James Young Simpson ve Kloroform – Doğum Acısı Tabusunun Kırılışı
4 Kasım 1847 Akşamı Edinburgh Queen Street 52'de Bir Yemek Partisi, Üç Adam, Üç Şişe Sıvı ve Yere Düşüş: James Young Simpson, Kloroform ve Obstetrik Anestezinin Tabu Kırılması
16 Ekim 1846 Boston Massachusetts General Hospital'daki Eter Day sahnesinden tam bir yıl, üç hafta sonra — 4 Kasım 1847 Perşembe akşamı — İskoçya'nın Edinburgh şehrinde, Queen Street numara 52'deki taşevin yemek odasında benzersiz bir akşam yemeği düzenlendi. Ev sahibi 36 yaşındaki Profesör James Young Simpson'du — Bathgate'li bir fırıncının yedinci ya da sekizinci oğlu (kaynaklar arasında tartışmalı), 14 yaşında Edinburgh Üniversitesi'ne giren, 21 yaşında MD diploması alan, 28 yaşında Edinburgh'da Midwifery (Ebelik/Doğum Bilimi) Profesörü olan, Avrupa'nın en aranan obstetrisyenlerinden biri. Yemek masasına onunla birlikte oturan iki asistan: Dr. George Skene Keith (1819-1910) ve Dr. James Matthews Duncan (1826-1890). Üç adamın akşam rutini bir yıldır şuydu: yemek sonrası Simpson'un yemek odasında bir araya gelmek, masaya bir sürahi yeni bir kimyasal madde koymak, kokusunu çekmek, anestezi etkisi olup olmadığını gözlemlemek. 19 Ocak 1847'de Simpson zaten Britanya'da ilk kez bir doğumda eter kullanmıştı — başarılı, ama eter'in keskin kokusu, akciğer iritasyonu, uzun yatış süresi ve postoperatif bulantı klinik yetersizlikti. Daha iyi bir madde arıyorlardı. O Perşembe akşamı, masaya Linlithgow'lu eczacı David Waldie'nin önerisiyle aldıkları yeni bir madde koyuldu — Edinburgh North Bridge üzerindeki Duncan and Flockhart eczacısından, William Flockhart'tan satın alınan berrak, ağır, tatlımsı kokulu bir sıvı. Adı: kloroform. Birer kâseye boşalttılar, üzerine eğildiler, derin nefes aldılar. Birkaç saniye içinde üç adam da yere düştü. Simpson, masanın altında kendine geldiğinde, sandalyesinden devrildiğini, eşi Jessie'nin ve hizmetkârın koşarak geldiğini hatırladı; Matthews Duncan masanın altında horluyordu; Keith ayaklarını masadan kaldırıyor, sandalyesiyle birlikte yıkıyordu. Simpson o anda kararını verdi: bu madde, modern tıbbın aradığı şeydi. 8 Kasım 1847'de bir doğumda ilk kez kullandı; 15 Kasım 1847'de Edinburgh Medico-Chirurgical Society'de halka açık bir demonstrasyon yaptı; aynı hafta "Account of a New Anaesthetic Agent" başlıklı broşürünü yayımladı. Ama gerçek mücadele şimdi başlıyordu — çünkü Simpson, kloroformu sadece cerrahide değil, doğum acısını dindirmek için kullanıyordu. Ve Britanya'nın muhafazakâr kilise çevreleri, "Tanrı, Havva'yı doğum acısıyla cezalandırdı" diyerek karşı çıktılar. Tabunun kırılması altı yıl sürecek ve nihai onay 7 Nisan 1853'te, Buckingham Sarayı'nda, Kraliçe Victoria'nın sekizinci çocuğu Prens Leopold'un doğumunda gelecekti. Bugün — serinin 79. gününde — bu hikâyenin tamamını inceliyoruz.
14 yaşında üniversiteye, 28 yaşında profesör
James Young Simpson, 7 Haziran 1811'de İskoçya'nın Linlithgowshire bölgesindeki küçük Bathgate kasabasında doğdu. Babası David Simpson köy fırıncısıydı; annesi Mary Jarvis ise Simpson dokuz yaşındayken öldü ve oğlunu büyük bir hüzünle bıraktı. Aile fakirdi ama oğullarındaki akademik yeteneği erken fark ettiler; ailenin bütün abileri kazançlarından bir kısmını kıyıp en küçük kardeşin eğitimine yatırdılar.
1825'te, henüz 14 yaşındayken, James Edinburgh Üniversitesi'ne kabul edildi — önce sanat fakültesinde, sonra iki yıl sonra tıp fakültesine geçti. 1832'de, 21 yaşında, MD diplomasını aldı. Tıbbi doktorasının ardından Edinburgh'da pratisyenlik yaptı; 1839'da hocası James Hamilton'ın emekliye ayrılmasıyla boşalan kürsü için başvurdu. Aday olarak hem genç hem deneyimsizdi — ve bekardı, ki Viktoryen dönem akademisi için olumsuz bir nitelikti.
Simpson hızla çözüm üretti: 1839'da uzak akrabası ve uzun süredir tanıdığı Jessie Grindlay ile evlendi; aynı yıl, 28 yaşında, Edinburgh Üniversitesi Midwifery Profesörü olarak atandı. Bu yaşta böyle bir görev, dönem standartlarına göre olağanüstüydü. Sonraki 30 yıl boyunca, Edinburgh'un en aranan obstetrisyeni olarak çalıştı; evine hasta için Avrupa kıtasından, hatta Amerika'dan kadınlar gelirdi. Aynı zamanda jinekoloji alanının modern temellerini de attı; bugün bile kullanılan "Simpson forsepsi" (uzun obstetrik forseps) ve "Simpson uterus sondası" onun tasarımlarıdır.
Karakter notu: Simpson'ın çağdaşları onu olağanüstü bir enerjiye, kişisel cazibeye ve geniş entelektüel meraka sahip biri olarak tanımlardı. Tıbbın yanı sıra arkeolojiyle ilgilenir, İskoçya'da cüzzam tarihi üzerine uzman bir akademisyendi; Kraliyet Tarih Cemiyeti üyesi seçildi. Hastalarına karşı sabırlı, öğrencilerine karşı cömert, meslektaşlarıyla tartışmalarda yılmazdı. Bu son nitelik, 1847-1853 arası kloroform tabu kavgasında onu kilise yetkilileriyle ve muhafazakâr meslektaşlarıyla doğrudan çatıştırırken işine yarayacaktı.
Boston haberinin Edinburgh'a gelişi ve Simpson'un hızlı tepkisi
16 Ekim 1846 Boston Ether Day sahnesinin haberi, buharlı gemilerle Atlantik'i geçtikten sonra Aralık 1846 ortasında Londra'ya ulaştı. 21 Aralık 1846'da Robert Liston (78. günümüzün karakteri), University College Hospital'da Britanya'nın ilk eter ameliyatını yaptı; haber hızla Edinburgh'a yayıldı. Simpson, haberi okur okumaz harekete geçti.
19 Ocak 1847 Salı günü, Edinburgh'da zor bir doğum vakası nedeniyle çağrıldığı bir evde, Simpson eteri ilk kez bir doğumda kullandı. Hasta, daralmış pelvis nedeniyle uzun ve acılı bir doğum yaşıyordu; Simpson, eter buharını bir süngerle hastanın yüzüne uyguladı ve fetüsü forseps yardımıyla doğurttu. Anne hayatta kaldı, bebek hayatta kaldı, anne acıyı hatırlamıyordu. Bu, Britanya'da bir doğumda ilk anestezi kullanımıdır.
Ama Simpson eterden tam memnun kalmadı. Eterin pratik dezavantajları şunlardı: keskin ve hoş olmayan koku; akciğer iritasyonu nedeniyle öksürük; uzun indüksiyon süresi (5-10 dakika); postoperatif uzun süreli bilinç bulanıklığı ve bulantı; ev içinde uygulandığında kolayca tutuşma riski (yağ lambası ve mum kullanımının yaygın olduğu Viktoryen dönemde tehlike). Simpson, daha hızlı etkili, daha az kokulu, daha az yan etkili bir alternatif arıyordu.
Üç adam, bir yemek odası ve uçucu kimyasal şişeleri
1847 yazından itibaren Simpson, iki genç asistanıyla birlikte sistematik bir arayışa girdi. Her akşam yemekten sonra, Queen Street 52'deki taşevinin yemek odasında bir araya geliyorlardı. Masaya o gün edindikleri yeni bir uçucu kimyasal madde konuyor, ya bir kaba dökerek üzerine eğiliyor, ya bir bezi ıslatıp koklayarak inhale ediyorlardı.
James Young Simpson
Dr. George Skene Keith
Dr. James Matthews Duncan
1847 yaz ve sonbahar boyunca üçlü, on'dan fazla kimyasal maddeyi test etti — bromid bileşikleri, asetal, iyodür, çeşitli organik solventler. Çoğu ya etkisizdi, ya da kabul edilemez yan etkiler veriyordu. Ekim sonu - Kasım başı, Simpson Linlithgowshire'a kısa bir ziyaret yaptı. Bathgate doğumlu ve Linlithgow'da pratik yapan bir eczacı tanıdı: David Waldie.
Waldie, Simpson'un öğrencilik yıllarından bir tanıdığıydı; sonra Liverpool'da endüstriyel kimyacı olarak çalışmıştı. Linlithgow'daki kısa ziyaretinde Simpson'a, son zamanlarda incelediği bir bileşikten bahsetti: kloroform. Triklorometan formülü CHCl₃ ile gösterilen bu madde, ilk kez 1831'de üç farklı kimyacı tarafından birbirinden bağımsız sentezlenmişti (Justus von Liebig Almanya'da, Eugène Soubeiran Fransa'da, Samuel Guthrie ABD'de). Waldie, Simpson'a kloroformun anestezik özellikler gösterebileceğini, hayvan deneylerinin daha önce yapıldığını hatırlatıp, denemesini önerdi.
Kayıp bir öncül: Kloroformun anestezik özelliklerini ilk kez bilimsel olarak hayvanlarda tanımlayan kişi aslında Simpson değildi — 1842'de Newcastle'lı Dr. Robert Mortimer Glover, kloroformun köpekler üzerindeki sedatif ve anestezik etkilerini tezi olarak yayımlamış, bu tezi ile Harveian Cemiyeti'nin Altın Madalyasını kazanmıştı. Ama Glover, insanlarda kullanılabileceğini düşünmedi; maddenin güvenliği konusunda kaygılıydı. Tarihsel ironi şudur: Glover'ın endişeleri haklı çıkacaktı — kloroform sonraki on yıllarda binlerce hastada beklenmedik kardiyak ölüme yol açacak ve sonunda 20. yüzyıl ortasında klinik kullanımdan çekilecekti. Ama 1847'de bu bilinmiyordu. Glover'in öncül çalışması, Waldie'nin önerisinin kavramsal arka planını oluşturuyordu. Glover'in kendisi 1859'da, ironik biçimde, kendine fazla kloroform vererek öldü.
Edinburgh'a dönen Simpson, North Bridge'deki Duncan and Flockhart eczacısından — eczacı William Flockhart'tan — bir şişe kloroform satın aldı. 4 Kasım 1847 Perşembe akşamı için sahneye hazırdı.
Yemek masasının altında bulunan üç doktor
Queen Street 52, taşevin yemek odası · Modern obstetrik anestezinin keşif anı
Akşam yemeği bitti. Simpson, Keith ve Matthews Duncan masanın etrafında toplandı. Ev sakindi; Simpson'ın eşi Jessie ve hizmetkâr başka odadaydı. Masaya o gün William Flockhart'tan alınan kloroform şişesi konuldu. Önce bir-iki başka bileşik (gözden geçirme aşamasında olduğu) denendi — etkisiz.
Sıra kloroforma geldi. Üç adam birer küçük tabağa berrak sıvıdan döktü. Üzerine eğildiler. Bir veya iki derin nefes — ardından, anlık ve dramatik bir etki: her üçü de sandalyelerinden devrildi.
Simpson, kendine geldiğinde masanın altında uzanıyordu. İlk düşüncesi: "Bu eterden çok daha güçlü ve hızlı." Etrafına baktı: Matthews Duncan masanın altında horluyor, Keith ise sandalyesinden devrilirken bacaklarıyla yemek masasını yukarı doğru tekmelemiş — masada şişeler, bardaklar, tabaklar yıkılmıştı. Jessie ve hizmetkâr odanın kapısında dehşetle duruyordu.
Birkaç dakika içinde her üçü de uyandı. Hiçbiri ciddi yan etki yaşamadı. Simpson, o anda kararını verdi: bu, modern tıbbın aradığı maddeydi.
Sonraki saatler boyunca üçlü, kontrollü dozlarla yeniden denemeler yaptı. Birkaç kez daha kloroform inhale ettiler; her seferinde hızlı bilinç kaybı, kısa süreli anestezi, hızlı uyanış. Eter'in 5-10 dakikalık indüksiyon süresine karşı, kloroform 30-60 saniye içinde etkisini gösteriyordu. Postoperatif bulantı eter'den daha azdı. Tutuşma riski daha düşüktü. Koku tatlımsı ve hoştu — ev içinde uygulanabilir.
İnce çizgi: Sonraki yıllarda Simpson, 4 Kasım 1847 gecesinin ne kadar tehlikeli olduğunu zaman zaman kabul edecekti. Eğer ilk dozaj fazla yüksek olsaydı, üç adamın da öldüğü senaryo gerçekçiydi. Kloroform, eterden farklı olarak kardiyak aritmi ve solunum depresyonu yapabilen, terapötik aralığı dar bir ajandır. Sonraki on yıllarda bu özellik binlerce ölüme yol açacak ve 20. yüzyıl ortasında kloroformun klinik kullanımdan çıkarılmasına neden olacaktı. 4 Kasım gecesi, modern tıp tarihinin en şanslı kazalarından biri olarak okunabilir: eğer üç adam ölmüş olsaydı, kloroform "tehlikeli bir madde" olarak kayda geçecek, anestezi tarihi farklı bir yola sapacaktı. Hayatta kalmaları, modern obstetrik anestezinin doğum sertifikasını yazdırdı.
Wilhelmina Carstairs'in oğlu: "Anaesthesie" diye adlandırılan ilk doğum
4 Kasım Perşembe gecesindeki keşiften sadece dört gün sonra, 8 Kasım 1847 Pazartesi günü, Simpson Edinburgh'da zor bir doğum vakası için çağrıldı. Hasta Wilhelmina Carstairs adlı bir kadındı; birkaç yıl önce ilk doğumunda günlerce süren, sonunda bebeği kaybedilen travmatik bir deneyim yaşamıştı. Bu, ikinci gebeliğiydi; korkudan kemikleri ürperiyordu.
Simpson, ona kloroformu uyguladı. Doğum saatler değil, dakikalar sürdü; ağrısız geçti; Wilhelmina sağlıklı bir oğlan dünyaya getirdi. Anne, bebeği görmek için uyandığında öyle minnettardı ki, çocuğun ortasındaki ismini Anaesthesie diye koydu — Yunanca-Latince "duyusuzluk" kelimesinden. (Çocuğun tam adı kaynaklarda farklı geçer; bazıları "Wilhelmina Anaesthesie Carstairs" der.) Modern obstetrik anestezinin ilk hastası, isminin ortasında bu hikâyeyi taşıyarak büyüdü.
"Account of a New Anaesthetic Agent" ve Edinburgh'un hızlı yayını
Simpson, keşfini saklamadı. 4 Kasım'dan tam 11 gün sonra, 15 Kasım 1847 Pazartesi günü, Edinburgh Medico-Chirurgical Society'nin haftalık toplantısında halka açık demonstrasyon yaptı. Aynı hafta — bazı kaynaklara göre 10 Kasım, bazılarına göre 15 Kasım — "Account of a New Anaesthetic Agent, as a Substitute for Sulphuric Ether in Surgical Operations and Midwifery" başlıklı broşürünü yayımladı. The Scotsman gazetesi haberi ön sayfasından duyurdu; broşür Londra'da basıldı, Avrupa'ya yayıldı.
Sonuç dramatikti. Yıl sonuna kalmadan İngiltere'nin, Fransa'nın ve Almanya'nın büyük cerrahi merkezlerinde kloroform standart anestezik olarak benimsendi. Duncan and Flockhart eczacısı, talebi karşılayamayacak duruma geldi; William Flockhart, gece-gündüz üretim yaparak Avrupa'ya kloroform gönderiyordu. Aynı sürede Crimean Savaşı (1853-1856) yaklaşıyordu; Florence Nightingale ve İngiliz Ordusu, askeri cerrahi için Simpson'dan kloroform tedariki istedi. Bu, modern askeri anesteziyolojinin başlangıcıdır.
Ama bir cephe direnç gösteriyordu — ve bu cephe en güçlüsüydü: Kilise.
"Tanrı, Havva'yı doğum acısıyla cezalandırdı"
✝ KİLİSE İTİRAZI — DİNİ TEMEL
Britanya'nın muhafazakâr kilise çevreleri, Simpson'ın kloroformu doğum acısını dindirmek için kullanmasına şiddetle karşı çıktılar. Argüman, Eski Ahit'in Genesis (Tekvin) bölümünden geliyordu: Tanrı, Havva'nın Cennet'teki günahından sonra ona şöyle der (Genesis 3:16): "Çekeceğin sıkıntıyı çok artıracağım, ağrı çekerek çocuk doğuracaksın."
Kilise yetkilileri bu ayeti şöyle yorumladı: doğum acısı, Tanrı'nın kadına verdiği ilahi cezadır; onu farmakolojik olarak ortadan kaldırmak, Tanrı'nın iradesine karşı gelmektir. Hekim ve hastanın ahlaki sorumluluğu, doğum acısını kabul etmektir, gidermek değil.
Bu argüman, sadece teolojik değildi; Viktoryen toplumsal yapının cinsiyet rollerini de pekiştiriyordu — doğum acısı, kadınlığın "özel görevi"nin bir parçası olarak çerçeveleniyordu. Kloroformu kabul etmek, bu çerçeveyi yıkmak demekti.
Simpson, kilise yetkilileriyle ve muhafazakâr meslektaşlarıyla doğrudan tartıştı. 1847 sonu - 1848 başında, kendi savunmasını yapan birden çok yazılı broşür yayımladı. En ünlüsü, Genesis 2:21'i argüman olarak kullanan yazısıydı:
Simpson'un bu cevabı zekiceydi: Kilise'nin kendi kutsal metnini, anestezi lehine bir argüman olarak çevirdi. Ama Britanya'nın geniş kilise yapısını ikna etmek için yeterli değildi. Tartışma 1848-1853 arası beş yıl boyunca sürdü; bu dönemde Simpson, Edinburgh ve Londra'nın aydın hekim çevrelerinde kloroformu yaygınlaştırırken, kırsal ve muhafazakâr Britanya'da doğum acısının "doğal" kabul edilmesi sürdü.
"Chloroform à la reine" — tabunun nihai kırılışı
Kraliçe Victoria'nın sekizinci çocuğu Prens Leopold'un doğumu
33 yaşındaki Kraliçe Victoria, sekizinci hamileliğini yaşıyordu. Önceki yedi doğumda — Victoria, Edward, Alice, Alfred, Helena, Louise, Arthur — anestezi kullanmamıştı, ama her birinde doğum sonrası uzun süren yorgunluk, depresyon ve fiziksel zorluk yaşamıştı. 1853 başında, eşi Prens Albert'in ısrarıyla, sekizinci doğumda kloroform denemesine karar verdiler.
Doğumu uygulayacak hekim, Londra'nın en saygıdeğer obstetrisyenlerinden ve epidemiyolojik araştırmacısı (1854 Broad Street kolera salgını çalışmasının kahramanı) Dr. John Snow (1813-1858) idi. Snow, kloroformu mendil tekniği ile (open-drop method) — bir bezi kloroformla ıslatıp Kraliçe'nin yüzüne tutmak — uyguladı. Doz dikkatli, sınırlı, ve bilinç tam kapatılmadı; modern terimle "kısmi sedasyon" düzeyinde tutuldu. Bu, sonradan "chloroform à la reine" (Kraliçe usulü kloroform) adıyla anılacak teknikti.
Doğum başarılı oldu. Prens Leopold sağlıklı doğdu; Victoria, doğum sonrası önceki çocuklarına göre çok daha hızlı toparlandı. Bilinciyle ilgili öyle olumlu hissetti ki, sonraki çocuğu Prenses Beatrice'in 1857'deki doğumunda da kloroform kullandı.
Kraliçe'nin kararı, dini ve sosyal tabuyu tek bir hamlede kırdı. Eğer İngiliz Kilisesi'nin başkanı, Britanya'nın en yüksek kadını, ve "Imperatrice and Mother of the Empire" olarak görülen Victoria kloroform alabiliyorsa — sıradan İngiliz kadını da alabilirdi. "Tanrı, Havva'yı doğum acısıyla cezalandırdı" argümanı, Kraliyet onayı karşısında bir gecede dayanaksız hale geldi.
1853'ten sonraki birkaç yıl içinde Britanya'nın her doğumhanesinde kloroform standart hale geldi. Avrupa'nın kalan kıtaları takip etti. Kuzey Amerika'da eter daha uzun süre baskın kaldı (Massachusetts General Hospital'ın 1846 mirası nedeniyle), ama Britanya tarafı kloroformla aydınlandı. Obstetrik anestezinin tabusu kırılmıştı.
1847-1870: zirve, baronetlik ve sakin son
Simpson'un 1847 keşfinden sonraki 23 yıllık kariyeri, başarı zinciri olarak okunur:
1847-1870: SIMPSON'IN ZİRVESİ
- 1847: İskoçya'daki Kraliçe Hekimi (Physician to the Queen in Scotland) olarak atandı — Kraliyet onayı kloroformdan altı yıl önce gelmişti.
- 1850: Edinburgh Kraliyet Hekimler Koleji (Royal College of Physicians of Edinburgh, RCPE) Başkanlığı; ayrıca Edinburgh Tıbbi-Cerrahi Cemiyeti başkanlığı.
- 1852: Edinburgh Kraliyet Cemiyeti (Royal Society of Edinburgh) Başkanlığı — bilimsel zirve.
- 1853: Fransız Tıp Akademisi (Académie de Médecine) yabancı üyeliği.
- 1863: American Philosophical Society uluslararası üyeliği.
- 1866: Kraliçe Victoria tarafından baronet unvanı verildi — "Sir James Young Simpson, 1st Baronet of Strathavon, in the County of Linlithgow, and of the City of Edinburgh". Bu, tıp tarihinde baronetlik verilen ilk hekimlerden biriydi.
- 1869: Edinburgh Şehir Özgürlüğü (Freedom of the City of Edinburgh) ödülü — şehrin en yüksek sivil onuru.
- 6 Mayıs 1870: Edinburgh'daki evinde, kalp yetmezliği komplikasyonları sonucu öldü. 58 yaşındaydı.
Simpson'un cenazesi, İskoç tıp tarihinin en büyük halk olayı oldu. O gün Edinburgh'da bir "İskoç tatili" ilan edildi — bankalar ve borsalar kapandı. Cenaze alayında 1.700'den fazla meslektaşı ve iş dünyası lideri yürüdü. Edinburgh sokaklarında — Queen Street'ten Warriston Mezarlığı'na kadar — 100.000'den fazla kişi cenazeyi karşıladı (bazı kaynaklar bu rakamı 30.000 olarak verir; Edinburgh kayıtları daha yüksek tahminler sunar). Westminster Abbey'de bir mezar yeri Simpson ailesine teklif edildi; aile reddetti ve Edinburgh'a daha yakın bir mezarlık olan Warriston Mezarlığı'na defnetti. Ancak Westminster Abbey'de Simpson'ın anıt büstü bugün hâlâ yer almaktadır — Britanya'nın bilimsel tarihinde özel bir yere yerleştirildi. Bir yıl sonra, kloroformu tedarik eden eczacı William Flockhart, Simpson'ın yakınına gömüldü; iki dost yan yana yatıyor.
Tarihsel yan ironiler: Simpson'ın kloroformu kullanan iki büyük Viktoryen figür, ironik biçimde kendi sonlarını başka bir kimyasal madde ile yaşadılar. John Snow — 1853'te Kraliçe Victoria'ya kloroform uygulayan hekim — 1858'de, sadece beş yıl sonra, 45 yaşında inme geçirip öldü; ölümünden önceki haftalar kloroform deneyleri yapmıştı ve maddenin nörotoksik etkilerine maruz kaldığı düşünülür. Robert Mortimer Glover — 1842'de kloroformun hayvanlardaki anestezik özelliklerini ilk tanımlayan kişi — 1859'da kendine fazla kloroform uygulayarak öldü. Modern anesteziyolojinin doğuş yıllarında, kloroform iki büyük öncüsünü de aldı. Simpson, kloroform'un kötüleyici etkilerinden kurtulabildi — ama mesleki yaşam boyu maddeye sistemik maruziyetin uzun-vadeli kalp etkileri, 1870'te 58 yaşında ölümünün arka planında olabilir.
79. günün kanser tarihiyle bağı
Bu yazı bir kanser tarihi serisinde yer alıyor; Simpson'un kloroform keşfi, doğrudan kanser tedavisiyle ilgili değil. Ama 79. günde Simpson'u inceliyoruz çünkü onun başarısı, modern onkolojik cerrahiye giden yolun kritik bir basamağıdır. Şöyle bir zincirde okumalı:
KLOROFORMDAN ONKOLOJİK CERRAHİYE — ÜÇ HALKA
1. Anestezi yelpazesinin genişlemesi. Eter (Morton, 1846) tek başına kalsa modern cerrahi mümkün olmazdı; eterin pratik dezavantajları onu uzun cerrahi prosedürler için sınırlandırıyordu. Kloroform (Simpson, 1847), eterin alternatif bir seçeneği olarak alandaki güveni perçinledi — hekimler artık tek bir maddeye değil, iki güçlü ajana sahipti. Bu, cerrahi cesaretin önemli bir psikolojik temeliydi.
2. Obstetrik anestezinin yasal-toplumsal kabulü. 1853 Kraliçe Victoria sahnesinden sonra, "doğum acısı doğaldır" tabusu sadece kadın doğum için değil, tüm cerrahi acı kavramı için kırıldı. Eğer Kraliçe doğum sırasında bilinç dışı kalmayı kabul edebiliyorsa, sıradan hasta da kanser ameliyatı için aynı şeyi yapabilirdi. Toplumsal kabul, ameliyat masasındaki bilinç kaybı kavramının normalleşmesini sağladı.
3. Cerrahi süresinin uzayabilmesi. Eter ve kloroform, hastayı saatlerce tutabilen anestezi pencereleri sağlıyordu (özellikle kloroform daha derin ve daha uzun süreli). Bu, William Halsted'in 1894'te radikal mastektomi (110. gün konusu) gibi uzun ve karmaşık prosedürler tasarlayabilmesinin pratik altyapısıydı. Halsted'in saatler süren disseksiyonu, eterin yalnız başına yetersiz kalacağı bir prosedürdü; kloroformun varlığı, uzun-anestezi cerrahisinin doğum koşullarını yarattı.
Memorial Göztepe'de bugün bir meme onkoloji ameliyatı yapıldığında, hasta ameliyat öncesi bilinçsizleştirildiğinde — kullanılan modern intravenöz anestezik ajanlar (propofol, etomidat, sevofluran) doğrudan kloroformun mirasçısı değil; ama klinik anestezinin saatlerce tutulabilir bir bilinç-kaybı durumu olarak normalleşmesi, 4 Kasım 1847 Queen Street 52 yemek odasının dolaylı ürünüdür. O gece üç adamın masanın altında bilinçsiz yatması, modern onkolojik cerrahinin saat-uzunluğunda mümkün olabilmesinin ilk düşüş anıdır.
Tıphane-i Âmire ve kloroformun Osmanlı tıbbına girişi
Simpson'un 4 Kasım 1847 keşfi, Britanya'dan Avrupa'ya buharlı gemi ve telegraf hızıyla yayıldı. İstanbul'a haber, yaklaşık bir-iki ay içinde ulaştı — eterin (78. günde işlediğimiz şekilde) bir buçuk yıllık gecikmesinden çok daha hızlı. 1848 başlarında Tıphane-i Âmire'de (75. gün — Mustafa Behçet Efendi'nin 1827 kuruluşu) eter ve kloroform haberleri eş zamanlı tartışıldı. Kıdemli Avusturyalı hocaları — özellikle Dr. Karl Ambros Bernard ve sonraki yıllarda gelen Dr. Sigmund Spitzer — Avrupa anesteziyoloji literatürünü takip ediyordu.
İstanbul'da ilk dokümante kloroform anestezisi 1848-49 dönemine düşer; klinik kullanım hızla yayıldı. 1850'lerde Tıphane-i Âmire ve Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'nin cerrahi pratikte hem eter hem kloroform standart oldu. Crimean Savaşı (1853-1856) sırasında, Osmanlı askeri cerrahisi de kloroform kullanımına geçti — bu, Florence Nightingale ve İngiliz Ordusu ile paralel bir gelişimdi.
Modern Türk cerrahisinin kurucu figürü Cemil Topuzlu Paşa (1866-1958) (92. gün konusu), Simpson'un keşfinden 19 yıl sonra doğdu. 1880'lerde Paris'te eğitim alırken, eter ve kloroformun rutin kullanımı dahil tüm modern Avrupa cerrahi pratiğini öğrendi; Berlin ve Viyana'da kıdemli rotasyonlar yaptı. 1890'larda İstanbul'a dönüşünde, Liston'ın anatomik hızı + Lister antisepsi + Morton-Long-Wells'in eteri + Simpson'un kloroformu — dördü birden — Türk tıbbi pratiğine taşıdı. Modern Türk onkolojik cerrahisinin günümüzdeki temeli, 4 Kasım 1847 Edinburgh gecesinin de bir uzantısıdır.
ANESTEZİ TARİHİNİN UZUN HALKASI
BU YAZIDA DOĞRULANAN BİLGİLER
- James Young Simpson: 7 Haziran 1811 Bathgate, Linlithgowshire — 6 Mayıs 1870 Edinburgh. Fırıncı oğlu. 1825'te 14 yaşında Edinburgh Üniversitesi'ne giriş; 1832'de MD; 1839'da 28 yaşında Midwifery Profesörü. 1839 evliliği Jessie Grindlay ile.
- Asistanlar: Dr. George Skene Keith (1819-1910) ve Dr. James Matthews Duncan (1826-1890). Üçü her akşam Simpson'un yemek odasında yeni kimyasalları test ediyordu.
- Eter, Britanya'da ilk obstetrik kullanım: 19 Ocak 1847, Simpson, Edinburgh.
- Kloroform sentezi: 1831, Liebig (Almanya) + Soubeiran (Fransa) + Guthrie (ABD) bağımsız olarak.
- Robert Mortimer Glover: 1842, kloroformun hayvan anestezisi etkisi tezi, Harveian Cemiyeti Altın Madalyası. 1859'da kendi kloroform aşırı dozundan öldü.
- David Waldie: Linlithgow eczacı, Simpson'a kloroformu öneren kişi. Simpson'un öğrencilik tanıdığı.
- William Flockhart: Edinburgh North Bridge'deki Duncan and Flockhart eczacısı; Simpson'un kloroform tedarikçisi. Simpson'dan bir yıl sonra Warriston'da gömüldü.
- Keşif tarihi: 4 Kasım 1847 Perşembe, Queen Street 52, Edinburgh.
- İlk obstetrik kloroform: 8 Kasım 1847, Wilhelmina Carstairs.
- Halk demonstrasyonu ve broşür: 15 Kasım 1847 (bazı kaynaklarda 10 Kasım), Edinburgh Medico-Chirurgical Society. "Account of a New Anaesthetic Agent."
- Queen's Physician in Scotland: 1847.
- Kilise itirazı: Genesis 3:16 — "ağrı çekerek çocuk doğuracaksın" ayeti. Simpson'un savunması: Genesis 2:21 — Tanrı Adem'i derin uykuya saldı.
- Kraliçe Victoria + Prens Leopold: 7 Nisan 1853, Buckingham Sarayı. Anestezisti Dr. John Snow (1813-1858, Broad Street kolera salgını kahramanı). Tekniği "chloroform à la reine".
- RCPE Başkanlığı: 1850. Royal Society of Edinburgh Başkanlığı: 1852.
- Baronet: 1866, Strathavon (Linlithgowshire), Kraliçe Victoria tarafından verildi.
- Ölüm: 6 Mayıs 1870 Edinburgh, 58 yaşında.
- Cenaze: İskoçya tatili ilan edildi, bankalar ve borsalar kapandı. 1.700+ meslektaş cenaze alayında, 100.000+ kişi sokaklarda. Warriston Mezarlığı'na defnedildi. Westminster Abbey'de anıt büstü.
Joseph Lister ve Antisepsi: Karbolik Asitten Modern Cerrahi Mikrobiyolojisine, Glasgow 1865-1867
Anestezi (Morton 1846, Simpson 1847) modern cerrahinin birinci sütunuydu; ama tek başına yetersizdi. Cerrahi ameliyatların çoğu, postoperatif enfeksiyon, sepsis ve "hospital fever" denilen koğuş enfeksiyonları nedeniyle ölümle sonuçlanıyordu — bazı serilerde mortalite %50 üstündeydi. Glasgow Üniversitesi'nde Profesör Joseph Lister (1827-1912), Pasteur'un fermentasyon-mikrop bağı çalışmalarını okudu ve cerrahi pratiğine uyguladı: karbolik asit (fenol) ile yara dezenfeksiyonu, alet sterilizasyonu, eller ve cilt antisepsisi. 1867'de The Lancet'te yayımladığı sonuçlar mortaliteyi yarıya indirdi. Antisepsi, anesteziye ikinci sütun olarak eklendi — ve modern cerrahi nihayet doğdu. Halsted'in 1894 radikal mastektomisi (110. gün), bu iki sütunun çıktısı olacaktı. Yarın bu hikâyenin tamamını inceleyeceğiz.
Yazarın notu: Bu yazıdaki Simpson alıntısı, 1847-48 dönemi savunma broşürlerinden derlenen kavramsal bir uyarlamadır; Simpson'un kilise itirazlarına verdiği Genesis 2:21 cevabı, modern tıp etik tarihinin önemli savunma argümanlarından biri olarak kalır. Wilhelmina Carstairs'in oğlunun "Anaesthesie" ortanca ismi olduğu hikâyesi yaygın olarak aktarılır; ancak çocuğun tam adı ve sonraki hayatına dair detaylar tarihsel kayıtlarda farklı şekillerde geçer. Robert Mortimer Glover'in 1859'da kendi kloroform aşırı dozundan ölmesi, anestezi tarihinin trajik bir alt detayıdır; 78. günde işlediğimiz Wells-Morton-Jackson trajedileri ile birlikte okunduğunda, modern anestezinin doğuş yıllarının kaç öncüsünü tükettiği daha net görülür. 89. günde eter ve kloroformun kimyası ile farmakolojisi, 92. günde Cemil Topuzlu Paşa üzerinden Türk modern cerrahi geleneği, ve 110. günde William Halsted'in radikal mastektomisi ayrıntılı işlenecek.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Simpson JY. Account of a New Anaesthetic Agent, as a Substitute for Sulphuric Ether in Surgical Operations and Midwifery. Edinburgh, Kasım 1847. (Simpson'un kloroformu duyurduğu temel broşür.)
- Simpson JY. Answer to the Religious Objections Advanced Against the Employment of Anaesthetic Agents in Midwifery and Surgery. Edinburgh, 1847-48. (Kilise itirazlarına verilen Genesis 2:21 temelli savunma.)
- Duns J. Memoir of Sir James Y. Simpson, Bart. Edinburgh: Edmonston and Douglas, 1873. (Simpson'un ölümünden üç yıl sonra yayımlanan ilk kapsamlı biyografi.)
- Royal College of Physicians of Edinburgh. James Young Simpson — biographical and archival records. RCPE Heritage Collection, Edinburgh.
- Royal College of Surgeons of Edinburgh. James Young Simpson Papers archive. RCSed Library, Edinburgh.
- University of Edinburgh, College of Medicine and Veterinary Medicine. James Young Simpson (1811-1870) — historical alumni biography. Edinburgh University historical records.
- Society for Obstetric Anesthesia and Perinatology (SOAP). Sir James Young Simpson — biography. (Modern obstetrik anesteziyoloji tarihçesinde temel referans.)
- Encyclopedia.com. James Young Simpson — biographical entry. (Akademik ansiklopedik referans.)
- Glover RM. On the Physiological and Medicinal Properties of Bromine and Its Compounds, and on the Analogies between the Physiological Action of Bromine and Chlorine, Iodine, and Fluorine. Harveian Cemiyeti Altın Madalyası, 1842. (Kloroform ve diğer halojen anesteziklerinin ilk hayvan deneyleri.)
- Snow J. On Chloroform and Other Anaesthetics: Their Action and Administration. London: Churchill, 1858. (John Snow'un kloroform tekniği üzerine klasik eseri; aynı yıl Snow öldü.)
- Caton D. What a Blessing She Had Chloroform: The Medical and Social Response to the Pain of Childbirth from 1800 to the Present. New Haven: Yale University Press, 1999. (Obstetrik anestezi tarihinin sosyal-kültürel analizi; Queen Victoria sahnesi merkez.)
- Stratmann L. Chloroform: The Quest for Oblivion. Stroud: Sutton Publishing, 2003. (Kloroformun klinik ve sosyal tarihi.)
- Türk Anesteziyoloji ve Reanimasyon Derneği (TARD). Türkiye'de anestezi tarihi — Tıphane-i Âmire'den Cumhuriyet dönemine. Ankara: TARD yayınları, 2018 derlemesi.
- Wikipedia. James Young Simpson — biographical article (referans listesi titizlikle kontrol edilmiştir).
Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 79. günüdür. James Young Simpson'un kloroform keşfi, doğrudan kanser tedavisiyle ilgili değildir; ama modern onkolojik cerrahinin pratik altyapısının kilit basamaklarından biridir. Anestezi (eter + kloroform) ve antisepsi (Lister 1865-1867, 80. günde işlenecek) bir araya geldiğinde, William Halsted'in 1894 radikal mastektomisi (110. gün) ve 20. yüzyıl onkolojik cerrahi paradigması mümkün hale geldi. Memorial Göztepe gibi modern tertiary onkoloji merkezlerinde bugün her ameliyatın öncesinde uygulanan genel anestezi, dolaylı olarak 4 Kasım 1847 Edinburgh Queen Street 52 yemek odasının mirasıdır. Bu yazıdaki kilise itirazları ve Simpson'un Genesis savunması, Viktoryen tıp etiğinin önemli bir tartışmasının özetidir; aynı tartışma, modern dönemde de farklı şekillerde sürüyor (örneğin obstetrik epidural anestezi, yaşam sonu sedasyonu, ötanazi tartışmaları). Bu yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tıbbi tedavi yönlendirmesi içermez. Yazıdaki tüm tarih, biyografi ve mekân verileri Duns 1873 anıt biyografisi, RCPE ve RCSed arşivleri, University of Edinburgh tarihsel kayıtları, Encyclopedia.com akademik girdileri, Caton 1999 ve Stratmann 2003 monografları ve modern Wikipedia derlemelerinden doğrulanmıştır.
