Melanomada residiv riski: qandakı şiş DNT-si (ctDNA) yeni yol göstəricisidir

Erkən mərhələli melanomanın müalicəsində xəstəliyin qayıdıb-qayıtmayacağını əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq həm pasiyentlərə, həm də həkimlərə böyük üstünlük verir. Məhz bu məqamda qan dövranındakı şiş DNT-si, yəni dövr edən şiş DNT-si – ctDNA, yeni nəsil biomarker kimi ümid vəd edir. Nyu-York Universitetinin araşdırmaçılarının apardığı və The Lancet Oncology jurnalında 15 aprel 2025-ci ildə dərc olunan böyük tədqiqata görə, ctDNA səviyyələri hədəfə yönəlmiş adyuvant müalicə alan III mərhələli melanoma pasiyentlərində erkən residiv riskini proqnozlaşdıra bilir. Üstəlik, bu yeni yanaşma klassik proqnostik markerlərdən daha uğurlu görünür.

ctDNA necə ölçüldü? ddPCR nədir, necə işləyir?

Şəklin izahı: xərçəng pasiyentlərində ctDNA-nın aşkarlanması üçün istifadə olunan damcı əsaslı rəqəmsal PCR (ddPCR) üsulu. Hər qan nümunəsindən əldə olunan DNT mikrodamcılara bölünərək çoxaldılır və müsbət/mənfi ayrımı ilə kəmiyyətcə hesablanır. Bu üsul tədqiqatda da göstərildiyi kimi ctDNA səviyyəsini son dərəcə həssas şəkildə ölçə bilir.

Tədqiqat necə aparıldı?

COMBI-AD adlı genişmiqyaslı 3-cü faza klinik tədqiqatın məlumatlarından istifadə olundu. Araşdırma qrupu BRAF V600E və ya V600K mutasiyası olan və III mərhələli melanoma diaqnozu qoyulmuş 870 yetkin pasiyentdən əldə olunan məlumatları təhlil etdi. Bu pasiyentlərin 597-sindən müalicədən əvvəl plazma nümunəsi götürülmüş, 118 pasiyentdən isə müalicə müddətində izləmə nümunələri toplanmışdı.

Pasiyentlər aşağıdakı iki qrupdan birinə randomizə edildi:

• Dabrafenib (150 mg, gündə 2 dəfə) + Trametinib (2 mg, gündə 1 dəfə) birləşməsi

• Uyğun plasebo qrupu

İzləmə müddəti olduqca uzun idi:

• Kombinə müalicə qrupunda orta hesabla 60 ay (IQR: 39-66),

• Plasebo qrupunda orta hesabla 58 ay (IQR: 21-66).

ctDNA nə göstərdi? Nəticələr nə deyir?

1. Başlanğıcda ctDNA-müsbətlik:

• Ümumilikdə 597 pasiyentin 13%-ündə (79 pasiyent) ctDNA aşkarlandı.

• Daha irəliləmiş xəstəlik alt mərhələləri olanlarda ctDNA aşkarlanma tezliyi və mutant nüsxə sayı əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək idi.

2. Residiv riskinin güclü markeri:

• Plasebo qrupunda:

  • ctDNA-müsbət pasiyentlərdə median residivsiz sağqalma: 3,71 ay

  • ctDNA-mənfi pasiyentlərdə: 24,41 ay

  • HR: 2,91 (Güclü risk artımı; p < 0,001)

• Kombinə müalicə qrupunda:

  • ctDNA-müsbət pasiyentlərdə: 16,59 ay

  • ctDNA-mənfi pasiyentlərdə: 68,11 ay

  • HR: 2,98 (p < 0,001)

Bu nəticələr ctDNA-müsbətliyin həm müalicə alan, həm də almayan qrupda əhəmiyyətli dərəcədə daha pis sağqalma ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Klassik biomarkerləri geridə qoyur

Başlanğıcda ölçülən ctDNA səviyyələri interferon-qamma gen ekspressiyası və ya şiş mutasiya yükü ilə müqayisədə residiv riskini daha güclü proqnozlaşdırdı. Bu, ctDNA-nın melanomada daha həssas və hədəfə yönəlmiş biomarker ola biləcəyini göstərir.

Molekulyar gediş: izləmə prosesində ctDNA-nın rolu

Xəstəliyin gedişi zamanı aparılan ctDNA ölçmələri xüsusilə residiv riskinin müəyyənləşdirilməsində çox dəyərlidir:

• Molekulyar residiv (yenidən müsbətləşmə) baş verən pasiyentlərdə:

  • Median residivsiz sağqalma: 8,31 ay

• Daim müsbət qalan pasiyentlərdə:

  • Median residivsiz sağqalma: 5,32 ay

• Müsbətdən mənfiyə keçənlərdə (sıfır konversiya):

  • Median residivsiz sağqalma: 19,25 ay

• Daim mənfi qalan pasiyentlərdə:

  • Median residivsiz sağqalma: Hələ çatmayıb

Bu fərqlər p < 0,001 səviyyəsində əhəmiyyətli oldu.

Klinik praktikada bu nə deməkdir?

Araşdırma qrupu bildirir:

"ctDNA testləri xəstəlik residivinin aşkarlanmasında orta həssaslıq və demək olar ki, 100% spesifiklik göstərdi. Müalicədən əvvəlki və müalicə müddətindəki ctDNA ölçmələri birlikdə nəzərdən keçirildikdə xüsusilə molekulyar residiv və ya sıfır konversiya kimi hallar daha erkən və dəqiq aşkarlana bilir."

Bu, gələcəkdə ctDNA-nın həm diaqnostikada, həm də müalicədən sonrakı izləmədə klinik qərarlara istiqamət verə biləcəyi deməkdir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri nə idi?

• İştirakçıların əksəriyyəti ağdərili etnik mənşəli olduğu üçün nəticələrin ümumiləşdirilməsi məhdud ola bilər.

• İzləmə nümunələrinin sayı başlanğıc nümunələrindən az idi. Bu, uzunmüddətli ctDNA kinetikasını tam əks etdirməyə bilər.

• 12 aydan sonra nümunə toplanmaması müalicədən sonra gizli irəliləyən minimal qalıq xəstəlik yükünün nəzərdən qaçırılması riskini yaradır.

• Həmçinin radioloji ölçmələrlə ctDNA səviyyələrinin şiş yükü ilə əlaqəsi ətraflı uyğunlaşdırılmamışdır.

Nəticə: melanomada fərdiləşdirilmiş izləmənin açarıdırmı?

Bu tədqiqat dövr edən şiş DNT-sinin (ctDNA) yalnız laborator göstərici deyil, həm də erkən residivi proqnozlaşdıran güclü molekulyar kompas ola biləcəyini göstərir. Xüsusilə III mərhələli BRAF-mutant melanoma pasiyentlərində hədəfə yönəlmiş adyuvant müalicə ilə birlikdə istifadə edildikdə ctDNA səviyyələrinin izlənməsi həm müalicə qərarlarını formalaşdıra, həm də pasiyentlərin psixoloji hazırlığını asanlaşdıra bilər.

Bu inkişaf “qan testi ilə xəstəlik residivini proqnozlaşdırmaq” fikrini daha da irəli aparır.