Aspirin və xərçəngdən qorunma

Bir çox nüfuzlu xərçəng jurnalında dərc olunan tədqiqat nəticələri aspirinin çoxsaylı faydaları ilə yanaşı, başda kolon xərçəngi olmaqla bəzi xərçəng növlərindən qorunmağa da kömək etdiyini göstərir. Lakin hansı xərçəng növlərində effektiv olduğu, ideal dozanın və istifadə müddətlərinin necə olmalı olduğu hələ də araşdırılan mövzulardır.

Kimyaçı Dr. Felix Hoffmann, 10 avqust 1897-ci ildə salisil turşusunu sirkə turşusu ilə sintez edərək saf asetilsalisil turşusu istehsal etməyi bacarmışdır. Söyüd ağacının qabıqlarından alınan asetilsalisil turşusu və ya kommersiya adı ilə aspirin praktik faydaları və aşağı riskli yan təsirləri ilə hər evdə olan əvəzedilməz dərmana çevrilmişdir.

Aspirin nə üçün istifadə olunur?

Aspirin çox vaxt qızdırmasalıcı, ağrıkəsici və iltihabı azaldan təsirləri üçün istifadə olunur. Həmçinin qanı duruldan təsiri ilə ritm pozuntuları, ürək çatışmazlığı, şəkər xəstəliyi, damar tıxanıqlıqlarında uzunmüddətli aşağı dozalı aspirin istifadəsi bunlarla bağlı infarkt, insult və damar problemlərinin inkişafının qarşısını alır və ya təsirlərini azaldır.

Aspirin təsirlərini siklooksigenaza (COX) adlı fermentləri zəiflədərək göstərən dərmandır. COX1 fermentləri qanın laxtalanmasında iştirak edən tromboksan A2-nin; COX2 fermentləri isə qızdırma, ağrı və iltihabın hiss edilməsində iştirak edən prostaqlandinlərin sintezində rol oynayır. Buna görə aspirin COX1 fermentlərini zəiflədərək qanı duruldan, COX2 fermentlərini zəiflədərək ağrı, qızdırma və iltihabın hiss olunmasını əngəlləyən təsir göstərir. Yəni aspirin ağrıya, qızdırmaya səbəb olan amili müalicə etmir; yalnız bunların hiss edilməsini azaldır. Altda yatan səbəb mütləq müəyyənləşdirilib müalicə edilməlidir.

Xərçəng və aspirin

Uzun illərdir ürək xəstəliklərinə təsiri ilə ön planda olan aspirin son illərdə xərçəngdən qorunmadakı təsirləri ilə də tez-tez gündəmə gəlməyə başlamışdır. Bu mövzudakı ilk inkişaf kolon xərçəngində olmuş və tədqiqatlarda uzun müddət aşağı dozalı aspirin istifadəsinin kolon xərçəngi riskini azalda biləcəyi görülmüşdür. Bunların ən əhatəlisi 2013-cü ildə dərc edilmiş, 45 yaşdan yuxarı təxminən 40.000 qadın iştirakçı üzərində aparılmış tədqiqatdır. Bu tədqiqatda sağlam qadınlarda günaşırı uzun müddət aşağı dozada istifadə olunan aspirinin kolon xərçəngi riskini %20 azalda biləcəyi müəyyən edilmişdir. Lakin sağlam orta yaşlı qadınlarda geniş aspirin istifadəsinin mədə qanaxması riski daşıdığı və ümumilikdə xərçəng riskini azaltmadığı bildirilmişdir. Bu mövzuda Amerikada tövsiyə olunan 55 - 79 yaş arasındakı qadınların zərurət olduqda potensial faydaları üçün aspirin istifadə etməsidir.

Bəzi tədqiqatlarda aspirinin mədə, qida borusu, süd vəzi, prostat və ağciyər xərçəngində də az miqdarda fayda verdiyi görülmüşdür. Aspirinin mədəaltı vəzi xərçənginə təsirinin qiymətləndirildiyi tədqiqatda isə yüksək dozalı aspirin istifadəsinin mədəaltı vəzi xərçəngi riskinin azalması ilə əlaqəli olduğu göstərilmişdir.

Aspirinin xərçəngdən qorunmadakı təsir mexanizmi haqqında tədqiqatlar davam etsə də, bu mexanizm hələ də aydın şəkildə ortaya qoyulmamışdır. COX fermentləri və COX fermentlərindən kənar bəzi mexanizmlər üzərində dayanılır. Tədqiqatlarda aspirinin sfinqozin-1-fosfat adlı molekulun buraxılmasını əngəllədiyi göstərilmişdir. Bu molekul şiş böyüməsinə, şişi qidalandıran yeni damarların yaranmasına (angiogenez) və iltihabi proseslərə səbəb olur. Buna görə aspirinin bu molekulun buraxılmasını əngəlləməsi onun xərçəngdən qorunmadakı təsiri üçün olduqca mümkün mexanizmdir. Bundan başqa, aspirinin təsir etdiyi müxtəlif vasitəçi molekullar üzərində də dayanılır.

Nəticə olaraq; uzun illərdir hər evdə olan dərmana çevrilmiş aspirin çoxsaylı faydaları ilə yanaşı, başda kolon xərçəngi olmaqla bəzi xərçəng növlərindən qorunmağa da kömək edir. Hansı xərçəng növlərində effektiv olduğu, ideal dozanın və istifadə müddətlərinin necə olmalı olduğu isə hələ araşdırılan mövzulardır. Lakin hazırda aydın olan bir şey varsa, aspirinin bəzi xərçəng növlərindən qorunmağa kömək etməsi və bu dərmanı həmin məqsədlə istifadə edəcəyiksə, bunu mütləq həkimimizin məlumatı və nəzarəti daxilində etməli olmağımızdır.