3600 il əvvəl cəsarətli etiraf: buna toxunma, müalicəsi yoxdur
Bu məqalədə
10-cu gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Tarixdə ilk xərçəng diaqnozu və həkimin cəsarətli etirafı: "Buna toxunma" (Edwin Smith papirusu, 45-ci hal)
Qədim Misir təbabəti deyəndə adətən ağlımıza sehrlər, tilsimlər və tanrılara yalvarışlar gəlir. Lakin e.ə. 1600-cü illərə aid bir papirus rulonunu açanda qarşımıza təəccüblü dərəcədə müasir, soyuqqanlı və rasional bir cərrah çıxır.
Edwin Smith papirusundakı 45-ci hal, bəşəriyyət tarixində xərçəngin (və ya şişlərin) "klinik xəstəlik" kimi təsvir edildiyi məlum olan ilk mətndir. Bu mətndə sehr yoxdur; yalnız müşahidə, əllə müayinə və acı bir həqiqət var.
Bu gün 3600 il əvvələ qayıdır və qədim bir həkimin süd vəzi şişini müayinə edərkən keçirdiyi hisslərə, qoyduğu diaqnoza və tibb tarixinə düşmüş məşhur "Müalicəsi yoxdur" qərarına şahid oluruq.
Edwin Smith papirusu 48 halı əhatə edir və insan bədənini başdan ayağa (a capite ad calcem) sistemli şəkildə nəzərdən keçirir. Hər hal standart bir sxemə əsaslanır:
- 1. Başlıq: Xəstəliyin nə olduğu ("Döş nahiyəsində qabarıqlıq yaradan şişlər haqqında göstərişlər").
- 2. Müayinə: "Bir adamı müayinə edirsənsə..." sözləri ilə başlayır. Müşahidə və əllə müayinə nəticələri sadalanır.
- 3. Diaqnoz: "Onun haqqında belə deməlisən..." qəlibi ilə xəstəlik təsvir olunur.
- 4. Qərar (Verdict): Müasir "triaj" sisteminin sələfi. Üç seçim var:
- Müalicə edəcəyim bir xəstəlik.
- Mübarizə aparacağım bir xəstəlik (müşahidə).
- Müalicə edilməyəcək bir xəstəlik (ümidsiz).
45-ci hal: süd vəzi şişləri və "haemat meyvəsi"
45-ci halın başlığı belədir: "Döş nahiyəsində qabarıqlıq yaradan şişlər (bulging tumors) haqqında göstərişlər." Mətn cərrahın şişi necə müayinə etdiyini o qədər canlı təsvir edir ki, bu gün də bir onkoloq bu sətirləri oxuyanda xəstəni göz önünə gətirə bilər.
Qədim cərrahın barmaq uclarındakı diaqnoz
1. Temperatur sınağı
Cərrah kütləyə toxunur və qeyd edir: "Çox sərindir (very cool), içində heç bir istilik yoxdur." Bu müşahidə həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki infeksiyalar (abseslər) isti və qızarmış olur. Xərçəng isə soyuq və bərkdir. Qədim həkim infeksiya ilə şişi ayırd etməyi bacarıb.
2. Haemat meyvəsi metaforası
Kütlənin bərkliyini təsvir etmək üçün gözəl bir bənzətmədən istifadə edir: "Əlinin altında yaşıl haemat meyvəsi (yetişməmiş bərk nar) kimidir." Kütlə bərkdir, toxumaya yapışıb (fiksə olunub) və tərkibində maye (irin) yoxdur.
Həkimin hökmü: "Müalicəsi yoxdur"
45-ci halın sonunda cərrah məşhur qərarını verir: "Buna toxunma. Müalicəsi yoxdur."
Bu, çarəsizlikdir, yoxsa müdriklik?
Bu ifadə çarəsizliyin deyil, dərin tibbi bilik və etikanın nəticəsidir. Cərrah bu cür bərk və soyuq kütlələrin (xərçənglərin) kəsilib çıxarıla bilməyəcəyini, bıçaq vurularsa xəstənin daha tez öləcəyini və ya əzab çəkəcəyini anlayıb. Bu, tibbdə "faydasız müdaxilə" (Medical Futility) anlayışının və "əvvəlcə zərər vermə" prinsipinin tarixdəki ilk nümunəsidir.
Bir əfsanəni təkzib edək: misirlilər xərçəngi dağlayırdılarmı?
Populyar mədəniyyətdə tez-tez "Misirlilər xərçəngi odla yandıraraq müalicə edirdilər" deyilir. Bu, papirusdakı iki halın bir-biri ilə qarışdırılmasından yaranan səhvdir.
| 39-cu hal (abses/kist) | 45-ci hal (şiş/xərçəng) |
|---|---|
|
|
Misirlilər xoşxassəli infeksiyalarla bədxassəli şişləri ayırd edə bilir və hər birinə fərqli protokollar tətbiq edirdilər.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.