Gənc Yetkinlərdə Ən Çox Artan 11 Xərçəng Növü və Səbəbləri

Gənc Yetkinlərdə Xərçəng Niyə Artır? BMJ Oncology-nin İngiltərə Məlumatları və Piylənmənin Səssiz Yüksəlişi

Bu hesabat son aylarda ictimaiyyətdə narahatlıq yaradan bir sıra başlıqlara — «30 yaşlarında yoğun bağırsaq xərçəngi halları artır», «qadınlarda döş xərçəngi 40 yaşdan əvvəl daha çox rast gəlinir» — elmi əsas verir. Üstəlik, məsələ yalnız İngiltərə ilə məhdudlaşmır. ABŞ-nin milli xərçəng reyestrlərində, Avstraliya, Kanada və bir çox Avropa ölkəsində oxşar mənzərə müşahidə olunur. Türkiyə və OECD kontekstində də mövzunun əhəmiyyəti artır — xüsusilə jurnalın və ICR nümayəndələrinin vurğuladığı kimi: piylənmə üzrə skrininq proqramları qarşıdakı iyirmi ilin xərçəng yükünü formalaşdıracaq.

Məlumatların Həcmi və Əhatə Dairəsi

ICR-in nəzdindəki Cancer Epidemiology and Prevention Research Unit (CEPRU) komandası İngiltərənin milli xərçəng reyestrinin məlumatlarından istifadə edərək 2001 ilə 2019 arasında 18 illik zaman aralığında qadınlarda 22, kişilərdə isə 21 xərçəng növünün rastgəlmə tezliyini təhlil etdi. Araşdırılan yaş qrupu 20-49 yaş kimi müəyyənləşdirildi — yəni ədəbiyyatda «erkən başlayan xərçəng» (early-onset cancer) anlayışı üçün qəbul edilən aralıq. Müqayisə üçün eyni xərçəng növlərinin 50 yaşdan yuxarı qrupda hansı istiqamətdə dəyişdiyi də izlənildi.

Tədqiqat ənənəvi davranış risk amillərinin — siqaret, alkoqol, fiziki hərəkətsizlik, qırmızı/emal olunmuş ət, az lif qəbulu və bədən kütlə indeksinin (BMI) — son iyirmi ildəki gedişini müstəqil şəkildə modelləşdirdi. Bu amillərdən biri sabitdirsə və ya azalırsa, xərçəng artımını təkbaşına izah edə bilməz; artırsa, xərçəngin yüksəlişi ilə üst-üstə düşən bir qanunauyğunluq axtarılır.

Gözlənilən və Gözlənilməyən İstiqamətlər

Gənc yetkinlərdə tezliyi artan 11 xərçəngin demək olar hamısı (ağız xərçəngi istisna olmaqla) məlum artıq çəki ilə əlaqəli xərçənglərdir. Bunların böyük hissəsində 50 yaşdan yuxarı qrupda da paralel artım var — yəni problem yalnız gənclərə xas deyil; bütün əhaliyə təsir edən meylin gənc təbəqədə də görünən formasıdır. Amma iki xərçəng növü önə çıxır: kolon xərçəngi və yumurtalıq xərçəngi yalnız gənc yaş qrupunda artır, yaşlılarda isə artmır və ya azalır. Bu, xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki kohort effekti — 1975-dən sonra doğulanlarda bioloji baxımdan fərqli təsirlərə məruzqalma profili — fərziyyəsini gücləndirir.

Gənc qadınlarda BMI ilə əlaqəli kolon xərçəngi göstəricisi 18 il ərzində 100.000 nəfərə 0,9-dan 1,6-ya yüksəldi. Eyni dövrdə BMI ilə əlaqələndirilməyən kolon xərçəngi isə 100.000 nəfərə 6,4-dən 9,6-ya çatdı. Kişilərdə oxşar mənzərə var. Buradakı incə məqam budur: BMI-a aid edilən kolon xərçəngi hallarının sayı mütləq ifadədə hələ də daha azdır; yəni artıq çəki bu artımı tam izah edə bilmir. Başqa amillər də iştirak etməlidir.

Siqaret Azaldı, Alkoqol Sabit Qaldı — Amma Xərçəng Artır

Bu tədqiqatın ən təəccüblü nəticəsi xərçəng artımı ilə paralel yüksəlməsi gözlənilən davranış risk amillərinin əksinə, geri çəkilməsidir. İngiltərədə gənc yetkinlər arasında siqaret çəkmə son iyirmi ildə hər il %2 azalıb. Alkoqol istehlakı əsasən sabit və ya azalan istiqamətdədir. Fiziki aktivlik artıb, qırmızı və emal olunmuş ət istehlakı azalıb, lif qəbulu yavaş, amma əhəmiyyətli şəkildə yüksəlib. Yəni ictimai sağlamlıq kampaniyalarının təsiri müşahidə olunur.

Bununla belə, müəlliflərin özləri etiraf edirlər: təkcə piylənmə bu xərçəng artımını tam izah edə bilmir. Hesablamalara görə, 2001-2019 arasında gənc yetkinlərdə kolon xərçəngi artımının təxminən %20-si BMI artımı ilə izah edilə bilir; geridə %80 qalır. Yəni artıq çəki ən güclü ipucumuzdur, amma yeganə günahkar deyil.

Yalnız Çəki Deyil — İnsulin, İltihab və Mikrobiom

Piylənmənin xərçəng riskini niyə artırdığı sualı son iyirmi ilin ən məhsuldar tədqiqat sahələrindən biridir. Piylənmənin müxtəlif xərçəng növləri ilə əlaqəli ən azı 19 ayrı mexanizmi var. ICR və Imperial komandasının tədqiqatında iştirak edən Marc Gunter mətbuat brifinqlərində xüsusilə insulin mexanizmini vurğuladı. Piylənməsi olan şəxslərdə qandakı insulin səviyyəsi xroniki olaraq yüksək qalır; insulin böyümə amilidir və hüceyrələrin çoxalmasını stimullaşdırır. Piylənməsi olan şəxslərdə erkən başlayan kolon xərçəngi ilə yüksək insulin arasında birbaşa əlaqə son tədqiqatlarda göstərilib. Bundan əlavə:

Bu mexanizmlər bunu göstərir: BMI piylənmənin qəbul edilmiş ölçüsüdür, amma biologiyanın hamısını əhatə etmir. Bel çevrəsi, visseral piy nisbəti, NAFLD/MASH mövcudluğu, insulin müqaviməti göstəriciləri (HOMA-IR), xroniki iltihab markerləri (CRP, IL-6) — hamısı BMI-dan asılı olmayaraq əlavə risk yaradır. Buna görə müəlliflər «BMI artımı xərçəng artımını tam izah etmir» deyəndə əslində «BMI-ın əks etdirə bilmədiyi piylənmə ilə əlaqəli amillər də, yəqin ki, rol oynayır» demiş olurlar.

Mikrobiom, Ultraemal Olunmuş Qidalar, Antibiotiklər, Hava Çirklənməsi

Tədqiqat izah olunmayan %80-lik hissə üçün bir sıra şübhəli, amma hələ sübut edilməmiş amillərə işarə edir. Bunlar arasında xüsusilə diqqət çəkənlər:

Müəlliflərin vurğuladığı vacib bir məqam var: bu şübhəli amillərin bir çoxu İngiltərədə əslində sabit qalır və ya azalır (məsələn, antibiotik istifadəsi), bu da həmin amillərin xərçəng artımını təkbaşına izah etməsini çətinləşdirir. Yəni hazırkı vəziyyət belədir: məlum əsas günahkarlar xərçəng artımını izah etmir; təkcə piylənmə də kifayət deyil; geriyə hələ tam müəyyənləşdirə bilmədiyimiz biologiya qalır.

Türkiyə Məlumatları Nə Deyir?

Bu tədqiqat İngiltərə məlumatlarına əsaslansa da, Türkiyə üçün birbaşa və mühüm nəticələri var. Çünki Türkiyə son iyirmi ildə OECD ölkələri arasında piylənmə yayılmasının ən sürətlə artdığı ölkələrdən biridir. 2024-cü ildə dərc edilmiş çoxmərkəzli OBREDI-TR tədqiqatı ölkənin yeddi müxtəlif bölgəsindəki 28 mərkəzdə BMI ≥30 kg/m² olan yetkinlərin profilini təqdim etdi. Türkiyədə yetkin qadınlarda piylənmənin yayılması %30-u keçdi; uşaqlarda və yeniyetmələrdə 4 dəfəyədək artım bildirildi. Bu, dünyada yeniyetməlik dövründə müşahidə olunan piylənmə sıçrayışı ilə paraleldir.

OECD-nin 2025 hesabatına görə, Türkiyədə qeyri-infeksion xəstəlik yükünün qarşıdakı illərdə OECD ortalamasına nisbətən təxminən iki dəfə sürətlə artması gözlənilir. Bu proqnozun arxasında üç əsas hərəkətverici qüvvə var: əhalinin qocalması, siqaretdənkənar təsirlərin (hava çirklənməsi, ultraemal olunmuş qidalar, fiziki hərəkətsizlik) güclənməsi və piylənmə epidemiyasının yüksək sürəti. Türk gəncləri ingiltərəli yaşıdlarına nisbətən daha aşağı siqaret yayılması ilə başlayırlar, lakin daha yüksək piylənmə və metabolik sindrom yükü daşıyırlar.

«Gənc» Olmaq Artıq Riskdən Qorunmaq Sayılmır

Bu tədqiqat praktikada aşağıdakı mesajları verir:

Bu Tədqiqatın Məhdudiyyətləri Nələrdir?

BMJ Oncology-dəki bu təhlilin dəyərini düzgün qiymətləndirmək üçün məhdudiyyətlərini də bilmək lazımdır:

Bu məqalə tibbi xəbər və məlumatlandırma məqsədi daşıyır, fərdi müalicə yönləndirməsi vermir. Gənc yaşda xərçəng simptomları və ya ailə tarixçəsi olan şəxslərə qiymətləndirmə üçün müvafiq tibbi onkologiya mütəxəssisinə müraciət etmək tövsiyə olunur. Redaktor qeydi: Məqalə ICR və Imperial College London-un 28 aprel 2026 tarixli mətbuat açıqlamalarına və BMJ Oncologyjurnalında dərc edilmiş tədqiqata əsaslanır; Türkiyə konteksti üçün OBREDI-TR və OECD mənbələrindən istifadə edilib.