Burunda qırmızı nöqtə, yara, sızanaq və ləkələr nə deməkdir?

Burunda yaranan qırmızı nöqtə, yara, sızanaq və ləkələr çox vaxt öz-özünə keçən, ciddi olmayan dəri problemləridir. Sadə sızanaq və ya qıcıqlanma bir neçə günə sağala bilər. Amma bəzən bu qırmızı törəmələr əsasda daha ciddi sağlamlıq və ya dəri xəstəliyinin işarəsidir. Burunda qızartı bəzən dəri xərçəngi kimi mühüm problemi və ya lupus kimi sistem xəstəliyini göstərə bilər. Məqalədə burundakı qırmızı nöqtə və ləkələrin mümkün səbəblərini, mənasını, hansı hallarda narahatedici olduğunu və hansı müalicələrin tətbiq edilə biləcəyini araşdıracağıq. Dəri sağlamlığını qorumaq və nə vaxt həkimə müraciət barədə də məlumat verəcəyik.

Burunda qırmızı nöqtələr və ləkələr

Burundakı qırmızı nöqtələr adətən öz-özünə sağalan və narahatlıq doğurmayan haldır. Amma bəzən dəri xərçəngi kimi ciddi xəstəliyi göstərə bilər. Yazıda qırmızı nöqtə, yara, sızanaq və ləkələrin potensial səbəbləri, müalicə üsulları və həkimə nə vaxt müraciət barədə ümumi məlumat vermək istədik.

Burunda akne və sızanaq

Burun piy vəziləri sıx olan nahiyədir. İstehsal etdikləri sebum məsaməni tutanda və bakteriyalar yığılanda akne, yəni sızanaq yarana bilər. Adətən qırmızı şişlikdir, ortasında ağ irin nöqtəsi ola bilər. Bu, dəridə qıcıqlanma və qızartı yaradır. Sızanaq yarananda qətiyyən sıxmamaq vacibdir, çünki sıxmaq infeksiyanın yayılmasına və izə səbəb ola bilər.

Müalicədə ilk qayda dərini təmiz və yağdan arınmış saxlamaqdır. Gündə iki dəfə yumşaq təmizləyici ilə üz yumaq artıq yağ və ölü dərini uzaqlaşdırır. Benzoil peroksid və ya salisil turşusu olan yerli məhsullar məsamələri açıb akne bakteriyalarını yox edərək sağalmanı sürətləndirə bilər. Xüsusən salisil turşusu dərini yüngül soyaraq tıxanmış məsaməni açır və yeni sızanağı önləyir. Benzoil peroksid bakteriyanı öldürüb iltihabı azaldır, sızanağın kiçilməsinə kömək edir. İstifadədə qıcıqlanma yaratmamağa diqqət edilməli və günəşdən qoruyucu istifadəsi müalicədə dərinin həssaslaşması ilə vacib olur. Akne ağırdırsa və ya kistik akne kimi dərin, ağrılı sızanaqlar varsa, dermatoloqa getmək lazım ola bilər. Lazım bilsə antibiotikli krem, retinoidli dərman və ya ağızdan müalicə ilə nəzarət edəcək.

Burunda çillər və xallar

Burundakı qırmızımtıl ləkələr bəzən çil ola bilər. Çillər (efelid) melanin piqmentinin cəmləşdiyi kiçik nöqtələrdir və günəşlə aydınlaşır. Bəzilərinin genetik çilli dərisi var, bəzilərində ömürboyu güclü günəş təsiri ilə yaranır. Yeni çil əvvəl qırmızıya yaxın, sonra açıq qəhvəyi ola bilər. Günəşlə tündləşib seçilir. Adətən zərərsizdir, sağlamlıq riski daşımır, yalnız estetik narahatlıq verə bilər. Çilə adətən tibbi müalicə lazım deyil, amma günəş şüalarından qorunmaqmövcud çillərin tündləşməməsi üçün vacibdir. Yüksək qoruyucu faktorlu krem və papaq çillərin artmasını önləyə bilər.

Xallar (nevuslar) burun daxil dərinin hər yerində, müxtəlif ölçü və rəngdə yarana bilən törəmələrdir. Burunda adətən qəhvəyi, yuvarlaq və ya oval kiçik qabartı görünür. Çildən fərqli olaraq melanosit adlı piqment hüceyrələrinin toplaşmasından yaranır və öz qan damarları ola bilər. Çoxu anadangəlmə və ya uşaqlıqda, bəzisi yaş artdıqca günəşlə yaranır. Böyük əksəriyyəti xoşxassəlidir və ömürboyu dəyişmir. Nadir də olsa bəzisi forma, rəng və ölçü dəyişərək dəri xərçənginə çevrilmə potensialı göstərə bilər. Xüsusən kənarı nizamsız, tündləşən və ya tez böyüyən xala diqqət lazımdır. Belə dəyişəndə gecikmədən dermatoloq müayinəsi olmalıdır. Həkim dermatoskopla bədxassəli çevrilmə işarəsi olub-olmadığını qiymətləndirir, lazım olsa biopsiya və ya tam çıxarma ilə patologiyaya göndərir.

Çillə xalın fərqini ümumiləşdirsək: Çillərmelanin artımı ilə yaranan səthi ləkələrdir, xərçəngə çevrilmir. Xallar isə dəri törəməsidir, nadirən dəri xərçənginə, məsələn melanomaya zəmin yarada bilər. Burundakı xalların sayını və görünüşünü izləmək, dəyişəndə həkimə danışmaq vacibdir. Normal, dəyişməyən xal üçün adətən günəşdən qorunmaq kifayətdir.

Burunda dəri xərçəngi

Burun üzün ən çıxıntılı və günəş görən yerlərindən olduğundan müxtəlif dəri xərçəngi növlərinin yaranma riski var. Uzun illər UV şüası burun dəri hüceyrələrində zədə toplayaraq zamanla xərçəng yarada bilər. Burunda ən çox rast gəlinənlər melanoma, bazal hüceyrəli karsinoma və yastı (skuamoz) hüceyrəli karsinomadır. Hər birinin əlamət və görünüşü fərqlənə bilər:

• Melanoma: Dəriyə rəng verən melanositlərin nəzarətsiz çoxalmasından yaranan ən təhlükəli dəri xərçənglərindəndir. Adətən tünd qəhvəyi və ya qara ləkə başlayır, amma qırmızı, çəhrayı, ağ, hətta mavi də ola bilər. Əvvəl xal sanılan törəmə böyüyür, forması pozulur, rəngi dəyişir. Tez yayıla bildiyi üçün erkən aşkarlama həyati vacibdir. Xalın simmetriyası pozulur, kənarı nizamsızlaşır, rəngi çoxçalarlı olur, diametri 6 mm-dən böyüyür və ya qısa müddətdə aydın dəyişirsə, melanoma işarəsi ola bilər.

• Bazal hüceyrəli karsinoma (BHK): Ən çox rast gəlinən dəri xərçəngidir, adətən üzdə, xüsusən burun ətrafında olur. Parlaq səthli kiçik düyün, mirvariyəbənzər qabartı və ya yara görünə bilər. Açıq yara və ya qabıqlanan qırmızı yamaq da ola bilər. Bəzən qaşınma və yüngül ağrı yaradır, amma adətən yavaş böyüyür və uzaq orqana yayılmır. Yenə də müalicəsiz ətraf toxumanı zədələyib böyüyə bilər. Burunda təkrar qabıqlanan yara BHK əlaməti ola bilər.

• Yastıhüceyrəli karsinoma (YHK): Skuamoz hüceyrəli karsinoma da adlanır, üst dəri qatından yaranır. Əsasən uzun günəş görən üz, qulaq, dodaq kimi yerlərdə olur. Burunda ziyiləbənzər nahamar kütlə, qırmızı pulcuqlu ləkə və ya qabıqlanan inadkar yara görünür. Bazal hüceyrəli karsinomadan aqressiv ola, müalicəsiz dərin toxumaya və nadirən başqa nahiyəyə yayıla bilər. Erkən tutulsa müalicə uğuru yüksəkdir.

Şübhəli burun törəməsini erkən görmək dəri xərçəngi müalicəsində kritikdir. Dəri xərçəngindən qorunma yolları əsasən günəşdən qorunmağa söykənir. UV təsirini azaltmaq üçün tədbirlər:

• Günəş qoruyucu istifadəsi: Yay-qış fərqsiz, xüsusən üzə ən azı SPF 30 geniş spektrli (UVA/UVB) krem çox vacibdir. Çölə çıxmazdan 20 dəqiqə əvvəl sürtüb hər 2-3 saat yeniləmək lazımdır. Üzmə və tərləmədə daha tez təkrarlanmalıdır.

• Günəşdən qaçmaq: Şüaların ən dik düşdüyü 10:00-16:00 arası mümkünsə birbaşa günəşdə qalmayın. Çöldə olmalısınızsa kölgəyə diqqət edin.

• Qoruyucu geyimlər: Geniş kənarlı papaq, günəş eynəyi və üzü qismən örtən maneələr burun və üzü qoruyur. Yayda nazik, uzunqollu geyim bədənin başqa yerlərini də qoruyur.

• Solyaridən uzaq durmaq: Solyari süni UV ilə dərini zədələyir. Estetik məqsədlə də olsa istifadə dəri xərçəngi riskini artırır, qaçılmalıdır.

• Müntəzəm dəri müayinəsi: Güzgüdə üz və bədəni mütəmadi yoxlayın. Yeni xal, ləkə və ya köhnə törəmədə dəyişiklik varsa qeyd edin. Çox xallı və ya əvvəllər güclü günəş görənlərə illik dermatoloq yoxlaması tövsiyə edilir.

Bunlarla burun daxil bütün dəridə xərçəng riskini azalda bilərsiniz. Tam önləmək mümkün deyil, ona görə qorunma ilə müntəzəm izləmə və erkən diaqnoz vacibdir.

Burundakı qırmızı ləkələrin digər mümkün səbəbləri

Qızartı yalnız sızanaq, xal və ya xərçəngdən yaranmır. Aşağıda digər mümkün hallar və dəri problemləri sadalanır:

Hörümçək angioması (hörümçək damar)

Burunda görünən hörümçək angioması. Ortada qırmızı nöqtə və ətrafında hörümçək toruna bənzər incə damar budaqları görünür.

Hörümçək angioması mərkəzdə qırmızı nöqtə, ətrafda ayaq kimi yayılan kapilyarlardan ibarət kiçik damar törəməsidir. Burun və yanaqlarda tez-tez olur. Üzərinə basanda adətən solur, təzyiq götürüləndə qan dolub qızarır. Tək angioma adətən zərərsiz və xoşxassəlidir; sağlam insanda da yarana bilər. Amma üç və ya daha çox normal deyil və qaraciyər xəstəliyi kimi əsas problemdən xəbər verə bilər. Xüsusən xroniki qaraciyər sirrozu olanların üz və gövdəsində çoxlu hörümçək nevusu görünə bilər.

Məlum risk amilləri arasında hormonal dəyişikliklər və bəzi sistem xəstəlikləri var. Hamiləlik zamanı artan estrogen bəzi qadınlarda burun və üzdə hörümçək damar yarada bilər. Doğuşa nəzarət həbi işlədən qadınlarda oxşar mexanizmlə risk artır. Bundan başqa qaraciyər problemləri , xüsusən sirroz və xroniki hepatit, bu törəməyə zəmin yarada bilər; qaraciyər pozuntusu dövrana təsir edərək damar genişlənməsi yaradır. Revmatoid artrit və hipertireoz kimi problemləri, yəni həddən artıq fəal qalxanabənzər vəzi olanlarda da hörümçək angioması çox görünə bilər. Yetərsiz qidalanma və ya B vitamini çatışmazlığı da risk amillərindəndir.

Hörümçək angioması adətən simptom vermir, yalnız kosmetik qayğı yaradır. Əsas xəstəlik yoxdursa tək törəmə müalicəsiz yox ola və ya eyni qala bilər. Görünüş narahat edirsə dermatoloji müalicə ilə aradan qaldırılır. Lazer müalicəsi, xüsusən impulslu boya lazeri (pulsed dye laser)hörümçək angiomasında uğurludur. Şüa genişlənmiş kapilyarı hədəfləyib məhv edir, dəri normal rəngə qayıdır. Bir neçə seansdan sonra aydın yaxşılaşma olur. Kiçik törəməyə alternativ elektrokoter, yəni elektrik iynəsi ilə yandırma edilə bilər. Adətən iz qalmır, sağalma qısadır. Əsas xəstəlik səbəbdirsə onun müalicəsi vacibdir. Məsələn, qaraciyər xəstəliyi nəzarətə alınanda və ya hamiləlik bitəndə yeni angioma ehtimalı azalır.

Sistemli qırmızı qurdeşənəyi (SLE)

Lupus xəstəliyində görünən kəpənək səpkisi. Burun körpüsündən yanaqlara yayılan qızartı kəpənəyə bənzəyir.

Sistemli qırmızı qurdeşənəyi, qısaca lupus, immun sisteminin öz toxumalarına hücum etdiyi autoimmun xəstəlikdir. Bir çox orqan və sistemə təsir edə, dəridə səpki, oynaq ağrısı, böyrək problemi, hərarət və halsızlıq kimi çox əlamət verə bilər. Ən məşhur dəri əlaməti üzdəki kəpənək səpkisidir. Burunun üstündən iki yanağa yayılan qırmızı səpki kəpənək qanadına bənzədiyindən belə adlanır. Xəstələrin təxminən yarısında olur və tanınma ipucu ola bilər. Kəpənək səpkisi adətən simmetrikdir, yəni üzün iki tərəfində oxşardır. Gərginlik, yüngül qabartı və qızartı görünür, adətən qaşınmır.

Lupusun dəri əlamətləri günəşdən təsirlənir. Xüsusən kəpənək səpkisi UV şüaları ilə alovlana və ya aydınlaşa bilər. Ona görə günəşdən qorunmaq, yüksək faktorlu krem, lazım gəlsə papaq və çətirlə dərini qorumaq tövsiyə olunur. Burun və üzdəki səpki təkbaşına lupus diaqnozu qoymur; adətən oynaq ağrısı, ağız yarası, böyrək pozuntusu, saç tökülməsi də olur. Burun və yanaqda aydın simmetrik qızartı uzun keçmirsə, xüsusən günəşdə pisləşirsə, lupus üçün həkimə gedilməlidir. Dermatoloq və ya daxili xəstəliklər həkimi lazım bilsə xüsusi qan testləri ilə diaqnozu dəqiqləşdirər. Diaqnoz qoyulsa steroid krem kimi yerli dərman səpkini azalda, sistemli müalicə digər əlamətləri idarə edə bilər.

Rozasea (Rosacea)

Rozaseaxüsusən üz, burun, yanaq, alın və çənədə qızartı tutmaları, aydın kapilyarlar və sızanağabənzər qabarcıqlarla gedən xroniki dəri xəstəliyidir. Adətən 30-40 yaşlarda başlayır, irəliləyə bilər. Əvvəl keçici qızartı, sonra daimi qızartı, yanma və kiçik qırmızı sızanaqlar olur. Bəzilərində dəri qalınlaşıb burun forması kobudlaşır; irəli mərhələdə rinofima deyilir. Burun və yanaq tez-tez qırmızıdır, iltihablı və ya iltihabsız qabarcıq ola bilər. Yeniyetmə sızanağına bənzəsə də, məsamə tutulmasından çox damar genişlənməsi və iltihab ön plandadır. Üzdə istilik basması, yanma və batma da ola bilər.

Rozasea tutmalarını tətikləyən müxtəlif amillər var. Günəş işığı, çox isti və ya soyuq hava, stres, alkoqollu içkilər və ədviyyatlı yeməklər ən geniş tətikləyicilərdir. Acı yeməkdən, isti çay/qəhvədən sonra qəfil qızarma rozasea ola bilər. Şəxsi tətikləyicini tapıb mümkün qədər qaçmaq vacibdir. Günəş kremi, çox isti mühitdən qaçmaq, ədviyyatı azaltmaq və alkoqoldan uzaq qalmaq tutmanı azaldır.

Qəti müalicəsi olmasa da, simptomları nəzarətə almaq mümkündür. Yerli metronidazol və ya azelain turşusu olan kremlər iltihablı törəmələri azaltmaq üçün tez-tez yazılır. Ağır və ya gözə yaxın tutulmada ağızdan antibiotik , məsələn tetrasiklin qrupu verilə bilər. İltihab və sızanağabənzər səpkini sakitləşdirir. Damar genişlənməsi ilə qızartı və aydın kapilyarlara qarşı lazer müalicələri , məsələn damar lazeri və IPL təsirlidir, genişlənmiş damarı hədəfləyib qızartını azaldır. Qulluqda da allergensiz, həssas dəriyə uyğun məhsullar seçilməli, üzü çox isti suyla yumaqdan və qıcıqlandıran kosmetikadan qaçılmalıdır. Vaxtaşırı alovlandığından dəyişiklikləri izləmək və həkimlə planı yeniləmək vacibdir.

Aktinik keratoz

Aktinik keratozuzun illər zərərli UV təsirindən yaranan nahamar, pulcuqlu səthli dəri ləkəsidir. Xüsusən açıq dərili, orta-yaşlı və yaşlılarda günəş görən üz, burun, alın və qulaqda olur. Burun çıxıntılı və çox günəş gördüyündən tez inkişaf edir. Əvvəl kiçik qırmızı və ya qəhvəyi-çəhrayı ləkədir. Toxunanda səthdə nahamarlıq və qabıqlanma hiss edilir. Zamanla qalın, sərt və ya ziyiləbənzər toxuma yarana bilər. Qırmızı, çəhrayı, ağ və ya dəri rəngidir. Adətən ağrısız, bəzən yüngül qaşınma və həssaslıq var. Ən vacib xüsusiyyəti prekanseroz (xərçəngönü) törəmə olmasıdır. Müalicə və izləmə olmazsa, bir hissəsi illər ərzində dəri xərçənginə (əsasən skuamoz hüceyrəli karsinomaya) çevrilə bilər. Araşdırmaya görə törəmələrin təxminən %5–10-u zamanla dəri xərçənginə çevrilir. Ona görə burun və üzdə inadkar, nahamar, sağalmayan qırmızı ləkəyə ciddi yanaşılmalıdır.

Ən yaxşı qarşısınıalma dərini günəşdən qorumaqdır. Gənclikdən krem, solyaridən uzaqlıq və papaq inkişafını xeyli önləyə bilər. Şübhəli ləkə yenə yaransa, erkən dermatoloq və lazım gəlsə müalicə olmalıdır. Krioterapiya — maye azotla dondurma, yerli xərçəngə qarşı krem — 5-fluorourasil, imikimod — və fotodinamik terapiya işlədilir. Məqsəd xərçəngləşmədən aradan qaldırmaqdır. Uğurlu müalicədən sonra da yeni törəmə yarana bildiyi üçün müntəzəm yoxlama lazımdır.

Nə vaxt həkimə getməli?

Hər qırmızı nöqtə və ləkədə təşviş lazım deyil, amma bəzən gecikmədən həkimə getmək lazımdır. Xüsusən bu əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi varsa dermatoloqa müraciət edin:

• Sağalmayan yaralar: Düzgün qulluğa baxmayaraq burun yarası və ya qızartı 2-3 həftədə sağalmır, yaxud sağalıb qayıdırsa ciddi sayılmalıdır. Xüsusən davamlı qanayan, qabıqlanıb açılan yara bazal və ya yastıhüceyrəli dəri xərçəngindən xəbər verə bilər.

• Xal və ləkə dəyişiklikləri: Köhnə xalın rəng, forma və ölçüsündə aydın dəyişiklik varsa həkimə gedin. Nizamsız kənar, tünd rəng, sürətli böyümə və ya yara melanoma ola bilər. Əvvəl olmayan tünd ləkə və ya xal, xüsusən 30 yaşlardan sonra, yoxlanmalıdır.

• Birdən çox hörümçək damar: Üz və ya burunda birdən çox hörümçək angioması yaranıbsa, xüsusən 3-dən çoxdursa, qaraciyər xəstəliyi kimi sistem problemini göstərə biləcəyindən həkim qiymətləndirməsi vacibdir.

• Şiddətli ağrı və ya iltihab: Burun içində və ya üstündə çox ağrılı, iri qırmızı şiş, irinli böyük sızanaq və ya çiban varsa, evdə müalicə əvəzinə həkim lazım ola bilər. Bəzən burundakı ağır infeksiya, məsələn furunkul antibiotik tələb edir.

• Digər yanaşı əlamətlər: Qızartıya burun tutulması, axıntı, hərarət, oynaq ağrısı, başqa səpki, quru göz və ya görmə dəyişikliyi qoşulursa, başqa xəstəlik ola bilər, müayinə laqeyd qalmamalıdır. Yanaq qızartısı ilə oynaq ağrısı və halsızlıq lupus, göz qıcıqlanması okulyar rozasea düşündürə bilər.

Bu hallar olmasa da narahatsınızsa mütəxəssis rəyi ən doğrusudur. Dermatoloq müayinə və lazım gəlsə biopsiya ilə törəməni müəyyən edər. Xərçəng şübhəsində kiçik toxuma alıb patoloji yoxlama, yəni biopsiya etibarlı üsuldur. Xərçəng hüceyrəsi tapılsa adətən cərrahi çıxarma ilə müalicə edilir. Bəzi erkən xərçənglərdə və aktinik keratozda krem dərmanlar cərrahiyyəyə alternativ ola bilər.

Qırmızı nöqtə və ya yara yüngül qıcıqlanma və sızanaqdandırsa, həkimdən əvvəl evdə bəzi ilkin qulluq tövsiyələri də var. Məsələn:

• Təmizlik və qulluq: Nahiyəni təmiz saxlamaq vacibdir. Gündə iki dəfə yumşaq təmizləyici ilə yuyun. Tər, kir və makiyajı arındırın. Sonra qıcıqlandırmadan qurulayın.

• Yerli tətbiqlər: Sızanaqdırsa təmiz qulaq çöpü ilə az antiseptik krem və ya çay ağacı yağı kimi təbii antiseptik çəkə bilərsiniz. Soyuq kompres də kömək edir; təmiz bezi soyuq suya batırıb bir neçə dəqiqə saxlamaq şiş və qızartını azalda bilər.

• Günəşdən qorunma: Qızarmış yeri günəşdən qorumaq sağalmanı sürətləndirir, ləkənin tündləşməsini önləyir. Çıxanda krem və ya qoruyucu lent/örtü ilə günəşi kəsin. Günəş sızanaq izlərini və ləkələri aydınlaşdıra bilər, qorunmanı unutmayın.

• Qıcıqlanmadan qaçmaq: Törəmə ilə oynamayın, toxunmayın, sıxmayın. Sürtünən maska və eynəyi mümkünsə qısa işlədin və ya təmiz saxlayın. Qıcıqlanma davam edəndə sağalma gecikir.

• İzləmə: Evdə qulluqdan sonra gedişi izləyin. Adətən 1 həftədə aydın yaxşılaşmalıdır. Əksinə pisləşmə və ya hərarət, yayılma, şiş artımı kimi yeni əlamət olsa tibbi yardım vaxtıdır.

Burundakı qırmızı nöqtələr əsasən xoşxassəli olsa da, sağalmayan, dəyişən və ya əlavə şikayətli qızartı üçün həkimə görünmək ən doğrusudur. Erkən diaqnoz və müalicə ciddi problemi önləyə və insanı rahatlaşdıra bilər.

Burundakı qırmızı ləkələr üçün müalicə seçimləri

Qırmızı ləkənin müalicəsi əsas səbəbdən asılıdır. Sadə sızanağın və dəri xərçənginin müalicəsi fərqlidir. Burada müxtəlif hallar üçün seçimləri ümumi nəzərdən keçiririk. Üç əsas qrupa bölmək olar: dermatoloji prosedurlar (lazer, cərrahiyyə kimi), dərman müalicələri (yerli kremlər, antibiotiklər və s.) və təbii/dəstəkləyici üsullar (ev qulluğu tövsiyələri).

Lazer və dermatoloji müalicələr

İnkişaf edən texnologiya ilə bir çox dəri törəməsi əməliyyatsız, lazer kimi üsullarla müalicə edilir. Burun ləkələrinə də müxtəlif lazerlər var. Məsələn, damar mənşəli qızartılar — hörümçək angioması, kapilyar genişlənmə, rozasea qızartısı — üçün impulslu boya lazeri (PDL) və ya IPL (intensiv impulslu işıq) geniş işlədilir. Üst dəriyə zərər vermədən altındakı geniş damarı hədəfləyib məhv edir, qızartını azaldır. Bir neçə seansdan sonra damar ləkələri solur və ya yox olur. Lazer az ağrılıdır, seans 15-30 dəqiqə çəkir; yüngül qızartı tez keçir.

Lazerdən başqa dermatoloqun başqa prosedurları var. Kiçik xal və ya şübhəli törəmə çıxarılacaqsa, adətən yerli anesteziya ilə kiçik cərrahi eksiziya edilir. Burunda bazal hüceyrəli karsinoma, melanoma kimi xərçəng tapılanda təhlükəsizlik payı ilə çıxarma ən geniş müalicədir. Sonra tikiş vurulur, bir neçə həftədə sağalır; lazım olsa estetik düzəliş edilir. Burun kimi estetik vacib nahiyədə mümkün qədər az izə diqqət edilir.

Aktinik keratoz və səthi bazal hüceyrəli karsinomada cərrahiyyə əvəzinə krioterapiya (dondurma) da seçimdir. Maye azot anormal hüceyrəni məhv edir. Tez və praktikdir; törəmə qabıqlanıb düşür, altından sağlam dəri gəlir. Bəzi səthi xərçəng və öncül törəmələrdə dermatoloq fotodinamik terapiya edə bilər. Xüsusi işığahəssas krem çəkilir, gözlənir, sonra güclü işıqla şüalandırılır. Hədəf hüceyrələr seçici məhv edilir.

Dərin akne izləri və daimi ləkələr üçün kimyəvi pilinq, mikrodermabraziya və ya fraksional lazer kimi estetik prosedurlar da düşünülür. Üst qatı yeniləyib daha hamar, ləkəsiz görünüş yaradır. Plan fərdi olduğundan dermatoloq ən uyğun üsulu müəyyən edəcək.

Yerli kremlər və dərman müalicələri

Bir çox ləkə xaricdən krem və ya lazım gəlsə ağızdan dərmanla müalicə edilə bilər. Akne və sızanaqlar üçün aptekdə reseptsiz də olan bəzi kremlər ilk seçimdir. Əvvəlcə benzoil peroksid kremləri və salisil turşusu gelləri gəlir. Məsaməni təmizləyib bakteriyanı öldürür, sızanaq və qızartını azaldır. Həmçinin retinoid kremlər/gellər, məsələn adapalene və tretinoin, hüceyrə yenilənməsini sürətləndirib məsamə tutulmasını önləyir. İltihablı, geniş aknedə dermatoloq antibiotikli kremlər , məsələn klindamisin və eritromisin yaza bilər. Bakteriyanı azaldıb iltihabı sakitləşdirir. Çox və ya iri sızanaqda, xüsusən ətrafı qırmızıdırsa, bir müddət ağızdan antibiotik, məsələn tetrasiklin törəməsi lazım ola bilər.

Rozasea mənşəli burun qızartısı və qabarcıqlar üçün ən çox işlənən yerli dərman metronidazol krem/geldir. İltihablı törəmə və qızartını azaldır. Başqa xarici seçim azelain turşusu kremidir; qızartı və sızanağabənzər səpkini azaldır. Yalnız qızartını hədəfləyən brimonidin və ya oksimetazolin gelləri də var; kapilyarı bir neçə saat daraldıb qızartını müvəqqəti keçirir. İrəliləmiş rozaseada həkim ağızdan izotretinoin aşağı dozalarda və ya güclü iltihabəleyhinə dərman da tövsiyə edə bilər.

Aktinik keratoz və ya erkən dəri xərçəngi üçün xüsusi yerli müalicə var. Dermatoloq resepti ilə aptekdən alınan 5-fluorourasil (5-FU) kremi və ya imikimod anormal hüceyrəni yox etmək üçün işlədilir. 5-FU hüceyrə çoxalmasını əngəlləyib xüsusən aktinik keratozu müalicə edir. İmikimod immun sistemini xərçəngli/zədəli hüceyrəyə hücuma stimullaşdırır; səthi bazal hüceyrəli karsinoma və aktinik keratozda təsirlidir. Müalicədə qızartı və qıcıqlanma normaldır, anormal hüceyrə məhv olur. Həftə və ya ay sonra yeni sağlam dəri yaranır. Mütləq həkim nəzarəti lazımdır.

Qızartının səbəbi ekzematoz hal və ya allergik kontakt dermatit dirsə, məsələn kosmetikaya reaksiya, iltihabəleyhinə yerli kortikosteroid kremləri qısa işlədilə bilər. Qızartı, qaşınma və qıcıqlanmanı tez keçirir. Amma uzun və nəzarətsiz istifadə xüsusən üzdə yan təsir yaradır, həkim məsləhəti və məhdud müddət lazımdır.

Burun dəri problemlərində krem, məlhəm, gel tez-tez ilk xəttdir. Düzgün məhsul müntəzəm işlədildikdə çox vaxt təsirlidir. Ciddi və inadkar hallarda ağızdan dərman verilir. Uyğun dərman üçün dermatoloqla danışmaq ən təhlükəsizdir.

Təbii üsullar və dəriyə qulluq

Tibbi müalicəyə əlavə və ya çox yüngül hallarda təbii üsullar və sadə qulluqla qızartını azaltmaq olar. Elmi effektivlik məhdud olsa da, zərərsiz olduqca bəzi tətbiqlər dəstək kimi işlədilə bilər:

• Aloe vera: Geli sakitləşdirici və iltihabəleyhinə xüsusiyyətlə tanınır. Təmiz geli nazik çəkmək xüsusən qıcıqlanma və günəş yanığında rahatladır. Nəmləndirib yumşaldır, qızartını azaltmağa kömək edir.

• Çobanyastığı və ya yaşıl çay kompresi: Çobanyastığı iltihabəleyhinə təsirlə dərini sakitləşdirə bilər. Dəmlənib soyudulmuş çaya batmış təmiz pambıq və ya bezi burunda 5-10 dəqiqə saxlamaq qızartını azalda bilər. Yaşıl çayın antioksidantları da rahatladır; soyuq kompresi faydalı ola bilər. Qeyd: çobanyastığı allergiyasında sınamayın.

• Çay ağacı yağı: Antiseptik və iltihabəleyhinə yağ aknedə populyar təbii üsuldur. Jojoba və ya kokos kimi daşıyıcı yağla duruldulmuş çox az miqdarı sızanağa çəkmək mikrobu öldürüb iltihabı azalda bilər. Güclü olduğundan geniş sahəyə və yüksək konsentrasiyada heç vaxt çəkilməməli, nöqtəvi və duruldulmuş olmalıdır.

• Bal: Təbii bal antimikrob xüsusiyyətlə sağalmanı dəstəkləyə bilər. Kiçik yara və ya qabığa nazik bal çəkib 10-15 dəqiqə sonra yumaq olar. Bakteriyanı azaldıb toxumanı nəmləndirir. Diqqət: bal %100 təbii və qatqısız olmalı, allergiya üçün əvvəl kiçik sahədə sınanmalıdır.

• Soyuq tətbiq: Xüsusən travma və iltihabda soyuq kompres praktikdir. Təmiz bezdə bir neçə buz kubunu fasilələrlə bir neçə dəqiqə saxlamaq damarı daraldıb qızartı və şişi azaldır. Buz birbaşa dəriyə qoyulmamalı, nazik bez və ya dəsmala bükülməlidir.

Təbii üsulda dərini izləyin. Hər dəri fərqlidir; qıcıqlanma və ya allergiya — artan qızartı, qaşınma, qabartı — olarsa dərhal dayandırın, lazım olsa həkimə danışın.

Ümumi dəri sağlamlığını qorumaq da burun problemini önləməkdə vacibdir. Sağlam qidalanma , xüsusən A, C və E vitaminli qidalar, bol su, müntəzəm yuxu və stresə nəzarətdərini dözümlü və taraz edir. Burun daxil hər gün uyğun nəmləndirici baryeri gücləndirib xarici təsirdən qoruyur. Alkoqolsuz, ətirsiz, sərt kimyəvisiz, həssas dəriyə uyğun məhsul seçmək qıcıqlanmanı önləyir.

Təbii üsullar dəstəkləyicidir, tibbi müalicəni əvəz etməməlidir. Ciddi və keçməyən problemdə mütləq yardım alın. Təbii və tibbi üsulu həkim tövsiyəsi ilə birlikdə işlətmək ən doğrusudur.

Tez-tez verilən suallar

Burundakı qırmızı nöqtələr təhlükəlidirmi?

Çox vaxt yox. Kiçik nöqtələr adətən sızanaq, kapilyar genişlənmə və yüngül qıcıqlanma kimi zərərsiz səbəbdən olub öz-özünə sağalır. Bəzən təhlükəlidir: uzun sağalmayan, böyüyən, dəyişən ləkə bazal hüceyrəli karsinoma və ya melanoma kimi xərçəng ola bilər. Qızartı lupus kimi sistem xəstəliyi də ola bilər. Qeyri-adi görünürsə və ya ağrı, qanama, bədən ağrısı ilədirsə həkim vacibdir. Adi sızanaq təhlükəli deyil, amma qeyri-adi hər ləkə ciddi sayılmalıdır.

Günəş dəri ləkələrini artırırmı?

Bəli, günəş yeni ləkəni və mövcudun aydınlaşmasını artıra bilər. Günəşin ultrabənövşəyi (UV) şüaları melanin istehsalını stimullaşdırıb çillərin tündləşib artmasına səbəb olur. Birbaşa günəş alan burunda çil və günəş ləkəsi tez olur. UV zədə toplayaraq aktinik keratoz kimi ləkəni sürətləndirə bilər; xərçəngə çevrilmə riski təhlükəlidir. Günəş lupusda kəpənək səpkisini, rozaseada qızartını artıra bilər. Yay-qış burun və üzü qorumaq, geniş spektrli krem ən təsirli yoldur. Tək güclü günəşlənmə də çil, ləkə və ya yanıq izi qoya bilər; qorunma vərdiş olmalıdır.

Xallar nə vaxt götürülməlidir?

Adətən tibbi səbəb olmalıdır. Kosmetik narahatlığa görə istəyirsinizsə də əvvəl dermatoloqla xoşxassəli olduğuna əmin olun. Tibbi çıxarmanın əsas səbəbi şübhəli dəyişiklikdir. Xal asimmetrik, nizamsız kənarlı, çoxçalarlı və ya aydın tünd olubsa, böyüyürsə — 6 mm-dən böyük olması həyəcan meyarıdır — və ya qanama, qabıq, yara varsa dermatoloqa gedilməlidir. Bu dəyişiklik xalda melanoma inkişafını düşündürür, erkən cərrahi çıxarma və patoloji yoxlama lazımdır. Nəhəng anadangəlmə nevus və daimi qıcıqlanan, məsələn təraşda kəsilən/sürtünən xal da götürülə bilər, çünki qıcıqlanma sonradan problem yarada bilər. Yekunda xallar risk daşıyanda və ya narahat edəndə götürülməlidir. Əvvəl dermatoloq müayinəsi və təklif etdiyi eksiziya, lazer, krioterapiya üsulu ən təhlükəsizdir. Özünüz kəsməyə və yandırmağa əsla çalışmayın.

Burun sızanaqları necə müalicə edilir?

İlk addım dərini təmiz saxlamaq və artıq yağı tarazlamaqdır. Gündə iki dəfə uyğun yumşaq təmizləmə məsamə tutulmasını önləyir. Sonra aptekdəki salisil turşusu və ya benzoil peroksid gelini sızanağa çəkmək təsirlidir. Salisil məsamədəki ölü dəri və yağı təmizləyir, benzoil peroksid bakteriyanı öldürüb iltihabı azaldır. Yalnız sızanağa çəkin və təlimata əməl edin, yoxsa quruluq və qıcıqlanma ola bilər. Sıxmaq qəti olmaz, infeksiyanı dərinə itələyib böyük iltihab və iz yarada bilər.

Çox qırmızı və ağrılıdırsa gecə qalacaq iltihab quruducu məlhəm və ya sızanaq bandı qoya bilərsiniz. Şişi azaldır. Çay ağacı yağı kimi təbii antiseptik kiçik sızanaqda çox az və duruldulmuş işlənə bilər. Həmçinin qidalanma və həyat tərzi sızanağa təsir edir; çox yağlı-şirin qidadan qaçmaq, bol su və stresdən uzaqlıq tez keçməyə və yenisinin önlənməsinə dəstəkdir.

Sızanaqlar tez təkrarlanır və ya yayılırsa dermatoloqa görünmək faydalıdır. Lazım bilsə kremə əlavə ağızdan antibiotik və qadınlara hormonal müalicə tövsiyə edər. Çox davamlı hallarda isotretinoin kimi güclü müalicə düşünülə bilər. Amma əksəriyyətdə müntəzəm təmizlik, düzgün məhsul və səbrlə nəzarət mümkündür. Bir gecədə yox olmur, hərəsinin sağalma prosesi var; tədbirlərə davam edin, bir neçə günə aydın yaxşılaşma başlayacaq.