Crispr cas9 ilə əqli geriliyə səbəb olan Frajil X sindromunun və Huntingtonun müalicəsi

Əsrin ən mühüm kəşflərindən biri kimi göstərilən crispr cas9 texnologiyası hər gün xəstəliklərin müalicəsində yeni dövr açan irəliləyişlər təqdim edir. Gəlin CRISPR/CAS9 sahəsindəki son yenilikləri araşdıraq.
1. Crispr ilə Huntigton xəstəliyinə qarşı təsirli müalicə hazırlandı
Huntington xəstəliyi huntingtin genində yaranan mutasiyalardan qaynaqlanır. Gendəki təkrarlanan CAG ardıcıllıqları genin sağlam işləməsinə mane olur. Yüksək miqdarda poliqlutamin ehtiva edən Huntingtin zülalının beyin hüceyrələrində toplanması nəticəsində neyronlar zədələnərək məhv olur. Ana və ya atadan irsi yolla (autosom-dominant) ötürülən, indiyə qədər heç bir müalicəsi tapılmayan bu neyrodegenerativ xəstəliyin ilk əlamətləri 35-44 yaşlarında özünü göstərir və bu yaşlarda daşıyıcı şəxs adətən övlad sahibi olmuş və mutasiyalı huntingtin genini uşağına ötürmüş olur. Xəstəlik insan ömrünü ən azı 20, orta hesabla 35 il qısaldır.
Tədqiqatçılar HTT genindəki təkrarlanan CAG ardıcıllıqlarını dəqiq şəkildə crispr cas9 sistemi ilə çıxarmağa nail oldular. Araşdırmada Huntington xəstələrindən götürülmüş hüceyrələr istifadə edildi. Hazırlanmış bu üsul laboratoriya araşdırmalarında olduqca təhlükəsiz hesab edildi. Yaxın zamanda klinik araşdırmalara keçilməsi planlaşdırılır.
2. Kişilərdə əqli geriliyin ən mühüm səbəbi olan Frajil X sindromunun crispr ilə müalicəsi
Frajil X sindromu X xromosomunda olan FMR1 genində yaranan mutasiyadan qaynaqlanır. Doğulan hər 3600 oğlan uşağından 1-də Frajil X sindromu var. Bu sindromlu şəxslərdə autizmə bənzər problemlər və hiperaktivlik müşahidə olunur. Eyni zamanda, xarakterik üz forması (uzun üz quruluşu və böyük qulaqlar), əzələlərdə hipotoniya və böyük xayalar müşahidə edilir. FMR1 genində yaranan mutasiyanəticəsində FMR1 geninin kodlaşdırdığı zülal istehsal edilə bilmir. Beyin inkişafında iştirak edən bu zülalın çatışmazlığı neyronların həddindən artıq oyanmasına və xəstəliyin inkişafına səbəb olur. Hazırda Frajil X sindromunun müalicəsi yoxdur.
Son vaxtlar xüsusilə nevroloji xəstəliklərin müalicəsində crispr istifadəsinə yönəlmiş araşdırmalara diqqət artırılmışdı. Whitehead İnstitutunun tədqiqatçıları ilk dəfə Frajil X sindromuna səbəb olan zədələnmiş geni crispr ilə sağlam hala gətirməyə nail oldular. Araşdırma fevral 2018-də Cell adlı jurnalda dərc edildi. Araşdırmada FMR1 genindəki təkrarlanan CGG ardıcıllıqlarında olan metilləşmə molekulları crispr cas9 üsulu ilə aradan qaldırıldı.
Araşdırmanın nəticələrinə görə
- Crispr cas9 ilə FMR1 geninin müəyyən sahələrindəki metilləşmənin aradan qaldırılması FMR1 geninin yenidən aktivləşməsini təmin etdi.
- FMR1 geni ilə sağlam hala gələn neyronlar siçanın beyninə köçürüldükdə neyronların sağlam quruluşunu qoruduğu görüldü.
Bu araşdırma Frajil X sindromunun crispr ilə müalicə edilə biləcəyini göstərir. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, bu, hələ laboratoriya şəraitində sınaqdan keçirilən müalicədir. İnsanlarda aparılacaq klinik araşdırmalarla müalicənin təhlükəsizliyi və effektivliyi araşdırıldıqdan sonra klinikada istifadə ediləcək.
Mənbələr
Rescue of Fragile X Syndrome Neurons by DNA Methylation Editing of the FMR1 Gene.
Cell Şubat 2018.
2. Magdalena Dabrowska ve ark.
Precise Excision of the CAG Tract from the Huntingtin Gene by Cas9 Nickases.
Front. Neurosci., Şubat 2018
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.