2020 Kimya üzrə Nobel Mükafatı — genetik qayçı CRISPR-Cas9

7 oktyabr 2020-ci ildə İsveç Kral Elmlər Akademiyasının verdiyi 2020 Kimya üzrə Nobel Mükafatını Almaniyanın Berlin şəhərindəki Max Planck Patogen Elmi Bölməsindən Emmanuelle Charpentier və ABŞ-nin Kaliforniya Universitetindən  Jennifer A. Doudna yeni bir “genom redaktə üsulunun hazırlanmasına görə” apardıqları işlərlə qazandılar. Bu yeni gen mühəndisliyi texnikasının adı CRISPR-Cas9dur. Mükafatın məbləği olan 10 milyon İsveç kronu (1.2 milyon ABŞ dolları) iki alim arasında bərabər bölünəcək.

Genetik qayçı: həyat kodunu yenidən yazmaq üçün vasitə

Emmanuelle Charpentier və Jennifer A. Doudna gen texnologiyasının ən kəskin vasitələrindən birini kəşf etdilər: CRISPR / Cas9 genetik qayçısı. Tədqiqatçılar onunla heyvanların, bitkilərin və mikroorqanizmlərin DNA-sını son dərəcə yüksək dəqiqliklə dəyişdirə bilərlər. Bu texnologiya həyat elmlərinə inqilabi təsir göstərdi, yeni xərçəng müalicələrinə töhfə verir və irsi xəstəlikləri sağaltmaq arzusunu həyata keçirə bilər.

Tədqiqatçılar həyatın daxili iş prinsipini öyrənmək istəyirlərsə, hüceyrələrdəki genləri dəyişdirməlidirlər. Bu, vaxt aparan, çətin və bəzən mümkün olmayan iş idi. CRISPR / Cas9 genetik qayçısı ilə artıq bir neçə həftə ərzində həyat kodunu dəyişdirmək mümkündür.

Bu genetik vasitədə hamımıza təsir edən nəhəng güc var. Nobel Kimya Komitəsinin sədri Claes Gustafsson “Bu kəşf yalnız fundamental elmdə inqilab yaratmadı, eyni zamanda yenilikçi bitki məhsullarına gətirib çıxardı və əsaslı irəliləyiş olan yeni tibbi müalicələrə yol açacaq” deyir.

Elmdə tez-tez olduğu kimi, bu genetik qayçının kəşfi gözlənilməz idi.  Emmanuelle Charpentier  insanlığa ən çox zərər verən bakteriyalardan biri olan Streptococcus pyogenes ilə bağlı tədqiqatlarında əvvəllər məlum olmayan  tracrRNA molekulunu kəşf etdi . İşləri tracrRNA-nın virusların DNA-sını parçalayaraq onları zərərsizləşdirən qədim immun sistemi  CRISPR / Cas-ın bir hissəsi olduğunu göstərdi.

Charpentier kəşfini 2011-ci ildə dərc etdi. Həmin il RNA haqqında geniş biliyə malik təcrübəli biokimyaçı Jennifer Doudna ilə əməkdaşlığa başladı. Birlikdə bakteriyanın genetik qayçısını sınaq şüşəsində yenidən yaratmağı və qayçının molekulyar komponentlərini sadələşdirməyi bacardılar; beləliklə, istifadə daha asan oldu.

Əsaslı irəliləyiş olan təcrübədə genetik qayçını yenidən proqramlaşdırdılar. Qayçı təbii halda virusların DNA-sını tanıyır, lakin Charpentier və Doudna əvvəlcədən müəyyən edilmiş nahiyədə istənilən DNA molekulunu kəsəcək şəkildə idarə oluna bildiyini sübut etdilər. DNA-nın kəsildiyi yerdə həyatın kodunu yenidən yazmaq asandır.

Charpentier və Doudna 2012-ci ildə CRISPR / Cas9 genetik qayçısını kəşf etdikdən sonra onun istifadəsi sürətlə artdı. Bu vasitə fundamental tədqiqatlarda bir çox mühüm kəşfə töhfə verdi və bitki tədqiqatçıları kifə, zərərvericilərə və quraqlığa davamlı məhsullar hazırlaya bildilər. Tibbdə yeni xərçəng müalicələrinin klinik sınaqları davam edir və irsi xəstəlikləri müalicə etmək arzusu reallaşmaq üzrədir. Bu genetik qayçılar həyat elmlərini yeni dövrə daşıdı və bir çox cəhətdən insanlığa böyük fayda verir.

*

• BÜTÜN CRISPR-Cas9 YAZILARIMIZ

*

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin