Geyilən cihazla qandan dəqiq xərçəng diaqnozu

Qanda şiş hüceyrəsi və DNA tutmaq, dəqiq onkologiyanın ən mühüm məqsədlərindən biridir. Son illərdə xüsusilə mikroçiplərdən istifadə etməklə xərçəng hüceyrələrinin tutulması məqsədi güdülür. Bu çərçivədə aprel 2019-da Natureda dərc olunan araşdırmada qanda dövr edən şiş hüceyrələrini tuta və bütün qan axınını skan edə bilən geyilə bilən çip hazırlandı.

Məlumdur ki, toxuma biopsiyası xərçəngin aşkarlanmasında ən düzgün nəticə verən üsuldur. Biopsiyalar adətən invaziv (müdaxiləvi) aparılır və xəstənin rahatlığını poza bilər. Toxuma biopsiyalarına alternativ olaraq son vaxtlar maye biopsiyası anlayışı meydana çıxıb. Maye biopsiyalar xərçəng sahəsində geniş araşdırılan mövzulardan biridir. Maye biopsiyalar qan nümunəsindən xərçəng hüceyrələrini və ya xərçənglə əlaqəli DNA hissələrini tutmaq prinsipi ilə işləyir. Son illərdə qandakı bu tip xərçəng hüceyrələrini tutmaq üçün 3 ölçülü ağıllı mikroçiplər hazırlanır. Bu tip xərçəng hüceyrələrini tutmaq xüsusilə şiş biologiyasını anlamaqda və müalicəni planlaşdırmaqda olduqca faydalıdır. Lakin bu ağıllı mikroçiplərlə bağlı hələ çoxlu problem var. Götürülən tək bir qan nümunəsi xərçəng hüceyrələrini tutmaq üçün kifayət etmir.

Bu vəziyyətin qarşısını almaq üçün ABŞ Michigan Universitetinin tədqiqatçıları geyilə bilən və bütün qanı skan edən cihaz hazırlayıblar. Bu cihazın xüsusiyyətlərinə baxdıqda onun əvvəllər hazırlanmış mikroçiplərdən olduqca fərqli olduğunu görürük. Bu cihaz geyilə bilən olduğuna görə bütün qan axınını tarayır.

Cihazın ölçüsü təxminən 2.54 cm-dir. Cihaz bədənə implantasiya ediləcəyindən olduqca steril və təhlükəsizdir. Qanın cihazdan keçərkən laxtalanmasının qarşısını alan bir sistem də ehtiva edir. Təhlilə daxil olan qan heparinlə (laxtalanmanın qarşısını alan molekul) qarışaraq qanın laxtalanmasını önləyir. Cihazda filtr sistemi qrafen oksid ilə xərçəng hüceyrələrini tuta bilən anticisimlər var. Xüsusi hazırlanmış bu anticisimlər xərçəng hüceyrələrinin 80 faizini tuta bilir.

Cihazı sınaqdan keçirmək üçün sağlam itlərə insan xərçəng hüceyrələri yeridilib. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, xərçəng hüceyrələrinin yeridilməsinin bu heyvanlarda hər hansı uzunmüddətli sağlamlıq təsiri yaratmayacağına əmin olunub. İtlərdəki immunitet sistemi toxuma uyğunsuzluğu səbəbindən insan xərçəng hüceyrələrini inyeksiyadan bir neçə saat sonra aradan qaldıracaq. İtlərə standart şəraitdə sedativlər (sakitləşdiricilər) verilərək xərçəng hüceyrəsi inyeksiyasından sonra cihazlar yerləşdirilib. Eyni zamanda itlərdən hər 20 dəqiqədə bir qan nümunələri götürülərək bu qan nümunəsindəki xərçəng hüceyrələri eyni cihazla laboratoriya şəraitində təhlil edilib. Beləliklə, geyilə bilən çip ilə laboratoriya şəraitindəki çip arasındakı fərq müqayisə edilib. Geyilə bilən cihazın in vitro (laboratoriya) şəraitindəki eyni mikroçipə nisbətən millilitrdə 3.5 dəfə daha çox xərçəng hüceyrəsi tutduğu görülüb.

Bu nə deyir?

• Qanda dövr edən xərçəng hüceyrələrini tuta bilən geyilə bilən cihaz hazırlanıb. Bu inkişaf dəqiq tibb və erkən xərçəng diaqnozuna mühüm addımdır.
• Xərçəng hüceyrələrinin əksəriyyəti qan axınına daxil olduqdan sonra uzun müddət yaşaya bilmir. Qan axınında sağ qalan az sayda xərçəng hüceyrəsi fərqli toxumalara yerləşərək metastatik şişlər əmələ gətirir. Buna görə xərçəng hüceyrəsini qanda mümkün qədər erkən tutmaq düzgün müalicə planlaşdırılması və xərçəngin digər toxuma və orqanlara yayılmasının qarşısını almaq baxımından əhəmiyyətlidir. Bu cihaz bu tip hüceyrələri tutmaq üçün mühüm potensiala malikdir. 
• Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, bu cihaz hələ laboratoriya şəraitində sınaqdan keçirilir. İnsanlarda klinik tədqiqatların başlaması üçün 5 il kimi bir müddətə ehtiyac var.
• Maraqlananlara MAYE BİOPSİYA