Gənclik iksiri – supermodel siçanlar və qocalmanı ləngidən yeni dərman namizədi

Alimlər laboratoriya heyvanlarının ömrünü təxminən 25% uzadan dərman namizədi aşkar ediblər. Bu kəşfin insanlarda qocalmanı da ləngidə biləcəyinə ümid edilir.

Araşdırmanın baş müəllifi Prof. Stuart Cook belə deyir: "Daha uzun yaşamaq üçün hazırladığımız dərmandan istifadə etmək kalorini məhdudlaşdırmaqdan daha asandır. Sonda beş il artıq yaşamaq üçün 40 yaşdan başlayaraq yarıac, tamamilə xoşagəlməz həyat sürmək istəyərdinizmi? Mən istəməzdim."

Müalicə olunan siçanlar gənc göründükləri üçün laboratoriyada "supermodel nənə" (supermodel granny) adlandırılıblar. Bu siçanlar dərman almayan yaşıdlarından daha sağlam və güclü olublar, onlarda xərçəng də daha az yaranıb.

Dərman insanlarda da sınaqdan keçirilir, lakin eyni qocalma əleyhinə təsiri göstərib-göstərməyəcəyi hələ bilinmir.

Tarix boyu gənclik iksiri axtarışı

Uzun ömür axtarışı insanlıq tarixinin ən qədim və geniş işlənmiş mövzularından biridir. Lakin alimlər qocalma prosesinin əslində dəyişdirilə bildiyini çoxdan bilirlər.

Məsələn, laboratoriya heyvanları üzərində tədqiqatlar bu heyvanların az yedikdə daha uzun yaşadığını sübut edib.

Hazırda qocalma tədqiqatları sahəsində qocalmanın molekulyar proseslərini aşkarlamağa və onları dəyişdirməyə çalışan çoxsaylı araşdırmaçı fəaliyyət göstərir.

MRC Tibbi Elmlər Laboratoriyası, Imperial College London və Duke-NUS Tibb Məktəbindəki komanda interleykin-11 adlanan zülalı araşdırırdı. Onun səviyyəsi yaş artdıqca insan orqanizmində yüksəlir, iltihabı artırır və qocalma sürətinə nəzarət edən bir neçə bioloji mexanizmi işə salır.

Daha uzun və sağlam həyat

Tədqiqatçılar iki təcrübə aparıblar:

1. Gen mühəndisliyi ilə siçanlarda interleykin-11 istehsalını əngəlləyiblər.
2. Siçanlar 75 həftəlik (təxminən 55 yaşlı insana ekvivalent) olduqda bu zülalı orqanizmlərindən təmizləmək üçün müntəzəm olaraq eksperimental dərman veriblər.

Nəticələr 17 iyul 2024-cü ildə Nature jurnalında dərc edilib və təcrübənin növündən, eləcə də siçanların cinsindən asılı olaraq ömrün 20-25% uzandığını göstərib. Yaşlı laboratoriya siçanları adətən xərçəngdən öldüyü halda, interleykin-11 çatışmazlığı olanlarda bu xəstəlik xeyli az yaranıb. Həmçinin əzələ funksiyaları yaxşılaşıb, daha arıq olublar, tükləri daha sağlam olub və kövrəklik göstəricilərində daha yaxşı nəticə göstəriblər.

Bu məqaləyə görə, sözügedən dərman IL-11 (interleykin-11) siqnalını inhibə edən anti-IL-11 anticismidir. Onun kod adı X203 kimi göstərilib. X203 IL-11-in siqnal yollarını inhibə etməklə qocalma və qocalmaya bağlı patologiyalara təsirləri araşdırmaq üçün istifadə olunub. Həmçinin IL11RA reseptorunu neytrallaşdıran digər anticismin adı X209 kimi göstərilib. Bu anticisimlər təcrübələrdə IL-11-in bioloji təsirlərini əngəlləmək üçün istifadə edilib.

Tədqiqatçılardan Prof. Stuart Cook "Çox həyəcanlanmamağa çalışıram, çünki bu, həqiqət ola bilməyəcək qədər yaxşıdırmı?! Çoxlu saxta məhsul var, buna görə məlumatlara bağlı qalmağa çalışıram və bu məlumatlar ən güclülərdəndir" — deyib.

Prof. Cook hazırladıqları yanaşmaları insanların qocalmasında sınamağa "mütləq" dəyəcəyini düşündüyünü, təsirli olarsa "köklü dəyişdirici" təsir yarada biləcəyini və özünün də bu dərmanı qəbul etməyi nəzərdən keçirdiyini bildirib.

Bəs insanlar?

Cavabsız qalan əsas suallar eyni təsirin insanlarda əldə edilib-edilməyəcəyi və yan təsirlərin dözülən olub-olmayacağıdır. İnterleykin-11 insan orqanizmində erkən inkişaf zamanı rol oynayır. Çox nadir hallarda insanlar bu zülalı istehsal etmədən doğula bilirlər. Bu, kəllə sümüklərinin birləşməsinə, oynaqlara və dişlərin çıxmasına təsir edir. Zülal çapıq yaranmasında da rol oynayır.

Tədqiqatçılar həyatın sonrakı dövrlərində interleykin-11-in qocalmanı başladan mənfi rol oynadığını düşünürlər. Bu zülalı hədəfləmək üçün hazırlanmış anticisim olan eksperimental dərman ağciyər fibrozu olan xəstələrdə sınanır. Bu vəziyyətdə ağciyərlər zədələnir və nəfəs alma çətinləşir.

Prof. Cook sınaqların tamamlanmadığını, lakin məlumatların dərmanın təhlükəsiz olduğunu düşündürdüyünü deyib. Bu, qocalmanı dərmanlarla "müalicə etmək" yanaşmalarının ən sonuncusudur. Tip-2 diabet dərmanı metformin və orqan transplantasiyasının rədd edilməsinin qarşısını almaq üçün qəbul olunan rapamisin qocalma əleyhinə xüsusiyyətlərinə görə fəal araşdırılır.

Stuart Cook interleykin-11-i hədəfləmək fikrinin necə yarandığını aşağıdakı videoda belə izah edir:

"İnterleykin 11, yaxud qısa adı ilə IL-11 orqanizmimizdə zülal istehsal edən gendir. Bu zülal fibroblastları və immun hüceyrələri aktivləşdirir. Bu gen təkamül zamanı balıqlardan miras aldığımız xüsusiyyətdir və balıqlarda müsbət funksiyalar yerinə yetirir. Lakin bizdə təkamül qalığı kimi zərərli təsirlərə və xəstəliklərə səbəb olur. IL-11 iltihab və fibroz yaradır, toxumalarımızın düzgün yenilənməsinə mane olur. 2016-2017-ci illərdə bu genin yanlış xarakterizə edildiyini aşkarladıq və onu ürəkdə və böyrəkdə profibrotik, iltihabyönümlü amil kimi ilk biz təsvir etdik. Sonra bir çox toxumada eyni təsir göstərdiyini müəyyənləşdirdik və bu kəşf qocalma araşdırmalarımızın əsasını yaratdı.

Fibroz (toxuma çapığı) üzərində işləyərkən IL-11 zülalının yaşlı heyvanlarda yüksək olduğunu gördük. Bundan sonra siçanlarda qocalma prosesini araşdırıb bu genin ifadəsinin yaşlanma ilə bütün toxumalarda artdığını müşahidə etdik. Bu müşahidə genin aktivləşdikdə problemlər yaratdığını və multimorbidlik adlandırdığımız, qocalmanın orqanizmdə çoxsaylı xəstəliklərə səbəb olduğu hallarla əlaqəli olduğunu göstərdi. Həmin xəstəliklər görmə və eşitmə itkisindən saç tökülməsinə, əzələ itkisindən ürək və böyrək funksiyalarının pozulmasına qədər geniş sahəni əhatə edir.

Siçanlarda genetik müdaxilə ilə bu geni söndürərək qocalıq xəstəliklərinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdığını müşahidə etdik. Sonra insana tətbiq baxımından daha uyğun yanaşma olan anticisim müalicəsinə keçdik. Bu zülal üçün xüsusi hazırlanmış bağlayıcı anticisimlər IL-11 molekullarına bağlanıb onları təsirsizləşdirir. İnsan yaşına ekvivalent 55 yaşlı siçanlara bu müalicəni tətbiq etdik və əzələlərinin daha güclü, ağciyərlərinin daha yaxşı, dərilərinin daha sağlam olduğunu, eşitmə və görmələrinin yaxşılaşdığını müşahidə etdik. Bu müalicə ilə geni doğuşdan etibarən genetik olaraq silməklə yanaşı, həyatın sonrakı dövrlərində verilən dərmanla da eyni faydaları təmin edə biləcəyimizi göstərdik. Bu da müalicənin insanlara tətbiq potensialını ortaya qoyur.

Qrupumuzun marağı qocalma və xərçəng kimi əlaqəli xəstəliklərin arxasında duran hüceyrə proseslərini araşdırmaqdır. Bu müalicə ilə qocalmanın bir çox markerinə müsbət təsir müşahidə etdik; həmin mexanizmlərin bir-biri ilə əlaqəsini öyrənmək gələcəkdə daha yaxşı müalicələr hazırlamağa kömək edə bilər. Ən mühüm nəticələrdən biri tək müalicə ilə (anti-IL-11 anticismi) həm sağlam yaşanan müddəti, həm də ümumi ömrü yaxşılaşdıra bildiyimizi göstərməkdir. Müalicənin hədəf qrupu bütün dünya əhalisi olsa da, əvvəlcə insan sınaqları aparılmalı, onların maliyyələşdirilməsi və tənzimləmə məsələləri həll edilməlidir. Lakin genetik və heyvan tədqiqatları bu müalicənin ümidverici təhlükəsizlik profilinə malik olduğunu göstərir."

Digər tədqiqatçıların fikirləri

Duke-NUS Tibb Məktəbindən Prof. Anissa Widjaja "Tədqiqatımız siçanlarda aparılsa da, bu nəticələrin insan sağlamlığı üçün son dərəcə əhəmiyyətli olacağına ümid edirik, çünki insan hüceyrələri və toxumaları üzərində işlərdə oxşar təsirlər görmüşük" — deyib. "Bu araşdırma qocalmanı daha yaxşı anlamaq üçün mühüm addımdır və siçanlarda sağlam qocalmanı potensial olaraq uzada bilən müalicə göstərmişik."

Sheffield Universitetinin əzələ-skelet qocalması üzrə professoru Ilaria Bellantuono "Ümumilikdə məlumatlar əsaslı görünür; bu, qocalma mexanizmini hədəfləyən daha bir potensial müalicədir və kövrəkliyə fayda verə bilər" — deyib. Lakin xəstələrdə sübutun olmaması və belə dərmanların qiyməti kimi problemlər olduğunu, həmçinin "hər 50 yaşlı insanı ömrünün qalan hissəsi boyunca müalicə etməyin ağlasığmaz" olduğunu bildirib.

Şərh və xəbərdarlıq

Sağlam və uzun həyat axtarışında elm hər gün yeni imkanlar açır. Bu dərman namizədi həyəcanverici nəticələr göstərsə də, insanlardakı təsirlərini və yan təsirlərini anlamaq üçün əlbəttə daha çox araşdırma lazımdır. Hazırda siçanlarda aparılmış bu işlər insan sağlamlığı üçün ümid yaradır. Lakin təbii ki, hələ insanlarda rutin istifadə üçün əlçatan deyil.