Ən azı bir Nobel mükafatı siçanlara verilməlidir

Heyvan təcrübələri bədənimizdəki prosesləri daha yaxşı anlamaq, xəstəlik mənbələrini tapmaq və yeni müalicə üsulları hazırlamaq üçün aparılır. Xüsusilə genetik tədqiqatlar, davranış araşdırmaları, orqan transplantasiyası, dərman, toksikologiya və kosmetik testlər heyvan təcrübələrinin mövzusudur. Dünyadakı milyonlarla insan həyatını heyvanlar üzərində sınaqdan keçirilərək hazırlanmış dərmanlara borcludur.

Xüsusilə genetik araşdırmalar üçün aparılan tədqiqatlarda mutasiyaya uğramağa uyğun orqanizmə malik olduqlarından gəmiricilər sinfinə üstünlük verilir. Gəmiricilər içərisində isə ən çox siçanlar seçilir. Bu tədqiqatların genişliyinə diqqət çəkmək üçün demək olar ki, yalnız Amerikada hər il təxminən 100 milyon təcrübə siçanı istifadə olunur. Heyvan təcrübələrində siçanlara üstünlük verilməsinin digər səbəbləri kütlələrinə görə beyin çəkilərinin çoxluğu və mühakimə davranışlarının yüksək olması kimi göstərilə bilər.

“Heyvan təcrübələri” ifadəsi ilə “heyvanlar üzərində həyata keçirilən nəzarətli elmi araşdırmalar” nəzərdə tutulur. Son illərdə aparılan tənzimləmələrlə artıq daha az heyvanın qurban verildiyi, heyvanların həyat şəraitinin yaxşılaşdırıldığı, aparılan təcrübələrin və izlənəcək yol və üsulların etik komitələr tərəfindən diqqətlə qiymətləndirildiyi görünür. Ölkəmizdə də 15 fevral 2014 tarixli Rəsmi Qəzetdə “Heyvan Təcrübələri Etik Komitələrinin İş Qaydaları və Əsasları haqqında Əsasnamə” dərc edilmişdir. Digər tərəfdən, yaxın zamanda heyvan təcrübələrinə alternativ üsulların yaradılması mümkün deyil. Müvafiq sahədə Nobel mükafatlarının 3/4-nün heyvan təcrübəsi ehtiva edən tədqiqatlara verilməsi belə onların elm üçün ən azından hələlik əvəzolunmaz olduğunu göstərir.

Həmçinin heyvan təcrübələrində təhlükəsiz və təsirli hesab olunan dərmanın insanlarda dərhal istifadəyə başlandığı barədə fikir vardır ki, bu, yanlışdır. Heyvan testlərindən əvvəl laboratoriya tədqiqatları aparılır. Potensial dərmanın canlı hüceyrələrlə necə qarşılıqlı təsirə girdiyi və nə qədər toksik olduğu bu laboratoriya tədqiqatlarında anlaşılmağa çalışılır. Laboratoriya tədqiqatlarından sonra ümid vəd edən dərman nə qədər təhlükəsiz olduğunu yoxlamaq üçün heyvan təcrübələrində istifadə oluna bilər. Növbəti mərhələ isə az sayda könüllü insan iştirakçı ilə başlayan yeni dərman araşdırmalarıdır (klinik tədqiqatlar).

Nəticə etibarilə, heyvan təcrübələrinin elmi zərurətini aradan qaldıra biləcək alternativlərin yaradılması yaxın zamanda mümkün görünmür. O günədək edilməli olan heyvan təcrübələrinin etik prinsiplərini daha da inkişaf etdirməkdir. Bununla yanaşı, Dr. Richard Klausnerin bu sözünü də yadda saxlamaq faydalıdır: