Nəzərdən qaçan gizli xərçənglərin erkən əlamətləri

Xərçəng çoxşaxəli və mürəkkəb xəstəliklər qrupunu bildirir. Bu xəstəliklər adətən aydın əlamət vermədən orqanizmdə səssizcə böyüyüb inkişaf edə bilər. Bu xüsusiyyət xərçəngin erkən mərhələdə aşkar edilməsini və diaqnozunu çətinləşdirə bilər.

Lakin məlumatlı xəstə ilə həkimin əməkdaşlığı sayəsində xərçəng hətta əlamətlər yaranmazdan əvvəl erkən aşkar edilə bilər.

Diaqnozdan əvvəl xərçənglə nə qədər yaşayırsınız?

Xərçəngin orqanizmdə inkişaf etməyə başlaması ilə aşkar olunması arasındakı müddət xərçəngin növündən, yerləşdiyi yerdən, böyümə və yayılma sürətindən asılı olaraq dəyişir.

Bu müddətin uzun və ya qısa olması aşağıdakılardan asılı ola bilər;

• Xərçəngin növü
• Xərçəngin yeri, yerləşməsi
• Nə qədər sürətlə böyüyüb yayılması

Xərçəng hüceyrəsinin yaranmasından görünən, məsələn, 5 mm diametrli şişin əmələ gəlməsinədək keçən müddət barədə dəqiq rəqəm demək çətindir. Bu müddət aylarla və ya illərlə ölçülə bilər. Lakin xərçəng hüceyrəsinin yaranmasından şişin nəzərəçarpan ölçüyə çatmasınadək keçən müddətin xərçəngin növündən, şişin böyümə sürətindən və bir sıra başqa amillərdən asılı olaraq çox dəyişə bildiyini bilirik.

Məsələn, karsinoid şiş kimi bəzi növlər son dərəcə yavaş və gizli böyüyə bilər; aydın əlamətlər verməzdən əvvəl illər, hətta onilliklər keçə bilər. Bu müddətdə xərçəngin aşkar edilməsi çətinləşə bilər.

Digər nümunə ağciyər xərçəngi ola bilər. Ağciyər xərçəngi şişlərinin ölçüsünün orta hesabla dörd-beş ayda iki dəfə artdığı müəyyən edilib. Bu, ağciyər xərçənginin nə qədər sürətlə irəliləyə biləcəyinə dair mühüm göstəricidir. Lakin bu müddət ağciyər xərçənginin müxtəlif alt növlərində fərqlənir. Bir tədqiqat kiçikhüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi (KHDAK) şişlərinin ölçüsünün orta hesabla iki dəfə artma müddətinin 191 gün olduğunu müəyyən edib. Bu məlumat KHDAK-ın böyümə sürətinin kiçikhüceyrəli ağciyər şişlərinə nisbətən xeyli yavaş olduğunu göstərir. Həmçinin siqaret çəkən şəxslərdəki şişlərin heç vaxt çəkməyən və ya siqareti tərgitmiş şəxslərdəkindən daha sürətlə böyüdüyünü bildirir.

Xərçəngin erkən aşkar edilməməsi şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılı ola bilər. Həmçinin əlamətlərin başqa xəstəliklərə bənzəməsi xərçəngdən əvvəl həmin xəstəliklərin düşünülməsinə səbəb ola bilər. Belə hallarda insanlar xərçəngi düşünməkdənsə ilkin ağla gələn xəstəliyə uyğun olaraq əlamətləri yüngülləşdirməyə çalışırlar.

Əlamət verən və verməyən xərçənglər

Simptomatik (əlamət verən) xərçənglər hətta erkən mərhələdə aydın əlamətlər yaradan növlərdir. Xərçəngin ümumi əlamətləri onun tipindən və yerindən asılı olaraq dəyişsə də, əsasən bunlar ola bilər:

• Ağrı
• Əldən düşmə, yorğunluq
• İzah olunmayan çəki itkisi
• Bədəndə anormal kütlələr, düyünlər və ya böyümələr

Əksinə, asimptomatik (əlamət verməyən) xərçənglər çox irəliləmiş mərhələdə belə nəzərəçarpan əlamət yaratmaya bilər. Bu hallarda xərçəng rutin müayinələrdə, skrininqlərdə və ya xəstə başqa səbəblə xəstəxanaya müraciət etdikdə təsadüfən aşkar oluna bilər. Bu xərçənglərin müalicə seçimlərinin daha çox olduğu erkən mərhələdə aşkar edilməsi üçün rutin xərçəng skrininqləri olduqca vacibdir. Xüsusilə ailəsində xərçəng tarixçəsi olan şəxslərin mütləq müntəzəm skrininqdən keçməsi lazımdır.

Xərçəngin ümumi və ya geniş yayılmış əlamətləri ilə deyil, daha yüngül əlamətlərlə üzə çıxan bəzi növlərin aşkarlanması da çox çətindir. Bu əlamətlər nəzərdən qaça və ya başqa səbəblərlə izah oluna bilər.

Gizli gedişli sayıla bilən xərçəng növləri əsasən bunlardır:

• Mədəaltı vəzi xərçəngi: Bu xərçəng adətən irəliləmiş mərhələyədək aşkar edilmir. Səbəb onun qarının dərinliyində yerləşməsi və nəzərəçarpan erkən əlamətlər yaratmamasıdır.
• Ağciyər xərçəngi: Erkən mərhələdə ağciyər xərçəngi adətən mühüm əlamətlər yaratmır. Əlamətlər astma kimi digər tənəffüs problemləri ilə əlaqələndirilə bilər və bu da diaqnozun gecikməsinə səbəb ola bilər.
• Yumurtalıq xərçəngi: Bu xərçəng səssiz gedişi ilə tanınır. Əlamətlər başqa vəziyyətlərlə əlaqələndirilə bilər; bu da gecikmiş diaqnoza və daha çətin müalicəyə gətirə bilər.
• Tiroid xərçəngi: Bəzi hallarda boğazda düyün və ya ağrı yaratsa da, tiroid xərçəngi hallarının çoxu əlamət vermir.
• Böyrək xərçəngi: Erkən mərhələli böyrək xərçəngi əlamət yaratmaya bilər. Bəzi hallarda xəstələrin başqa şikayətləri səbəbilə aparılan tibbi görüntüləmədə təsadüfən aşkar oluna bilər.
• Kolorektal xərçəng: Yoğun bağırsaq xərçənginin əlamətləri də başqa səbəblərə bağlana və ilkin mərhələdə aşkar edilməsi çətin ola bilər.
• Qaraciyər xərçəngi: Erkən mərhələli qaraciyər xərçənginin əlamətləri də nəzərdən qaça bilər. Rutin skrininq və ya başqa səbəblə aparılan tibbi görüntüləmədə təsadüfən üzə çıxa bilər.

İrəliləmiş mərhələyədək heç bir əlamət verməyə bilən xərçənglər isə bunlar ola bilər:

• Beyin xərçəngi: Beyin şişinin nadir əlamətlərinə davamlı baş ağrıları, izah olunmayan qıcolmalar, görmə dəyişiklikləri və ya idrak və davranış dəyişiklikləri daxil ola bilər.
• Xaya xərçəngi: Şəxslərin müntəzəm olaraq öz xayalarını müayinə etməsi erkən diaqnoz üçün vacibdir. Bu müayinə zamanı anormal düyün, şişkinlik və ya dəyişiklikləri axtarmalı, hər hansı ağrı hiss edib-etmədiklərinə diqqət yetirməlidirlər.
• Süd vəzi xərçəngi: Bəzi hallarda süd vəzi xərçəngi anormal düyün və ya aydın əlamət yaratmaya bilər. Buna görə şəxslər öz süd vəzilərini müayinə etməli, hər hansı dəyişiklik olub-olmadığına diqqət yetirməlidirlər. Belə hal yarandıqda bu, erkən diaqnoz üçün çox vacibdir.
• Prostat xərçəngi: Kişilər risk amillərini anlamağa vaxt ayırmalı, prostata spesifik antigen qan testləri və barmaqla rektal müayinə kimi tövsiyə olunan skrininqlərdən keçməlidirlər.
• Dəri xərçəngi: Melanoma daxil olmaqla bəzi dəri xərçəngi növləri asimptomatik ola bilər. Bu növlər irəliləmiş mərhələyədək yüngül və nəzərdən qaçan əlamətlər yarada bilər. İnsanlar öz dərilərini müntəzəm müayinə edərkən xalların ölçüsü, forması və ya rəngində dəyişiklik olub-olmadığına diqqət yetirməlidirlər. Həmçinin əvvəllər olmayan xal, ləkə və ya toxuma olub-olmadığına qarşı diqqətli olmalıdırlar.

Gizli və əlamətsiz gedən, yaxud nəzərdən qaçıra və başqa xəstəliyə bağlaya biləcəyimiz yüngül əlamətlər verən bu xərçənglərə qarşı ən mühüm tədbir şəxsin öz bədənini tanıması, yeni başlayan və keçməyən şikayətlərə əhəmiyyət verərək həkim müayinəsindən keçməsidir. Həmçinin müəyyən aralıqlarla səhiyyə müəssisələrində skrininqdən keçmək də çox vacibdir. Xüsusilə ailəsində xərçəng tarixçəsi olan şəxslərin erkən diaqnoza kömək edən bu yoxlamaları mütləq aparması və etdirməsi həyati əhəmiyyət daşıyır. Erkən diaqnoz bir çox halda həyatı xilas edə bilər. Daha çox müalicə seçiminin olmasını təmin edə bilər. Müalicə prosesinin daha yüngül keçməsinə töhfə verə bilər. Mümkün xərçəng halında erkən diaqnoz imkanlarından yararlanmaq üçün insanlar rutin skrininqləri buraxmamalı və ya təxirə salmamalıdırlar.

Nəzərdən qaçan erkən xərçəng əlamətləri

Xərçəng növündən, yerindən və şəxsin sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq fərqli əlamətlər verə bilər. Lakin bəzi növlər irəliləmiş mərhələyədək heç bir əlamət yaratmaya və ya əlamətlər çox yüngül, nəzərdən qaça biləcək səviyyədə ola bilər. Bunlar müxtəlif sağlamlıq problemlərinə bağlana, xərçənglə əlaqəli ola biləcəyi fikri arxa planda qala bilər.

Xərçəngin qeyri-müəyyən, yüngül və nəzərdən qaça bilən gizli əlamətləri bunlar ola bilər:

• Limfa düyünlərinin şişməsi
• İzah olunmayan çəki itkisi və ya çəki artımı
• Ürəkbulanma və qusma
• Qarın ağrısı
• Anormal kütlələr, düyünlər və ya şişkinliklər
• Davamlı ağrı
• Anormal göyərmə və ya qanaxmalar
• Bağırsaq və ya sidiyə çıxma vərdişlərində dəyişikliklər
• Keçməyən öskürək
• Udma çətinliyi
• Dəridə dəyişikliklər
• Qızdırma
• Gecə tərləmələri
• Görmə və ya eşitmə problemləri
• Baş ağrısı

Yeni başlayan və 2-4 həftədən artıq davam edən şikayət, əlamət və tapıntılar mütləq ciddiyə alınmalı və həkimə müraciət edilməlidir.

Həkimə nə vaxt müraciət etməli?

Şəxsdə yeni və ya pisləşən sağlamlıq problemləri olduqda mütəxəssislə görüşmək tövsiyə olunur.

Xərçənglə əlaqəli olmayan bir çox tibbi vəziyyət narahatlıq yarada bilər. Buna görə səbəbindən asılı olmayaraq hər hansı narahatedici vəziyyətə mütəxəssis baxışı vacibdir.

Xüsusilə ailəsində xərçəng tarixçəsi olan hər kəs skrininq və profilaktika qiymətləndirmələri üçün mütləq mütəxəssislə görüşməlidir. Erkən diaqnoz və müalicə xərçəngin yarada biləcəyi bütün vəziyyətlərdə çox mühüm rol oynayır.

Qısaca, xərçənglər niyə gizli gedişli sayılır?

Xərçəng səssizcə və fərq edilmədən inkişaf edə, erkən aşkar edilmə və diaqnoz çətinliyi yarada bilər. Xərçəngin yaranmasından əlamətlərin üzə çıxmasınadək keçən müddət bir çox amildən asılıdır, lakin bəzi növlər illərlə, hətta onilliklərlə əlamət verməyə bilər.

Erkən mərhələli xərçənglərin aşkar edilməsi üçün rutin sağlamlıq skrininqləri vacibdir. Həmçinin bəzi xərçəng növləri yüngül əlamətlərlə üzə çıxıb başqa xəstəliklərə bənzəyə bilər; buna görə özünü müayinə etmək və müntəzəm sağlamlıq yoxlamalarına getmək əhəmiyyətlidir. Əlamətlər xərçəngin növünə, yerinə və şəxsin sağlamlıq vəziyyətinə görə fərqlənə bilər. Şübhəli hallar və ya pisləşən sağlamlıq problemləri olduqda mütəxəssisə müraciət tövsiyə olunur; xüsusilə ailəsində xərçəng tarixçəsi olanların skrininq və profilaktika qiymətləndirmələri üçün mütəxəssislərlə görüşməsi vacibdir.

Erkən diaqnoz və müalicə xərçənglə əlaqəli vəziyyətlərdə həlledici əhəmiyyət daşıyır.