Epilepsiya nədir? Əlamətləri, növləri, səbəbləri və müalicəsi

Epilepsiya, xalq arasında sara xəstəliyi kimi tanınan, beyində anormal elektrik aktivliyindən yaranan və təkrarlanan tutmalarla gedən xroniki nevroloji xəstəlikdir. Epileptik tutma zamanı insanın şüurunda dəyişiklik, əzələlərində qeyri-iradi hərəkətlər (yığılma, titrəmə) və duyğu qavrayışında pozuntular ola bilər. Tutmalar bir neçə saniyədən bir neçə dəqiqəyədək davam edə bilər; tutmalar arasında insan adətən sağlam həyat sürür. Epilepsiya yoluxucu deyil və düzgün müalicə ilə bir çox xəstə adi gündəlik həyatına davam edə bilər. Bu yazıda epilepsiyanın mahiyyəti, növləri, əlamətləri, səbəbləri, tətikləyən amillər və müalicəsi hər kəsin anlayacağı sadə dillə izah edilir. Epilepsiya ilə yaşamağa dair tövsiyələr və tez-tez verilən sualların cavabları da yer alır.

Epilepsiya (sara xəstəliyi) nədir?

Epilepsiya beyinin sinir hüceyrələrində (neyronlarda) anormal elektrik boşalmalarının yaratdığı tutmalarla səciyyələnən xəstəlikdir. Epilepsiya diaqnozu üçün adətən şəxsin iki və ya daha çox tutma keçirmiş olması gözlənilir. Tək tutma, başqa səbəb olmadığı halda, dərhal epilepsiya demək deyil. Epileptik tutmalar şüurun itməsi və ya bulanması, bədəndə yığılma, qeyri-iradi hərəkətlər, bəzən də duyğu hallüsinasiyaları (məsələn, qəribə qoxu və ya səs duyma) ilə özünü göstərir. Tutmadan sonra insan adətən baş verənləri xatırlamır, qısa müddət süstlük və yorğunluq hiss edə bilər. Epilepsiya adətən uzunmüddətli (xroniki) vəziyyətdir; lakin uyğun müalicə ilə tutmalar böyük ölçüdə nəzarətə alınır və insan normal həyat sürə bilir.

Epilepsiyanın növləri

Epilepsiya beyinin təsirlənən sahəsinə və tutmanın tipinə görə müxtəlif növlərə ayrılır. Əsasən tutmalar fokal (parsial) və generalizə olunmuş (ümumi) olmaqla iki kateqoriyaya bölünür. Fokal tutmalar beyinin müəyyən sahəsindən başlayır, generalizə olunmuş tutmalar isə hər iki yarımkürəyə eyni anda təsir edir. Ən çox rast gəlinən tutma növləri və xüsusiyyətləri aşağıdakı cədvəldə göstərilib:

Qeyd: Tutmaların gedişi hər xəstədə fərqli ola bilər. Bəzilərində yalnız bir növ, bəzilərində isə bir neçə növ tutma birlikdə olur. Tutmanın tipini düzgün müəyyənləşdirmək müalicə planı üçün vacibdir.

Epilepsiyanın əlamətləri hansılardır?

Epilepsiyanın əlamətləri əsasən tutma zamanı ortaya çıxan təzahürlərdir. Onlar tutmanın tipindən və beyinin hansı sahəsinin təsirlənməsindən asılıdır. Bəzi tutmalar çox yüngül əlamətlərlə gedir, bəzilərində isə aydın və ağır əlamətlər olur. Epilepsiyanın geniş yayılmış əlamətləri bunlardır:

• Şüurun itməsi və ya bulanması: Tutma zamanı insan ətrafını dərk etməyə bilər və ya şüurunu tam itirə bilər. Sadə absans tutmalarında bir neçə saniyəlik dalma, tonik-klonik tutmalarda isə dəqiqələrlə şüur itkisi ola bilər.
• Yığılma və titrəmələr: Bədənin bir hissəsində və ya hamısında birdən yaranan qeyri-iradi əzələ yığılmaları və titrəmə tutmanın ən aydın əlamətlərindəndir. Xüsusən tonik-klonik tutmada bütün bədən yığılıb boşalaraq çırpınma şəklində hərəkət edir.
• Qəfil yıxılma və ya yerə çökmə: Bəzi tutmalarda (məsələn, tonik-klonik və ya atonik tutmalarda) insan əzələ nəzarətini itirib yıxıla bilər. Bu zaman zədələnmələr ola bilər.
• Dişlərin sıxılması və dilin dişlənməsi: Ağır tutma keçirənlərdə çənənin kilidlənməsi (dişlərin bərk sıxılması) və istəmədən dili dişləmə görünə bilər. Bu, tutmanın geniş yayılmış fiziki əlamətlərindəndir.
• Ağızdan köpük gəlməsi: Xüsusən generalizə olunmuş tutmalarda yığılmalar üzündən ağızdan köpüklü tüpürcək gələ bilər.
• Bir nöqtəyə baxmaq və ya gözləri tez-tez qırpmaq: Bəzi tutmalarda gözlər bir nöqtəyə dikilə və ya sürətli qırpma/sağa-sola hərəkətlər ola bilər. Absans tutmasında dalğın baxış tipikdir.
• Sidik qaçırma: Bəzi güclü tutmalarda sidik kisəsinə nəzarət müvəqqəti itir və sidik qaçırma baş verə bilər.
• Duyğu dəyişiklikləri (aura): Bəzi epilepsiya xəstələri böyük tutmadan əvvəl aura adlanan xəbərdaredici əlamətlər yaşayır. Aura əslində kiçik fokal tutmadır və adətən qəfil qəribə hisslə üzə çıxır. Məsələn, izah edilməyən qorxu və ya dejavu hissi, qəribə qoxu və ya dad duymaq, gözlərdə işıq çaxması, qulaqda uğultu kimi duyğu dəyişiklikləri aura əlaməti ola bilər. Aura xəstəyə tutmanın yaxınlaşdığı barədə bir neçə saniyəlik xəbərdarlıqdır.

Əlamətlər adətən tutma bitəndə başa çatır. Tutmadan sonra insan bir müddət taqətsiz, yorğun və çaşqın ola bilər, toparlanmaq üçün bir neçə dəqiqəyə ehtiyac duya bilər. Beləliklə, epilepsiya əlamətləri tutmaya xasdır və hər xəstədə fərqli kombinasiyada yaranır. Bu əlamətlər kimdəsə təkrar görünürsə, vaxt itirmədən həkimə müraciət edib epilepsiya baxımından qiymətləndirmə aparmaq vacibdir.

Epilepsiya niyə yaranır? (Səbəbləri)

Epilepsiyanın tək səbəbi yoxdur; bir çox amil ona səbəb ola və ya riski artıra bilər. Bəzi hallarda əsas səbəb aydın tapılır, lakin halların təxminən yarısında konkret səbəb aşkarlanmır (belə növlərə idiopatik epilepsiya deyilir). Məlum əsas səbəblər bunlardır:

• Genetik meyillilik: Ailəsində epilepsiya olanlarda xəstəliyin yaranma riski bir qədər yüksək ola bilər. Bəzi nadir növlər müəyyən genetik sindromlarla əlaqəlidir. Lakin epilepsiya çox vaxt birbaşa irsi xəstəlik deyil; yəni valideyndən uşağa qaçılmaz şəkildə keçmir, yalnız meyillilik ola bilər.
• Doğuş zamanı beyin zədələnməsi: Çətin və ya problemli doğuşda körpənin beyninin oksigensiz qalması, doğuş travması və ya yenidoğulmuş dövrdə beyinə qansızma sonradan epilepsiyaya zəmin yarada bilər.
• Ağır baş travmaları: Qəza nəticəsində baş zədələri, beyin silkələnməsi və ya beyin toxumasında zədə qoyan zərbələr epileptik tutmalara səbəb ola bilər. Məsələn, yol qəzası və ya hündürlükdən yıxılmadan illər sonra belə epilepsiya yarana bilər.
• Beyin şişləri və ya lezyonları: Beyində yaranan xoşxassəli və ya bədxassəli şişlər toxumaya təsir edərək epileptik tutma yarada bilər. Xüsusən yetkin yaşda başlayan epilepsiyada şiş kimi struktur səbəb araşdırılır.
• Beyin damar xəstəlikləri (insult, iflic): İnsult, beyinə qansızma və ya beyin damarının tutulmasından yaranan zədə epileptik tutmalara səbəb ola bilər. Orta və yaşlı dövrdə yeni epilepsiya hallarının mühüm hissəsində əvvəl keçirilmiş insult olur.
• İnfeksiyalar: Beyinin və ya qişalarının iltihabına səbəb olan meningit, ensefalit (beyin iltihabı) kimi infeksiyalar qalıcı zədə qoyaraq epilepsiya yarada bilər. Yüksək hərarətli ağır infeksiyalar (xüsusən uşaqlarda) bəzən qıcolmaya, təkrarlanan tutmalara çevrilə bilər.
• İnkişaf pozuntuları: Autizm spektri pozuntusu, neyrofibromatoz, tuberoz skleroz kimi bəzi neyroinkişaf və ya genetik xəstəliklərdə epilepsiya tez-tez rast gəlinən əlamətdir.
• Digər səbəblər: Beyində damar malformasiyaları, irəliləyən nevroloji xəstəliklər, Alzheimer kimi demensiya növləri (yaşlılarda), çox yüksək təzyiqə bağlı beyin zədəsi (eklampsiya kimi) epilepsiyanı tətikləyə bilər. Bəzi metabolik problemlər də (məsələn, çox aşağı qan şəkəri, elektrolit pozuntuları) tutma həddini azaldaraq epilepsiyaya bənzər tutmalar yarada bilər.

Beləliklə, epilepsiya çox müxtəlif səbəblərlə yaranan sindromdur. Səbəb tapılmadıqda “səbəbi bilinməyən” epilepsiya adlanır. Səbəbin müəyyən edilməsi xüsusən müalicə planı üçün vacibdir. Məsələn, beyin şişi cərrahiyyə ilə aradan qaldırıla bilər, genetik meyillilikdə isə dərmanla uzunmüddətli nəzarət hədəflənir.

Epileptik tutmaları tətikləyən amillər

Epilepsiyası olanlarda bəzi xarici amillər tutma ehtimalını artıra bilər. Bu tətikləyici amillər, birbaşa epilepsiya yaratmasa da, mövcud meyillilik fonunda tutmanı üzə çıxarır. Xəstələrin aşağıdakı tətikləyicilərdən mümkün qədər uzaq durması tövsiyə olunur:

• Yuxusuzluq və kifayət qədər yatmamaq: Qeyri-müntəzəm yuxu və ya yuxusuz qalmaq beyin aktivliyinə mənfi təsir edərək tutma həddini azalda bilər. Epilepsiyası olanlarda yuxusuz gecədən sonra tutma riski artır.
• Stress və güclü həyəcan: Güclü emosional stress, təşviş və ya qəfil psixoloji gərginlik epileptik tutmanı tətikləyə bilər. İmtahan stressi, iş təzyiqi və ya qorxu/həyəcan bəzi xəstələrdə tutma ilə nəticələnə bilər.
• Parlaq və ya yanıb-sönən işıqlar: Xüsusən fotosensitiv epilepsiya adlanan bəzi növlərdə diskoteka işıqları, sürətli görüntü dəyişmələri (kompüter oyunları, televiziya), kamera flaşı kimi güclü vizual stimullar tutma başlada bilər. İşığa həssas xəstələr belə tətikləyicilərə diqqət etməlidir.
• Alkoqol və maddə istifadəsi: Həddindən artıq alkoqol və ya bəzi narkotik/stimullaşdırıcı maddələr beyinin tarazlığını pozaraq tutmanı tətikləyir. Alkoqolun təsiri keçərkən (məsələn, axşam içdikdən sonra səhərə yaxın) tutma ola bilər. Həmçinin alkoqolun qəfil dayandırılması da riski artırır. Epilepsiya xəstələri alkoqol və qanunsuz maddə istifadəsindən qəti uzaq durmalıdır.
• Dərmanların nizamsız qəbulu: Epilepsiyada verilən antiepileptik dərmanları qəbul etməmək, dozanı buraxmaq və ya həkimsiz qəfil dayandırmaq tutma yarada bilər. Başqa xəstəlik üçün qəbul edilən preparatın epilepsiya dərmanı ilə qarşılıqlı təsiri də tutma həddinə təsir edə bilər. Buna görə hər dərman dəyişikliyi həkimlə məsləhətləşilməlidir.
• Hormonal dəyişikliklər: Bəzi qadın xəstələrdə menstruasiya dövrü kimi hormonal dalğalanmalar tutmaların tezliyinə təsir edə bilər. Hamiləlik, doğuş və ya menopauzaya keçid kimi hormonların dəyişdiyi dövrlərdə də tutmalar arta bilər. Belə vaxtlarda həkim nəzarəti ilə lazım gələrsə dərman dozası tənzimlənir.
• Hərarət və infeksiyalar: Yüksək hərarət xüsusən uşaqlıqda febril konvulsiyalar (hərarətli qıcolma) adlanan tutmalara səbəb ola bilər. Epilepsiyalı şəxslərdə də ağır infeksiya və ya yüksək hərarət mövcud tutma həddini azalda bilər. Xəstəlik zamanı bol maye, istirahət və həkimin tövsiyəsinə uyğun hərarət nəzarəti vacibdir.
• Həddindən artıq yorğunluq və aclıq: Bədənin həddən artıq yüklənməsi, fiziki taqətsizlik və ya uzun aclıq (qan şəkərinin azalması) bəzi həssas şəxslərdə tutmanı tətikləyə bilər. Xəstələrin çox uzun ac qalmaması və ağır məşqdən sonra dincəlməsi tövsiyə edilir.
• Kəskin səslər və ya qəfil stimullar: Çox yüksək səs, qəfil qorxuducu səs effektləri və oxşar ani duyğu stimulları bəzi epilepsiya növlərində tətikləyici ola bilər (olduqca nadir olsa da).

Tətikləyicilər insandan insana dəyişə bilər. Hər xəstənin zamanla tutmasını nəyin tətiklədiyini müşahidə etməsi və həmin amillərdən uzaq durmağa çalışması nəzarət üçün faydalıdır. Həkimlər adətən nizamlı həyat vərdişləri və tətikləyicilərdən uzaq qalmaq barədə tövsiyə verir.

Epilepsiyaya necə diaqnoz qoyulur?

Diaqnozda ən vacib addım ətraflı xəstəlik tarixçəsi və tutmaların düzgün təsviridir. Həkim xəstənin və ya yaxınının tutma zamanı baş verənlər barədə verdiyi məlumata əsaslanır. Buna görə tutmanı görən yaxının müşahidələri çox qiymətlidir. Həkim bunları soruşa bilər: tutmalar nə qədər tez-tez olur və nə qədər sürür? Əvvəlcədən xəbərdarlıq (aura) hiss edilirmi? Tutmada hansı bədən hissələri təsirlənir, şüur itirmi, xəstə nə edir? Sonra özünü necə hiss edir?

Bu klinik qiymətləndirmədən sonra nevroloji müayinə aparılır. Sonra diaqnozu dəqiqləşdirmək və əsas səbəbi araşdırmaq üçün bəzi müayinələr istənilir:

• EEQ (elektroensefaloqrafiya): Epilepsiya diaqnozunda ən çox istifadə edilən testdir. Baş dərisinə qoyulan elektrodlarla beyinin elektrik aktivliyi yazılır. Xəstələrdə, xüsusən tutma zamanı və ya sonra, EEQ-də səciyyəvi anormal elektrik boşalmaları görünə bilər. Test ağrısızdır. Bəzən adi EEQ normal olsa da, həkim lazım görərsə yuxusuzluqdan sonra EEQ və ya uzunmüddətli video-EEQ monitorinqi istəyə bilər.
• Beyinin görüntülənməsi (MRT/KT): Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) beyin quruluşunu ətraflı göstərərək şiş, damar tutulması və ya anadangəlmə anomaliya kimi struktur problemin olub-olmadığını aşkar edir. Kompüter tomoqrafiyası (KT) isə təcili vəziyyətdə beyinin sürətli görüntüsünü almaq üçün istifadə edilə bilər. Bu üsullar xüsusən yeni başlayan epilepsiyada əsas səbəbi tapmağa kömək edir.
• Laborator testlər: Qan testləri ilə infeksiya, aşağı qan şəkəri, elektrolit pozuntuları və tutma yarada bilən digər metabolik problemlər araşdırılır. Xüsusən ilk dəfə tutma keçirəndə həkim epilepsiya diaqnozundan əvvəl bu müvəqqəti səbəbləri istisna etmək üçün testlər apara bilər.
• Neyropsixoloji qiymətləndirmə: Lazım gələrsə, xüsusən uzunmüddətli epilepsiyada yaddaş və diqqət kimi koqnitiv funksiyaları qiymətləndirmək üçün neyropsixoloji testlər aparıla bilər. Bu, epilepsiyanın beyin funksiyalarına təsirini anlamağa kömək edir.
• Digər müayinələr: Bəzi hallarda genetik testlər (xüsusən uşaqlığın xüsusi epilepsiya sindromlarında) və ya spesifik qan testləri istənilə bilər.

Diaqnoz qoyularkən xəstənin tutma növü və mümkün səbəbi müəyyənləşdirilir, buna uyğun müalicə planı qurulur. Epilepsiya diaqnozu mürəkkəb görünsə də, təcrübəli nevroloq bu qiymətləndirmələr əsasında düzgün diaqnoz qoya bilər. Erkən diaqnoz və müalicə tutmalara nəzarət və həyat keyfiyyətinin qorunması üçün çox vacibdir.

Epilepsiyanın müalicə üsulları

Müalicənin məqsədi tutmaları tam dayandırmaq və ya mümkün qədər azaltmaq, xəstənin gündəlik həyatını normal davam etdirməsini təmin etməkdir. Plan epilepsiyanın növünə, əsas səbəbə, yaşa və ümumi sağlamlığa görə fərdi qurulur. Bu gün xəstələrin böyük əksəriyyəti uyğun müalicə ilə tutmalarına nəzarət edə bilir. Əsas müalicə üsulları bunlardır:

• Dərman müalicəsi (antiepileptiklər): Müalicənin əsasını müntəzəm qəbul edilən antiepileptik dərmanlar təşkil edir. Həkim tutma tipinə uyğun dərmana başlayır, aşağı dozadan tədricən artıraraq ən təsirli dozanı tapmağa çalışır. Dərmanlar beyində elektrik aktivliyini tənzimləyib tutmanın qarşısını alır. Çox xəstədə bir preparatın uyğun dozası ilə tutmalar tam dayana və ya xeyli azala bilər. Müalicə adətən uzunmüddətlidir; xəstə ən azı bir neçə il tutmasız qalana qədər dərmanlarını qəbul edir. Dərmanlar müntəzəm qəbul edilməli, həkim tövsiyəsi olmadan əsla dayandırılmamalıdır. Bəzi xəstələrdə illər sonra həkim nəzarəti ilə doza azaldılıb tam kəsilərək xəstəliyin keçib-keçmədiyi qiymətləndirilə bilər.

• Cərrahi müalicə: Dərmanla nəzarət olunmayan, dərmana davamlı və həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edən hallarda cərrahiyyə nəzərdən keçirilə bilər. Epilepsiya əməliyyatı adətən beyinin müəyyən sahəsindən başlayan (fokal) epilepsiyada aparılır. Təkmil görüntüləmə və EEQ ilə tutmanın başladığı sahə tapılır. Kritik funksiyaya zərər verməyəcək sahədirsə, oradakı anormal toxuma və ya ocaq cərrahi yolla çıxarıla bilər. Məsələn, gicgah payından (temporal pay) başlayan davamlı epilepsiyada problemli sahənin çıxarılması çox uğurlu nəticə verə bilər. Cərrahiyyə hər xəstəyə uyğun deyil; qərar ixtisaslaşmış komandanın ətraflı qiymətləndirməsindən sonra verilir.

• Alternativ müalicə üsulları: Bəzi xüsusi hallarda və ya əlavə müalicə kimi aşağıdakılardan istifadə oluna bilər:

  • Azan sinirin stimullaşdırılması (VNS, epilepsiya stimulyatoru): Döş nahiyəsinə əməliyyatla batareyalı qurğu yerləşdirilir. O, beyinə gedən azan sinirə müntəzəm zəif elektrik impulsları göndərir. Bu üsul davamlı epilepsiyada tutmaların tezliyini azaltmağa kömək edə bilər. Tam sağalma verməsə də, VNS tutmaların ağırlığını və tezliyini 50%-yə qədər azalda bilər.
  • Ketogen pəhriz: Xüsusən uşaqlarda bəzi davamlı epilepsiya növlərində tətbiq edilən çox yağlı, az karbohidratlı xüsusi pəhrizdir. Bədəni ketoz adlı metabolik vəziyyətə keçirərək beyində tutma aktivliyini azaltmağa kömək edə bilər. Ketogen pəhriz mütləq həkim və dietoloq nəzarətində tətbiq olunur.
  • Dərin beyin stimullaşdırılması və digər üsullar: Bəzi xüsusi mərkəzlərdə beyinə yerləşdirilən elektrodlarla tutma aktivliyini zəiflətmək (dərin beyin stimullaşdırılması) kimi qabaqcıl müalicələr sınaqdan keçirilir. Bioəksəlaqə (biofeedback), meditasiya və yoqa kimi stressazaldıcı üsullar da bəzi xəstələrə dəstək kimi tövsiyə edilə bilər.

• Həyat tərzinin dəyişdirilməsi: Tibbi müalicə ilə yanaşı, həyat tərzində dəyişiklik də müalicənin mühüm hissəsidir. Müntəzəm yuxu, sağlam qidalanma, stressdən və tətikləyicilərdən uzaq durmaq, müntəzəm həkim nəzarəti tutmaların qarşısını almaqda dərman qədər vacibdir. Bu mövzular növbəti bölmədə ətraflı verilib.

Aşağıdakı cədvəldə əsas müalicə üsulları və xüsusiyyətləri ümumiləşdirilib:

Epilepsiya müalicəsi uzun çəkə və səbir tələb edə bilər. Həkim nəzarəti çox vacibdir: dozanın tənzimlənməsi, yan təsirlərin izlənməsi və lazım gələrsə alternativlərin qiymətləndirilməsi üçün xəstə həkimi ilə əlaqədə olmalıdır. Uyğun müalicə alan və tövsiyələrə əməl edənlərin böyük hissəsi tutmasız həyat sürə bilir.

Epilepsiya ilə yaşamaq: qorunma yolları və tövsiyələr

Epilepsiya diaqnozu alan şəxsin tibbi müalicə ilə yanaşı gündəlik həyatda gördüyü tədbirlər və dəyişikliklər də tutmalara nəzarəti asanlaşdırır. Aşağıda epilepsiya xəstələrinin diqqət etməli olduğu məqamlar və qorunma yolları verilib:

• Müntəzəm yuxu vərdişi: Hər gün kifayət qədər keyfiyyətli yuxu tutmaların qarşısını almağa kömək edir. Mümkün qədər eyni saatda yatıb oyanın və yuxusuz qalmamağa çalışın.
• Stressin idarəsi: Stressdən və güclü həyəcandan uzaq durun. Rahatlama üsulları (meditasiya, nəfəs məşqləri, yoqa) ilə gündəlik stressi azaldın. Lazım gələrsə psixoloq və ya psixiatrın dəstəyi ilə təşvişlə mübarizə yollarını öyrənin.
• Dərmanların müntəzəm qəbulu: Həkimin verdiyi epilepsiya dərmanlarını aksatmadan, düzgün dozada qəbul edin. Dərmanı unutmayın; unutsanız, dozaları özünüz tarazlamağa çalışmayın, həkimlə danışın. Müalicə kəsilməsin deyə dərman bitməmiş resepti yeniləyin.
• Alkoqol və siqaretdən uzaq durmaq: Alkoqol epilepsiyada ciddi tətikləyicidir. Mümkünsə ümumiyyətlə içməyin, yaxud ən azı həkimin icazə verdiyi miqdarı aşmayın. Siqaret və digər tütün məhsulları da ümumi sağlamlığa zərərli olduğundan tərgitmək tövsiyə edilir. Narkotik maddələrdən qəti uzaq durulmalıdır.
• İşıq stimullarına diqqət: Parlaq və yanıb-sönən işıq sizdə tutma yaradırsa, diskoteka və gecə klubu kimi yerlərdə ehtiyatlı olun və ya belə mühitlərdən uzaq durun. Televiziya və kompüter oyunu ekranlarından uyğun məsafə saxlayın, çox yaxından baxmayın. Lazım gələrsə ekran filtrləri istifadə edin.
• Sağlam qidalanma və müntəzəm məşq: Balanslı qidalanın. Uzun müddət ac qalmayın; qan şəkəriniz çox düşməsin. Həddindən artıq kofeindən (qəhvə, enerji içkisi) uzaq durun. Müntəzəm yüngül məşq (gəzinti, üzgüçülük) sağlamlığa faydalıdır və stressi azaldır. Lakin çox yorucu məşqdən, bədəni susuz və taqətsiz qoymaqdan çəkinin.
• Müntəzəm həkim nəzarəti: Müəyyən aralıqlarla nevroloqa gedin. Müalicəyə cavabı izləmək və lazım olsa dozanı tənzimləmək üçün müayinələri ötürməyin. Həkim dərmanların yan təsirini izləmək üçün qaraciyər funksiyası kimi testlər də istəyə bilər.
• Tibbi məlumat nişanı daşımaq: Epilepsiyanı bildirən qolbaq, boyunbağı və ya kart daşımaq mümkün tutmada ətrafdakıların və tibb heyətinin düzgün yardım göstərməsi üçün faydalı ola bilər.
• Ətrafınızdakıları məlumatlandırın: Ailənizə, yaxın dostlarınıza və işdə/məktəbdə etibar etdiyiniz şəxslərə vəziyyətinizi deyin. Tutmada nə etməli və nə etməməli olduqlarını öyrədin. Məlumatlı dəstək şəbəkəsi sayəsində tutma zamanı panikasız yardım almaq mümkündür.
• Təhlükəsizlik tədbirləri: Üzərkən və ya hündürlükdə işləyərkən tək olmamağa çalışın. Çimərkən qapını kilidləməmək, həddən artıq isti su işlətməmək, mətbəxdə kəsici alətlərlə ehtiyatlı olmaq kimi kiçik tədbirlər tutma zamanı qəzaların qarşısını ala bilər. Avtomobil idarəsi barədə həkim tövsiyəsinə mütləq əməl edin (aşağıdakı sual-cavab bölməsində məlumat verilir).

Bu tövsiyələr epilepsiya ilə həyatı asanlaşdırmağa və tutma riskini azaltmağa yönəlib. Epilepsiya ilə fəal və xoşbəxt yaşamaq tam mümkündür. Vacib olan xəstəliyi qəbul etmək, lazımi tədbirləri görmək və müalicə planına sadiq qalmaqdır.

Tez-tez verilən suallar

Sual 1: Epilepsiya (sara) genetikdirmi? Valideyndən uşağa keçirmi?
Cavab: Bəzi epilepsiya növlərində genetik meyillilik olsa da, çox vaxt bu, valideyndən uşağa birbaşa keçən irsi xəstəlik deyil. Ailə tarixçəsi riski bir qədər artıra bilər, lakin epilepsiyalı valideynin uşağında mütləq epilepsiya olacaq deyə qayda yoxdur. Bununla belə, xüsusən uşaqlıqda başlayan bəzi sindromlar müəyyən gen mutasiyaları ilə bağlı ola bilər. Ailədə bir neçə nəfərdə epilepsiya varsa, həkim genetik məsləhət təklif edə bilər.

Sual 2: Epilepsiya tam sağalırmı? Ömür boyu davam edirmi?
Cavab: Bir çox xəstə uyğun müalicə ilə illərlə tutmasız yaşaya bilər. Bəzi xəstələr müəyyən müddət dərman qəbul edib illərlə tutmasız qaldıqdan sonra həkim nəzarətində dərmanı dayandıra və bir daha tutma keçirməyə bilər (yəni funksional sağalma mümkündür). Xüsusən uşaqlıqda başlayıb yeniyetməlikdə itən növlər var. Lakin vəziyyət hər xəstədə fərqlidir. Bəzilərinə aşağı dozada olsa da, ömür boyu dərman lazım ola bilər. Hazırda epilepsiyanı qəti aradan qaldıran birdəfəlik müalicə (məsələn, sehrli həb) yoxdur, amma bəzi xəstələrdə cərrahiyyə ilə qalıcı həll əldə edilir. Beləliklə, epilepsiya uyğun müalicə ilə nəzarətdə saxlanılan vəziyyətdir; insan illərlə tutmasız normal həyat sürə bilər.

Sual 3: Epileptik tutmada ilk yardım olaraq nə etməliyəm?
Cavab: Tutma keçirənə kömək edərkən əvvəlcə sakit olun və bu addımları edin:

• Şəxsi təhlükəsiz vəziyyətə gətirin: Ətrafdan iti, sərt və təhlükəli əşyaları uzaqlaşdırın. Mümkünsə şəxsi yerə uzadın, başının altına yumşaq əşya (gödəkçə, yastıq və s.) qoyub zərbədən qoruyun.
• Yan çevirin: Şəxsi yan vəziyyətdə saxlayın. Bu, tənəffüs yolunun açıq qalmasına kömək edir, ifrazatın (tüpürcək, qusuntu) nəfəs borusuna getməsinin qarşısını alır.
• Ağzına heç nə salmayın: Dilini udacağından qorxaraq tutma keçirənin ağzına qətiyyən heç bir əşya (qaşıq, parça və s.) qoymağa çalışmayın. Bu, köhnə və yanlış inancdır; dişlərə və çənə əzələlərinə zərər verə bilər. İnsan dilini udmur, amma dişləyə bilər; bu halda ediləcək bir şey yoxdur, tutma bitəndə lazım gələrsə müdaxilə olunur.
• Dar geyimi boşaldın: Qalstuk, şərf, kəmər kimi sıxan əşyaları boşaldıb rahat nəfəsi təmin edin. Eynəyi varsa çıxarın.
• Tutmanın müddətini izləyin: Saata baxaraq nə qədər davam etdiyini ölçün. 5 dəqiqədən çox sürərsə və ya təkrar-təkrar tutma olarsa təcili tibbi yardım çağırın (Türkiyədə 112-yə zəng edin). Çox tutma 1-2 dəqiqədə bitir və bu müddətdə təcili yardım çağırmağa ehtiyac yoxdur; öz-özünə bitməsini gözləyin.
• Bitənə qədər yanında qalın: Tutma bitənə qədər şəxsi tək qoymayın. Sonra bir müddət çaşqın ola və nə baş verdiyini anlamaya bilər. Sakit səslə qısa məlumat verin (“Tutma keçirdin, indi təhlükəsizsən” kimi) və rahatlamasına kömək edin. Şüuru tam bərpa olunana qədər sakitcə yanında olun.

Edilməməli olanlar: Tutma zamanı qolları və ayaqları tutub dayandırmağa çalışmayın; bu, yığılmaları dayandırmır, əksinə zədələnmə yarada bilər. Su, yemək və ya dərman verməyin; boğulma ola bilər. İzdihamı uzaqlaşdırın, hava almasını və məxfiliyini qoruyun.

Sual 4: Epilepsiya xəstələri avtomobil idarə edə bilərmi? Sürücülük vəsiqəsi ala bilərmi?
Cavab: Epilepsiya xəstəsinin avtomobil idarə etməsi müəyyən qaydalardan və həkim icazəsindən asılıdır. Tutmalar dərmanla nəzarətə alınıbsa və şəxs müəyyən müddət (adətən ən azı 1 il) heç tutma keçirməyibsə, həkim uyğun görərsə sürməyə icazə verilə bilər. Mənbəyə görə, Türkiyə qaydalarında tək tutma keçirmiş və ya müalicə ilə ən azı 1 il tutmasız qalmış şəxslər nevroloqun rəyi ilə vəsiqə ala bilirlər. Hər hal fərdidir; tutmanın vəziyyəti, tipi və tezliyi qiymətləndirilir. Aktiv və ya nəzarətsiz tutması olanların özlərinin və başqalarının təhlükəsizliyi üçün avtomobil idarə etməsi təhlükəlidir. Həkim vəziyyətinizə uyğun yol göstərəcək. Vəsiqəyə icazə verilsə belə, dərmanları müntəzəm qəbul etmək və tutmasız vəziyyəti qorumaq şərtdir.

Sual 5: Epilepsiya ölümcüldürmü? Epileptik tutma öldürə bilərmi?
Cavab: Adi epileptik tutma təkbaşına adətən həyat üçün təhlükə yaratmır və insanların çoxu qısa müddətdə tam toparlanır. Düzgün idarə ediləndə epilepsiya ölümcül xəstəlik deyil. Lakin bəzi risklər var: çox uzun sürən tutmalar (status epilepticus adlanır, 5-10 dəqiqəni keçib dayanmayan tutma) həyati risk yarada və təcili tibbi müdaxilə tələb edə bilər. Tutma zamanı nəzarətsiz yıxılma, yaralanma və boğulma kimi ikincili qəzalar da təhlükəli ola bilər. Məsələn, tutma keçirən şəxs şüursuz halda su içində üzüstə qalarsa boğula bilər, yolda tutma olarsa qəza yarana bilər. Buna görə lazımi tədbirlər vacibdir. Yuxu tutmaları ilə bağlı çox nadir “SUDEP” (epilepsiyada qəfil gözlənilməz ölüm) halları bildirilib, lakin bu vəziyyət olduqca nadirdir. Nəticədə xəstələrin böyük hissəsinin ömrü normaldır. Vacib olan müntəzəm müalicə və tutmalara nəzarətdir.

Sual 6: Epileptik tutmalar yuxuda da olurmu?
Cavab: Bəli, bəzi xəstələrdə tutma yuxuda və ya yuxuya gedərkən olur. Bunlar gecə tutmaları adlanır. İnsan yuxuda tutma keçirdiyini bilməyə bilər; lakin yataqdan düşmək, dəydiyi yerlərdə göyərmə, yataqda sidik qaçırma kimi ipucları ola və ya tutmada qışqırıq, qəribə səslər eşidilə bilər. Yuxu tutmaları adətən qısadır; insan səhər yorğun və başağrılı ola, yaxud nə olduğunu anlamadan oyana bilər. Şübhəniz varsa, mütləq həkimə deyin. Lazım gələrsə gecə EEQ ilə diaqnoz dəqiqləşdirilə bilər. Gecə tutması olanlara yataq otağında təhlükəsizlik tədbirləri (yataq kənarına yumşaq yastıq qoymaq kimi) və mümkünsə tək yatmamaq tövsiyə edilir.

Sual 7: Epilepsiyaya hansı həkim və ya şöbə baxır?
Cavab: Epilepsiyanın diaqnoz və müalicəsi ilə məşğul olan ixtisas nevrologiyadır. Yetkinlərdə diaqnoz və müalicəni nevroloq (beyin və sinir xəstəlikləri mütəxəssisi) aparır. Uşaqlarla isə uşaq nevrologiyası mütəxəssisi (pediatrik nevroloq) məşğul olur. Əməliyyat lazım gəldikdə beyin və sinir cərrahiyyəsi (neyrocərrahiyyə) qoşulur. Xüsusən xüsusi pəhriz alacaq uşaqlarda dietoloq, psixoloji dəstək üçün psixoloq və ya psixiatr da komandada ola bilər. İlk dəfə tutma keçirən şəxs adətən təcili şöbəyə müraciət edir və nevrologiyaya yönləndirilir. Sonra nevrologiya poliklinikasında izlənir. Buna görə epilepsiya şübhəsində birbaşa nevroloqa müraciət etmək ən doğrusudur.