Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Həddindən artıq heyvandarlıq epidemiya xəstəlikləri üçün mükəmməl fırtına yaradırmı?

Həddindən artıq heyvandarlıq epidemiya xəstəlikləri üçün mükəmməl fırtına yaradırmı?
  • Birləşmiş Krallıqdakı East Anglia Universitetinin təkamül genetikası professoru Prof. Cock Van Oosterhout əsrlərdir davam edən intensiv heyvan yetişdirilməsinin təsərrüfat heyvanlarını heyvanlardan insanlara keçə bilən patogenlərin təkamülü üçün “qarışdırma çəni”nə (mixing vessel) çevirdiyini bildirir.
  • Virulence jurnalındakı məqaləsində o, yeni meydana çıxan yoluxucu xəstəliklərin növümüz üçün “mövcudluq təhlükəsi” yaratdığını müdafiə edir.
  • Təhlükəni minimuma endirmək üçün təsərrüfat heyvanlarına və əkin bitkilərinə genetik müxtəlifliyin qaytarılmasını və heyvan mənşəli zülal istehlakının azaldılmasını müdafiə edir.

Vəhşi təbiətdə viruslar və onların heyvan sahibləri iki növ qarşılıqlı təsirə girdikdə təbii yaranan qarşılıqlı və uyğunlaşma xarakterli genetik dəyişiklikləri əhatə edən dinamik əməkdaşlıq içindədir.

Viruslarla sahib növ arasında davamlı uyğunlaşmalar və əks-uyğunlaşmalar nəticəsində heç biri digərinə qarşı qalıcı üstünlük əldə edə bilmir.

Təkamül bioloqları bu təkamül dalanını Lewis Carrollun “Alice güzgünün içinə baxır” kitabındakı yarışa bənzədirlər. Kitabda Qırmızı Kraliça belə təsvir edir: “Eyni yerdə qala bilmək üçün davamlı qaçmağa məcbur olmaq."

Virulence jurnalında dərc olunmuş redaksiya məqaləsində o, yüksək intensivliklə yetişdirilmiş təsərrüfat heyvanlarımızın genetik müxtəliflik olmadığına görə viruslar kimi mikroorqanizmlərin təkamülü ilə ayaqlaşa bilməyəcəyi barədə xəbərdarlıq edir.

Nəticədə təsərrüfat heyvanları sonradan heyvanlardan insanlara keçə bilən yeni yoluxucu xəstəliklərin meydana çıxması üçün “qarışdırıcı çənlər” rolunu oynayır.

Prof. Van Oosterhout yaşayış mühitinin və təbiətin məhvi, qanunsuz vəhşi heyvan ticarəti və həm heyvanların, həm də insanların kütləvi köçü ilə birlikdə bunun COVID-19 kimi pandemiyaların inkişafı üçün “mükəmməl fırtına” yaratdığını deyir.

O, yeni meydana çıxan yoluxucu xəstəliklərin “yəqin ki, bəşəriyyət üçün ən böyük mövcudluq təhlükəsi” olduğu qənaətinə gəlir.

Güclü qohumlararası çoxalma

Yer və Həyat Sistemləri Alyansının sədr müavini olan Prof. Van Oosterhout əsrlərlə davam edən seçici yetişdirmə nəticəsində təsərrüfat heyvanlarının ciddi dərəcədə eyni soydan gəldiyini yazır.

Bəslənən heyvanların ümumi biokütləsi dünyadakı bütün vəhşi həyatın 10 qatı olsa da, tədqiqatlar bu cinslərin effektiv populyasiya ölçüsünün — yəni populyasiyanın genetik müxtəlifliyi və yaşamaq qabiliyyətinin ölçüsünün — minimum yaşaya bilən populyasiyadan 80 dəfə aşağı olduğunu göstərir.

Bu qədər az genetik müxtəlifliklə təsərrüfat heyvanları yeni patogenlərin yaratdığı çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün təkamül edə bilmir.

Prof. Van Oosterhout belə yazır:

"Təsərrüfat heyvanlarımızın (və biz insanların) fövqəladə yüksək biokütləsi nəzərə alındıqda, parazit şəkildə yaşayan mikroorqanizmlərin bu bol mənbədən istifadə edərək əldə edə biləcəyi ani uyğunlaşma qazancları həqiqətən astronomikdir. Patogen mikroorqanizmlər bu mənbələrdən faydalanmaq üçün uyğunlaşmağa davam edəcək və bu təkamül qaçılmazlığını qəbul etməyimizin tam zamanıdır."

O, hər kəsin “növümüzün gələcək rifahını qorumaq üçün” güzəştə getməli olduğuna inanır.

Gələcək pandemiyalardan və davam edən COVID-19 pandemiyasından yaranan təhlükəni minimuma endirmək üçün üç geniş strategiya təklif edir:

  • Patogenlərin gen axınını idarə edin və azaldın.
  • Təsərrüfat heyvanlarında genetik müxtəlifliyi bərpa edin.
  • Heyvan mənşəli zülal istehlakını azaldın.

Gen axınını idarə edin və azaldın

“Gen axını” bitkilərin, heyvanların, insanların və onlarla əlaqəli patogenlərin hərəkəti nəticəsində fərqli populyasiyaların gen hovuzlarının qarışmasıdır.

Bu genetik qarışıq xəstəliyin yayılması və yeni infeksiyaların meydana çıxması üçün imkanlar yaradır.

Prof. Van Oosterhout virtual işləməyə imkan verən texnologiyanın gen axınını idarə etməyin sadə və nisbətən asan yolu olduğunu yazır.

Bununla belə, digər tədbirlərin siyasətçilərin iqtisadi artım, rifah və təhsilin faydaları ilə insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün potensial xərclər arasında güzəşt etməsini tələb edəcəyini qəbul edir.

Hökumətlərin məcburi peyvəndləmə və peyvənd pasportları kimi daha mübahisəli tədbirləri nəzərdən keçirməli olduğunu irəli sürür.

Düşməni tanımaq

Prof. Van Oosterhout gen axınını izləmək üçün hökumətlərin vəhşi təbiətdə və təsərrüfat heyvanlarında məskunlaşan virusları sekvensləməyə daha çox resurs ayırmalı olduğunu yazır.

"Təxminən 1,67 milyon virus növü var; onlar məməli və quş sahiblərində kəşf edilməyi gözləyir və ən yüksək zoonotik potensialı olan virusları sekvensləməyin xərci çox böyük ola bilər (~ 1,2 ilə 7 milyard ABŞ dolları), lakin epidemiya ilə müqayisədə bu, çox kiçik xərcdir."

Təbiət və yaşayış mühitinin məhv edilməsinin yeni yoluxucu xəstəliklərin meydana çıxmasını təşviq etdiyi məlumdur. Buna görə gen axınını minimuma endirmək üçün təbii yaşayış sahələrinin itirilməsini dayandırmaq da lazım olacaq, deyə yazır.

Genetik müxtəlifliyi bərpa edin

Prof. Van Oosterhout son dərəcə aşağı genetik müxtəliflik nəticəsində meydana çıxan yoluxucu xəstəliklərlə birlikdə heyvandarlığın yeni pandemiyalar üçün “oturmuş ördək” qədər asan hədəfə çevrildiyini iddia edir.

"İndi hərəkətə keçməsək, böyük məhsul və heyvan itkiləri təkamül baxımından qaçılmazdır" deyə yazır.

Xoşbəxtlikdən, bir vaxtlar təsərrüfat heyvanlarının və əkin bitkilərinin bir hissəsi olan müxtəlifliyin çoxunun bu heyvan və bitkilərin vəhşi növlərində və qohumlarında hələ mövcud olduğunu və müxtəlif cinslər arasında paylandığını deyir.

Daha az heyvan mənşəli zülal istehlak edin

O yazır ki, kütləvi qida istehsalı bir növ olaraq uğurumuzun əsasını təşkil etsə də, ekoloji, ətraf mühit və təkamül səbəbləri baxımından davamlı deyil.

"Heyvan mənşəli zülaldan asılılığımızı, xüsusilə digər məməlilərin istehlakını təcili azaltmalıyıq" deyir.

Məsələn, balıqlardan fərqli olaraq məməlilərin yeni yoluxucu xəstəliklərin təkamülü və ötürülməsi üçün ən böyük təhlükə yaratdığını iddia edir, çünki onlar insanlarla ən yaxın qohumdurlar.

Bundan əlavə, böyüməni artırmaq və infeksiyaları idarə etmək üçün antibiotik istifadəsinin yeni, daha öldürücü və daha davamlı mikroorqanizmlərə gətirdiyini bildirir.

Mövcudluq təhlükəsidirmi?

İngiltərənin London şəhərindəki Francis Crick İnstitutundan Prof. Jonathan Stoyei HIV kimi viruslarla onların sahibləri arasındakı təkamül “silahlanma yarışını” araşdırır. Hər iki virus (HIV və SARS-CoV-2) heyvanlardan insanlara “keçmişdir”.

Müəllif sonda "Xüsusilə yoluxanların % 2-sindən azını öldürən virus kontekstində mövcudluq təhlükələrindən danışarkən çox diqqətli olmalı olduğumuzu düşünürəm. Ümumiyyətlə torpaq istifadəsinin dəyişməsindən və ya meşələrin qırılmasından qaynaqlanan ekoloji dəyişikliklərin potensial ara sahiblərin yaxın təmasda olmağa məcbur qalması ilə əlaqəli nəzəri risklərdən çox daha böyük təhlükə yaratdığına inanıram." dedi.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

Mənbələr

1. Mitigating the threat of emerging infectious diseases; a coevolutionary perspective. Cock Van Oosterhout. Virulence, 19 April 2021.

2. Written by James Kingsland on May 10, 2021 — Fact checked by Alexandra Sanfins, Ph.D. Excessive animal farming created ‘perfect storm’ for pandemics, scientist says. https://www.medicalnewstoday.com/

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Həddindən artıq heyvandarlıq epidemiya xəstəlikləri üçün mükəmməl fırtına yaradırmı?

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.