İntravenoz (IV) mayelər 1832 – Həyat qurtaran formul

1832-də Şotlandiyanın Leith şəhərində həkim Thomas Latta vəba nəticəsində dehidrasiya (maye itkisi) yaşayan insanları xilas etmək üçün damara duzlu məhlul (natrium xloriddən hazırlanmış duzlu su) yeridən ilk həkimlərdən biri olub. 

Bu gün vəbanın bakterial infeksiya olduğunu və onun yaratdığı ağır ishaldan milyonlarla insanın öldüyünü elmi fakt kimi qəbul edirik. Latta-nın müalicə üsulları irlandiyalı həkim William O'Shaughnessy tərəfindən vəba xəstələri üçün oxşar müalicələr təklif etmək məqsədilə uyğunlaşdırılıb.

Latta-nın ilk xəstəsi “görünür, dünyəvi varlığının son anlarına çatmış” yaşlı qadın idi. Latta onun qolunun yuxarı hissəsindəki böyük venaya boru yerləşdirib yavaş-yavaş duzlu məhlul yeritdi. Bir müddət sonra xəstə daha rahat nəfəs almağa başladı və “tezliklə sönmüş gözləri yavaş-yavaş yenidən parlamağa başladı; nəbzi biləyindən hiss olunurdu.” Yarım litr maye yeridildikdən 30 dəqiqə sonra qadın “bütün narahatlıqlardan qurtulduğunu” dedi. Əlləri və ayaqları isti idi. Latta qadının sağalmaqda olduğunu hiss edib bir cərrahın onunla məşğul olmasını tövsiyə etdi. Latta-nın şəhərdə olmadığı bir gün qadın qəfildən qusmağa başladı və beş saat ərzində öldü. Latta məhlulun yeridilməsi davam etsəydi xəstənin yaşaya biləcəyini düşünürdü. Belə çox durulaşdırılmış duzlu inyeksiyalar digər xəstələrdə də sınandı, amma uğurlu olduğuna dair qəti nəticə əldə edilmədi.

Təəssüf ki, Latta bir il sonra öldü və işi böyük ölçüdə unuduldu. Fikirləri əsasən doğru olsa da, ehtimal ki, steril tətbiqlərin olmaması və verilən mayenin bədəndə maye tarazlığını bərpa etmək üçün yetərli olmaması səbəbindən uğur qazanmadı.

Bu gün intravenoz (venadaxili) duzlu məhlullar həyat xilas edir, qanaxma və ya yetərsiz maye qəbulu nəticəsində itirilən su və duzu bədənə qaytarır, qusma və ishalla dehidrasiyaya səbəb olan vəba və norovirus infeksiyaları kimi xəstəliklərlə mübarizədə istifadə olunur.

Məqalənin şəklinin izahı: Thomas Latte və sonrakı təkmilləşdiricilər sayəsində intravenoz mayelərlə vəbadan təsirlənən insanların həyatı xilas edildi. Amerikalı illüstrator Boardman Robinson-un 1918-də hazırladığı Birinci Dünya müharibəsi posteri və həmin dövrün elanı.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Thomas Aitchison Latta (1790–1833), William Brooke O’Shaughnessy (1808–1889)

• Əvvəlki mövzu: Anatomiya Qanunu 1832 – Qəbir qarətlərinə son qoymaq
• Sonrakı mövzu: Alexis Martin-in mədəsinin müşahidəsi 1833