Nilin iki üzü: Ebers papirusu, parazitlər və bir kraliçanın ZƏHƏRLİ şəfası
Bu məqalədə
12-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Əvvəlki günlər araşdırdığımız Edwin Smith papirusu, cərrahın soyuqqanlı müşahidələrini və “toxunma” xəbərdarlığını ehtiva edirdi. Lakin e.ə. 1550-ci il ətrafında yazılan Ebers papirusu, səhnəyə tam başqa iştirakçı çıxarır: dərmanları (farmakologiyanı).
Bu nəhəng perqament yalnız xərçəngi müalicə etmək səylərini deyil, Nil sularında gizlənən məkrli xərçəng səbəbini (şistosomozu) və bəlkə də tarixdə ilk “müalicə mənşəli” (yatrogen) xərçəng hadisəsi olan kraliça Hatşepsutun faciəsini də işıqlandırır.
Bu gün qədim dünyanın əczaxanasına daxil olur, arsenli məlhəmlərin, parazitlərin və kosmetik zəhərlənmələrin izini sürürük.
Tibb tarixi zaman xətti (e.ə. 2650 - 2011)
E.ə. 1550
Ebers papirusu: 877 reseptlik nəhəng tibb ensiklopediyasının yazılması.
E.ə. 1458
Hatşepsutun ölümü: Kraliça, ehtimal ki, istifadə etdiyi dərmanlı məlhəm səbəbindən xərçəngdən öldü.
1910
Parazitin kəşfi: Sir Ruffer mumiyalarda kalsifikasiya olunmuş şistosoma yumurtalarını tapdı.
2011
Toksikoloji təhlil: Bonn Universiteti Hatşepsutun flakonunda kanserogen benzopiren aşkarladı.
1. Ebers papirusu: “Weshau” və “Bnwt” nə deməkdir?
Edwin Smith papirusu “cərrahi atlasdırsa”, Ebers papirusu nəhəng “dərman bələdçisidir” (farmakopeyadır). 20 metr uzunluğundakı bu sənəddə qədim həkimlər xərçəngi təsvir etmək üçün çox güclü metaforalardan istifadə ediblər.
Weshau (yeyən/yemə xəstəliyi)
Bu termin bədxassəli prosesləri təsvir edir. Şişin bədəni “yeməsi”, toxumaları tükətməsi və xəstəni zəiflətməsi (kaxeksiya) müasir xərçəng təsviri ilə üst-üstə düşür. Xüsusilə 811-ci reseptdə süd vəzi xəstəlikləri üçün “yemə yaratma, qan yaratma” xəbərdarlığı keçir.
Bnwt (xora/şişkinlik)
Adətən xora və ya abses mənası versə də, “yeyən xora” (eating ulcer) kimi təsvir ediləndə ağız boşluğu və ya dəri xərçəngini göstərir. Papirus bu yaralara rahatlaşdırıcı (palliativ) bitki qarqaraları tövsiyə edir.
Müalicə cəhdləri: Ebers papirusunda cərrahi eksiziya ilə yanaşı arsenli “Misir məlhəmi”, mis duzları və qurğuşun birləşmələri də istifadə olunur. Arsen hüceyrəöldürücü (sitotoksik) təsirinə görə təhlükəli olsa da, müasir kimyaterapiyanın çox ibtidai əcdadı sayıla bilər.
2. Ətraf mühit mənşəli xərçəng: Nil və şistosomoz
Misir sivilizasiyası Nilə borcludur, lakin Nil həm də ölümcül xəstəliyin mənbəyi idi: şistosomoz (bilharsioz). Bu, tarixdə məlum ən qədim “ətraf mühit mənşəli xərçəng səbəbidir”.
Rufferin mikroskopu (1910)
Sir Marc Armand Ruffer 1910-cu ildə 3000 illik mumiyaların böyrəklərini mikroskopla araşdırarkən kalsifikasiya olunmuş parazit yumurtaları tapdı. Nil sularındakı ilbizlərdən yoluxan bu parazitlər əkinçilərin sidik kisəsinə yerləşir, xroniki iltihab yaradır və nəticədə sidik kisəsi xərçənginə(yastıhüceyrəli karsinomaya) səbəb olurdu. Papiruslardakı “AAA xəstəliyi” (qanlı sidik), böyük ehtimalla, bu idi.
3. Kraliçanın faciəsi: Hatşepsut və zəhərli şəfa
18-ci sülalənin əfsanəvi qadın fironu Hatşepsut (e.ə. 1479-1458) tarixin ən güclü qadınlarından idi. Lakin mumiyası araşdırıldıqda sümüklərinədək yayılmış (metastatik) xərçəngdən əziyyət çəkərək öldüyü anlaşıldı. Bəs bu xərçəngin səbəbi nə idi?
2011 Bonn Universiteti kəşfi
Kraliçaya aid olduğu düşünülən ətir şüşəsi (flakon) təhlil edildi. Dibindəki qalıq ətir deyil, dərman idi.
- Məqsəd: Ekzema və ya psoriaz kimi xroniki dəri xəstəliyini müalicə etmək.
- Tərkib: Xurma və muskat yağı.
- Ölümcül səhv: Qarışıqda yüksək miqdarda BENZOPİREN aşkarlanıb.
Benzopiren bu gün siqaret tüstüsündə və qatranda olan ən güclü kanserogenlərdəndir. Kraliça dərisini sağaltmaq üçün çəkdiyi bu məlhəmlə bilmədən özünü zəhərləyib xərçəngə zəmin yaratmışdır.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.