Alexis Martinin mədəsinin müşahidəsi 1833

Min illər boyu həzm prosesləri və mədənin işləmə prinsipi ilə bağlı sirr pərdəsi aralanmadı. Böyük şotland anatomu və həkimi William Hunter, "Bəziləri mədəni dəyirman, bəziləri fermentasiya çəni, bəziləri isə güvəc qabı kimi səciyyələndirmişdir" deyərək gileylənmişdi.

Tibb tarixinin ən maraqlı hekayələrindən biri

Mədənin işləmə prinsipinin başa düşülməsi ilə bağlı mühüm hadisə Amerika Xəz Şirkətinin işçisi Alexis St. Martinin təsadüfən qarnından vurulması ilə baş verdi. ABŞ Ordusunun cərrahı William Beaumontun müalicə etdiyi St. Martin mədəsində daimi bir dəliklə sağ qaldı. Bu vəziyyət Beaumonta mədənin fəaliyyəti barədə bir çox öncül müşahidə aparmaq imkanı verdi. 

Alexis Martin sağaldıqdan sonra Beaumont təcrübələrini davam etdirmək üçün onu yanında usta kimi işə götürdü. Beaumont qida parçalarına ip bağlayar, onları Martinin mədəsindəki dəlikdən içəri salar və vaxtaşırı həzm olunan qidanı çıxararaq həzm dərəcəsini araşdırardı. Beaumont həmçinin idmanın, temperaturun və hətta duyğuların həzmə təsirlərini də araşdırdı. Təcrübələri 1833-cü ildə Experiments and Observations on the Gastric Juice and the Physiology of Digestion (Mədə şirəsi və həzmin fiziologiyası üzrə təcrübələr və müşahidələr) adlı kitabında dərc edildi.

Alexis Martin baş vermiş qəzadan 58 il sonra vəfat etdikdə ailə üzvləri həkimlərin Martin üzərində daha çox araşdırma aparmasının qarşısını almaq üçün onun cəsədini dərin, kimə məxsus olduğu bilinməyən bir məzarda basdırmazdan əvvəl qəsdən çürüməyə qoymağa qərar verdilər. Beaumontun Viskonsindəki kiçik bir sərhəd məntəqəsinin müvəqqəti hərbi xəstəxanasında belə həzmi diqqətlə öyrənməyə davam etməsi diqqətəlayiq idi. Araşdırması həzmin güclü bir kimyəvi prosesə əsaslandığını qəti şəkildə ortaya qoymuş və o, fizioloji araşdırmalar sahəsində beynəlxalq miqyasda tanınan ilk amerikalı olmuşdur.

Bu gün mədənin proteazlar — pepsin kimi zülalları həzm edən fermentlər — və bir çox bakteriyanı məhv edən xlorid turşusu ifraz etdiyini, proteazların təsirini asanlaşdırmaq üçün turş mühit yaratdığını bilirik. Bundan əlavə, müxtəlif həzm sistemi hormonlarının mədə ifrazatını və hərəkətlərini idarə etməsi də bu gün mədə haqqında bildiklərimiz sırasındadır. 

Məqalədəki şəklin izahı: Soldakı şəkildə klassik Gray's Anatomy əsərindən (1918-ci il nəşri), Henry Gray tərəfindən hazırlanmış mədə diaqramı göstərilir. Həmçinin qarın aortasının ilk böyük şaxəsi olan çölyak arteriya da göstərilmişdir. Bu arteriya qaraciyəri, mədəni və digər orqanları qanla təmin edir. Sağdakı şəkil Alexis St. Martindir.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: William Hunter (1718–1783), William Beaumont (1785–1853), Alexis St. Martin (1794–1880)

• Əvvəlki mövzu: Venadaxili (IV) tətbiq edilən mayelər 1832 – Həyat xilas edən düstur