Études sur le Vin et sur la Bière. Paris, 1866-1876. (Pasteur'un fermentasyon-mikrop çalışmalarının orijinal yayını.)
- The Lancet Editorial Board. Joseph Lister Centenary Issue. The Lancet, Şubat 2012. (Vefatının 100. yıldönümü editöryal değerlendirmesi.)
- Royal College of Surgeons of Edinburgh. Joseph Lister Papers archive. RCSed Library, Edinburgh. (Lister'in kişisel arşivi, mektuplar, klinik notlar.)
- Türk Cerrahi Derneği. Türkiye'de cerrahi tarihi — Tıphane-i Âmire'den Cumhuriyet dönemine. İstanbul: TCD derlemesi.
Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 80. günüdür. Joseph Lister'in 12 Ağustos 1865 Glasgow Royal Infirmary'deki James Greenlees vakası, modern antiseptik cerrahinin yazılı doğum sertifikası olarak tıp tarihinde kalır. Anestezi (Morton 1846, Simpson 1847 — 78-79. günler) ve antisepsi (Lister 1865-1867) bir araya geldiğinde, William Halsted'in 1894 radikal mastektomisi (110. gün) ve 20. yüzyıl onkolojik cerrahi paradigması mümkün hale geldi. Memorial Göztepe gibi modern tertiary onkoloji merkezlerinde bugün uygulanan tüm cerrahi sterilizasyon, eldiven, steril önlük, hava filtrasyonu pratikleri, 12 Ağustos 1865 Glasgow gününün uzun uzantısıdır. Bu yazıdaki istatistiksel veriler — özellikle Lister'in pre/post antisepsi mortalite rakamları — modern evidence-based medicine metodolojisi açısından bazı yöntemsel sorunlar barındırır (örneklem seçimi, eşzamanlı kontrol grubu eksikliği, retrospektif analiz); ancak tarihsel olarak Lister'in antiseptik sisteminin pratik etkisi konusunda akademik konsensüs sağlamdır. R. Lawson Tait ve diğer 1868-1890 itirazları, modern epidemiyolojik metodolojinin erken örnekleri olarak tıp tarihi öğretiminde değerli vakalar olarak kalır. Semmelweis trajedisi ise bilimsel bilgi yayılımının sosyal-psikolojik direnci konusunda tıp tarihinin en hazin örneklerinden biridir. Bu yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tıbbi tedavi yönlendirmesi içermez. Yazıdaki tüm tarih, biyografi ve mekân verileri Lister'in 1867 The Lancet orijinal yayınları, Worboys 2013 Royal Society Notes ve Records analizi, Schlich 2015 James Lind Library istatistiksel inceleme, Fitzharris 2017 popüler monografı, Pitt & Aubin 2012 Canadian Journal of Surgery makalesi, ve modern arşivsel kaynaklardan doğrulanmıştır.
