2050-ci ildə xərçəngə bağlı həyat itkilərinin illik sayı 18,5 milyona çatacaq

Xərçəng dünyadakı səhiyyə sistemlərinə böyük yük yaratmağa davam edərkən tədqiqatçılar 2050-ci ilədək 18,5 milyon insanın xərçəng səbəbindən həyatını itirəcəyini proqnozlaşdırırlar. Bu rəqəm 2022-ci ildəki 9,7 milyon təxmininə nisbətən 89,7%-lik böyük artımı ifadə edir. Bu məlumatlar dünyadakı xərçəng yükünü araşdırarkən gələcəkdə xəstəliyin daha da yayılacağını göstərir. Tədqiqat 5 noyabr 2024-cü ildə JAMA Network Open jurnalında dərc edilmişdir və ictimai sağlamlıq baxımından diqqətçəkən mesajlar verir.

2022 və 2050: xərçəng hallarında və həyat itkilərində kəskin artım gözlənilir

Tədqiqatçılar 2050-ci ildə dünyada ildə 35,3 milyon yeni xərçəng halı olacağını proqnozlaşdırırlar. Bu, 2022-ci ildə təxmin edilən 20 milyon hala nisbətən 76,6%-lik artımı ifadə edir. Kişilərdə 2050-ci il üçün proqnozlaşdırılan xərçəng hallarının sayı 19 milyon olduğu halda, qadınlarda bu sayın 16,3 milyon olacağı gözlənilir. Xərçəng hallarının bu qədər artması ictimai sağlamlıq üçün ciddi təhdid yaradır.

Şəkil 1. Cinsə görə dünyada təxmin edilən illik yeni xərçəng hallarının və həyat itkilərinin sayı, 2022-2050

Məlumatlar dünyanın 185 ölkə və bölgəsində 36 xərçəng növünün yükünü təhlil edən tədqiqatdan əldə edilmişdir. 2022-ci ildə dünyada xərçəngin prevalensi hər 100000 nəfərə 178,9 hal kimi qeydə alınmışdır. Ən çox rast gəlinən xərçəng növləri döş, prostat, kolorektal, ağciyər və melanoma olmayan dəri xərçəngi kimi sıralanmışdır.

Xərçəngin prevalensi müəyyən müddətdə cəmiyyətdə artıq xərçəng diaqnozu qoyulmuş və yaşayan insanların sayını ifadə edir. Yəni xərçəngin prevalensi diaqnoz qoyulmuş və hələ sağ olan şəxslərin nisbətini əks etdirir.

Yuxarıdakı cümlədəki “2022-ci ildə xərçəngin prevalensi hər 100000 nəfərə 178,9 hal kimi qeydə alınmışdır” ifadəsi həmin il hər 100000 nəfərlik əhali qrupunda təxminən 179 nəfərin xərçəng diaqnozu ilə yaşadığını bildirir. Bu rəqəm xərçəngin cəmiyyətdə yayılmasını göstərir.

Ən çox rast gəlinən xərçəng növü: ağciyər xərçəngi

Ağciyər xərçəngi 2022-ci ildə yeni xərçəng hallarının 12,4%-ini və xərçəngə bağlı həyat itkilərinin 18,7%-ini təşkil etmişdir. Bu xərçəng növünün 2050-ci ildə də ən çox rast gəlinən xərçəng halı (13,1%) və xərçəngdən həyat itkisi səbəbi (19,2%) olacağı təxmin edilir. Ağciyər xərçəngi erkən diaqnostika və müalicə imkanlarının çatışmazlığına görə yüksək həyat itkisi göstəriciləri ilə diqqəti çəkir və bu sahədə dünya səhiyyə sistemlərində struktur dəyişikliyinə ehtiyac olduğunu göstərir.

Rastgəlmə göstəricisində ən çox artım gözlənilən xərçəng növləri

2050-ci ilədək xərçəngin insidensində ən çox artım gözlənilən xərçəng növləri arasında

• melanoma olmayan dəri xərçəngi (119%),
• sidik kisəsi xərçəngi (100%),
• mezotelioma (99%),
• prostat xərçəngi (96%),
• mədəaltı vəzi xərçəngi (95%),
• mədə xərçəngi (88%),
• öd kisəsi xərçəngi (87%),
• vulva xərçəngi (87%),
• ağciyər xərçəngi (86%),
• çoxsaylı mieloma (86%) və
• kolorektal xərçəng (86%) var.

Bu artım göstəriciləri xərçənglə mübarizə strategiyalarının yenilənməsinin və profilaktik tədbirlərin vacibliyini göstərir.

2050-ci ildə xərçəngdən həyat itkilərində kəskin artım: 18,5 milyon

Tədqiqatda 2050-ci il üçün gözlənilən 18,5 milyon xərçəngə bağlı həyat itkisinin böyük hissəsinin kişilərdə olacağı proqnozlaşdırılır (10,5 milyon kişi, 8 milyon qadın).

Həyat itkiləri baxımından ən böyük artım,

• prostat xərçəngində (136%),
• sidik kisəsi xərçəngində (124%),
• melanoma olmayan dəri xərçəngində (117%),
• mezoteliomada (109%),
• kolorektal xərçəngdə (103%),
• vulva xərçəngində (101%),
• mədəaltı vəzi xərçəngində (100%),
• melanomada (100%),
• çoxsaylı mielomada (97%) və
• böyrək xərçəngində (96%) gözlənilir.

Bu məlumatlar bəzi xərçəng növlərində xərçəngdən həyat itkisi göstəricilərinin sürətlə artacağını və ictimai sağlamlıq üçün ciddi təhdid yaradacağını göstərir.

Şəkil 2. Afrika və Asiya ölkələrinin 2022-ci il üzrə ölümün rastgəlməyə nisbətinin (MIR) dünya orta MIR göstəricisindən fərqlərinin müqayisəsi

Ölümün rastgəlməyə nisbəti (MIR) nədir?

MIR xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxslərin nə qədərinin bu xəstəlikdən həyatını itirdiyini göstərən nisbətdir. Ölkənin MIR göstəricisi nə qədər yüksəkdirsə, orada xərçəng diaqnozu qoyulan şəxslər arasında həyat itkisi nisbəti də o qədər yüksəkdir. Yüksək MIR xərçəng xəstələrinin sağqalım göstəricilərinin aşağı olduğunu, müalicəyə çıxışda və ya müalicə keyfiyyətində çatışmazlıqlar ola biləcəyini göstərə bilər.

Şəkildəki mənalar

• Narıncı sütunlar (dünya MIR göstəricisindən yüksək olanlar): Bu ölkələrin MIR göstəricisi dünya orta MIR göstəricisindən yüksəkdir. Yəni bu ölkələrdə xərçəng diaqnozu qoyulan xəstələr arasında həyat itkisi nisbəti dünya ortalamasından yüksəkdir. Afrikada bir çox ölkə, xüsusilə Qambiya, Niger və Somali kimi ölkələr yüksək MIR göstəricilərinə malikdir. Bu, həmin ölkələrdə xərçəng müalicəsinə çıxışın çətinliyini və ya müalicə imkanlarının məhdudluğunu göstərir.

• Mavi sütunlar (dünya MIR göstəricisindən aşağı olanlar): Bu sütunlar dünya ortalamasından aşağı olan ölkələri təmsil edir. Bu halda xərçəng diaqnozu qoyulan xəstələr arasında həyat itkisi nisbəti dünya ortalamasından aşağıdır. Asiyada xüsusilə Yaponiya, Cənubi Koreya, Sinqapur və Çin kimi ölkələr dünya orta MIR göstəricisindən aşağıdır. Bu da həmin ölkələrdə xərçəng diaqnozu almış şəxslərin sağqalım göstəricilərinin daha yüksək olduğunu, müalicəyə çıxışın və müalicə keyfiyyətinin daha yaxşı ola biləcəyini göstərir.

Səhiyyə sistemlərində dəyişiklik və xərçəngin daha yaxşı idarə edilməsi zəruridir

Tədqiqatçılar xərçənglə mübarizədə səhiyyə xidmətlərinə çıxışın artırılmasının və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasının əhəmiyyətini vurğulayırlar. Onlar hamını əhatə edən tibbi sığortanın genişləndirilməli olduğunu, xərçəngin profilaktikası, erkən diaqnostikası, idarə edilməsi və müalicəsində səhiyyə sistemlərinin gücləndirilməli olduğunu bildirir və bununla proqnozlarda gözlənilən meyillərin ləngidilə biləcəyini qeyd edirlər.

Xüsusilə aşağı və orta gəlirli ölkələrdə xərçəng müalicəsinə çıxış imkanlarının yaxşılaşdırılması həm həyat itkisi göstəricilərini azaltmaq, həm də müalicənin uğur göstəricilərini artırmaq üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Bu tədqiqat xərçənglə mübarizənin yalnız müalicə proseslərini deyil, həm də qlobal səviyyədə səhiyyə siyasətlərinin yenidən qurulmasını tələb edən mürəkkəb məsələ olduğunu göstərir. Profilaktik səhiyyə xidmətlərinə və erkən diaqnostika proqramlarına yatırımlar uzun müddətdə xərçəng yükünü azaltmaq potensialına malikdir.