Ovulyasiya dövrü nədir? Necə hesablanır?

Ovulyasiya dövrü övlad sahibi olmağı planlayan cütlüklər üçün mühüm anlayışdır. Bu dövrün nə olduğunu və necə hesablandığını bilmək hamilə qalma ehtimalını artırmağa kömək edə bilər. Tibbdə ovulyasiya adlanan yumurtlama dövrü qadınlarda hər menstruasiya dövründə baş verən təbii prosesdir. Bəs ovulyasiya dövrü dəqiq nədir və necə hesablanır? Bu məqalədə bu suallara hamının rahat anlayacağı sadə dillə cavab veririk.

Ovulyasiya dövrü nədir?

Ovulyasiya dövrü qadının menstruasiya dövründə yetişmiş yumurtanın yumurtalıqdan azad olduğu müddətdir. Adətən menstruasiya dövrünün ortasına təsadüf edir; yəni iki aybaşı arasındakı müddətin tam ortasında yumurtlama baş verir. Yeniyetməlikdən menopauzaya qədər sağlam qadınlarda təxminən hər dövrdə bir ovulyasiya baş verir.

Ovulyasiya zamanı yumurtalıqdan çıxan yetişmiş yumurta hüceyrəsi qadının reproduktiv kanalına (fallop borusuna) keçir. Bu anda bədən mümkün hamiləlik üçün hazırdır. Bu yumurta spermatozoidlə görüşər və mayalanarsa hamiləlik prosesi başlayır. Mayalanmış yumurta uşaqlığa doğru hərəkət edərək oraya yapışır və embrionun inkişafı başlayır. Mayalanma baş verməzsə yumurta hüceyrəsi təxminən 24 saat ərzində canlılığını itirir və uşaqlığın daxili qatı ilə birlikdə menstruasiya qanaxması vasitəsilə bədəndən xaric olunur. Bu dövr hər ay təkrarlanır.

Qısaca, ovulyasiya dövrü qadının fertil (məhsuldar) olduğu müddətdir. Bu dövrdə bədəndə hormonlar dəyişir: estrogen artır, uşaqlığın daxili qatı qalınlaşır və bədən mümkün hamiləlik üçün uyğun hala gəlir. Bəzi qadınlar ovulyasiya zamanı bədənlərində dəyişiklikləri hiss edə bilərlər. Aşağıda bu ovulyasiya əlamətlərini daha ətraflı izah edəcəyik.

Ovulyasiya dövrünün əlamətləri

Hər qadında çox aydın olmasa da ovulyasiya yaxınlaşanda və ya baş verəndə bədəndə bəzi işarələr yarana bilər. Bu əlamətlər yumurtlamanı xəbər verən təbii dəyişikliklərdir. Geniş yayılmış ovulyasiya əlamətlərinə bunlar daxildir:

• Qarnın aşağı hissəsində yüngül ağrı və ya sancı: Bir çox qadın ovulyasiya vaxtı qarnın aşağı hissəsində, adətən bir tərəfdə (həmin ay yumurtlamanın baş verdiyi yumurtalıq tərəfdə) yüngül ağrı və ya sancı hiss edə bilər. Bu ağrı yetişən follikulun gərilməsi və yumurtanın azad olması ilə yaranır. Bəziləri bunu qısamüddətli batma və ya qasıq ağrısı kimi təsvir edir.
• Vaginal ifrazatda dəyişiklik: Ovulyasiya dövrü yaxınlaşanda uşaqlıq boynu seliyi (vaginal ifrazat) artır və qatılığı dəyişir. İfrazat adətən şəffaf, sürüşkən və yumurta ağı konsistensiyasında olur. Bu ifrazat spermatozoidlərin daha asan hərəkətinə və daha uzun yaşamasına kömək edən fertil mühit yaradır.
• Bədən temperaturunun yüngül artması: Sakit vəziyyətdə bədən temperaturu ovulyasiyadan sonra bir qədər yüksəlir. Xüsusilə səhər oyanan kimi ölçülən bazal bədən temperaturu ovulyasiyadan sonra təxminən 0.3-0.5°C arta bilər. Bu artım adətən ovulyasiyadan sonra olduğu üçün geriyə yönəlik əlamət sayılır (yumurtlamanın baş verdiyini təsdiqləyir).
• Döşlərdə həssaslıq: Hormon səviyyələrinin dəyişməsi ilə bağlı bəzi qadınlarda ovulyasiya dövründə döş həssaslığı və ya dolğunluq hissi ola bilər.
• Qoxu və dad həssaslığının artması: Bəziləri bu dövrdə qoxu və dadlara daha həssas olduqlarını hiss edə bilərlər. Məsələn, bəzi qoxular daha kəskin gələ bilər.
• Cinsi istəyin artması: Təbii olaraq bədənin çoxalma istəyi ilə paralel bir çox qadında ovulyasiya dövründə libido (cinsi istək) artır.
• Yüngül ləkələnmə: Nadir hallarda ovulyasiya zamanı və ya dərhal sonra çəhrayı və ya qəhvəyi rəngli yüngül ləkələnmə şəklində qanaxma ola bilər. Buna ovulyasiya zamanı follikulun çatlaması ilə yaranan kiçik qanaxma səbəb ola bilər.

Qeyd: Bu əlamətlər insandan insana dəyişir. Bəzi qadınlar işarələrin çoxunu aydın hiss edir, bəziləri isə heç bir əlamət yaşamır. Əlamətin olmaması ovulyasiyanın olmaması demək deyil. Ovulyasiya heç bir əlamət hiss edilmədən də müntəzəm baş verə bilər. Buna görə yalnız bədən əlamətlərinə baxaraq ovulyasiya gününü təxmin etmək həmişə etibarlı deyil; aşağıda izah edəcəyimiz hesablama üsulları və testlər daha dəqiq məlumat verə bilər.

Ovulyasiya dövrü neçə gün çəkir?

Texniki baxımdan ovulyasiya hadisəsi (yetişmiş yumurtanın yumurtalıqdan çıxması və yumurtanın canlı qalma müddəti) çox qısadır. Yumurtanın azad olduğu anda baş verən ovulyasiya yumurta hüceyrəsinin ömrü səbəbindən təxminən 24 saat (1 gün) çəkir. Yəni yumurtalıqda yetişən yumurta azad olduqdan sonra mayalanmaq üçün ən çox 24 saat canlı qala bilər. Bu müddətdə mayalanma olmayıbsa yumurta parçalanır.

Lakin gündəlik danışıqda “ovulyasiya dövrü” deyildikdə qadının hamilə qalma ehtimalının ən yüksək olduğu bir neçə günlük fertil pəncərə nəzərdə tutulur. Bu məhsuldar dövr ovulyasiya gününü və ətrafındakı günləri əhatə edir. Çünki kişi reproduktiv hüceyrələri olan spermatozoidlər qadın bədənində bir müddət canlı qala bilir:

• Spermatozoidlər qadının reproduktiv yolunda (xüsusilə uyğun servikal selik olduqda) 5 günə qədər canlı qala bilər.
• Yumurta hüceyrəsi isə ovulyasiyadan sonra 24 saat ərzində mayalanmağa hazır olaraq canlı qalır.

Bu nəzərə alındıqda ovulyasiya günündən əvvəlki 4-5 gün və ovulyasiyadan sonrakı 1 gün ümumilikdə təxminən 5-6 günlük dövr hamiləlik üçün ən məhsuldar vaxtlardır. Məsələn, ovulyasiya dövrünüzün 14-cü günündədirsə (28 günlük dövr fərziyyəsi ilə), 10-cu gündən 15-ci günə qədər olan cinsi əlaqələrdə hamilə qalma ehtimalı ən yüksəkdir. Bu məhsuldar dövr “fertil dövr” də adlandırıla bilər.

Xülasə: Ovulyasiyanın özü təxminən 1 gün çəkir lakin ovulyasiya ilə bağlı hamilə qalma müddəti təxminən bir həftəyə yaxın dövrü əhatə edir. Buna görə hamiləlik planlayanların ovulyasiya dövrünü düzgün müəyyənləşdirərək cinsi əlaqəni bu günlərə salması vacibdir.

(Qeyd: Qadınlarda menstruasiya dövrünün uzunluğu fərqlənir. Normal dövr 21 gündən 35 günə qədər dəyişə bilər. Ovulyasiya vaxtı da dövrün uzunluğuna görə dəyişir. Növbəti hissədə öz dövrünüzün uzunluğuna görə ovulyasiya gününü necə hesablamağı izah edirik.)

Ovulyasiya dövrü necə hesablanır?

Ovulyasiya dövrünü hesablamaq üçün əvvəlcə menstruasiya dövrünüzün uzunluğunu bilməlisiniz. Menstruasiya dövrü bir aybaşı qanaxmasının ilk günündən növbəti aybaşı qanaxmasının ilk gününə qədər olan müddətdir. Əksər qadınlarda orta hesabla 28 gün olsa da 21 gün və ya 30-35 gün kimi fərqli uzunluqlar da normal sayılır.

Ovulyasiya gününü təxmin etməyin ən geniş yayılmış yolu təqvim üsuludur. Müntəzəm aybaşı olan qadınlarda bu üsulla təxmini hesablama aparmaq mümkündür:

• Ümumi qayda olaraq, növbəti gözlənilən aybaşı tarixindən 14 gün əvvəli ovulyasiya gününə uyğun gəlir. Başqa sözlə, ovulyasiyadan sonrakı luteal faza adətən ~14 gün çəkdiyi üçün dövrünüz nə qədər uzun olsa da ovulyasiya aybaşından təxminən 14 gün əvvəl olur.
• Məsələn, 28 günlük müntəzəm dövrü olan qadında ovulyasiya təxminən 14-cü gündə baş verir.
• 30 günlük dövrdə ovulyasiya günü təxminən 16-cı gün ətrafındadır.
• 35 günlük uzun dövrdə ovulyasiya günü təxminən 21-ci gün hesablana bilər.
• 21 günlük qısa dövrdə ovulyasiya təxminən 7-ci gün kimi daha erkən baş verə bilər.

Aşağıdakı cədvəldə fərqli menstruasiya dövrlərinə görə təxmini ovulyasiya günləri göstərilib:

Cədvəldəki rəqəmlər təxmini hesablamalardır; hər qadının bədəni fərqli ola bilər.

Hesablama necə aparılır? Son aybaşının ilk gününü 1-ci gün sayın. Dövrünüz neçə gündürsə həmin rəqəmdən 14 çıxın. Alınan rəqəm ovulyasiyanın baş verəcəyi günün nömrəsidir. Məsələn, dövrünüz 29 gündürsə, 29-14 = 15 alınır. Bu halda aybaşının başlanğıcından 15-ci gün ətrafında ovulyasiya gözlənilir. Dövrünüz 26 gündürsə, 26-14 = 12; yəni ovulyasiya təxminən 12-ci gün ola bilər. Bu üsul müntəzəm dövrlərdə məqbul təxmin verir.

Qeyri-müntəzəm dövrlərdə hesablama:

Aybaşı hər dəfə fərqli müddətlərdə (məsələn, bir ay 26 gün, növbəti ay 35 gün) baş verirsə ovulyasiya gününü təqvimlə təxmin etmək çətinləşir. Qeyri-müntəzəm menstruasiya dövründə təqvim üsulu təkbaşına etibarlı deyil. Yenə də fikir əldə etmək üçün bir neçə aylıq dövr qeydlərinizi araşdıra bilərsiniz. Ən qısa və ən uzun dövrünüz arasında ovulyasiya günləri dəyişə bilər. Bu halda ən qısa dövrə görə bir qədər erkən, ən uzun dövrə görə bir qədər gec aralıq hesablayaraq ovulyasiya aralığı müəyyən etmək mümkündür. Məsələn, ən qısa dövrünüz 26 gün, ən uzunu 34 gündürsə ovulyasiyanın 26-14=12-ci gündən 34-14=20-ci günə qədər istənilən vaxt ola biləcəyini düşünə bilərsiniz. Bu, çox geniş aralıqdır; buna görə qeyri-müntəzəm dövrü olanlarda əlavə üsullardan istifadə vacibdir.

Dəstəkləyici üsullar: Ovulyasiya dövrünü daha dəqiq müəyyən etmək üçün bu üsullardan yararlana bilərsiniz:

• Bazal bədən temperaturunun izlənməsi: Hər səhər oyanan kimi, yataqdan qalxmadan temperaturunuzu ölçüb qeyd edin. Ay boyunca müntəzəm qeyd aparsanız qrafikdə ovulyasiyadan sonra yüngül yüksəlmə görə bilərsiniz. Bu üsul ovulyasiyanı baş verdikdən sonra təsdiqləyir; buna görə əvvəlcədən təxmin etmək üçün təkbaşına kifayət deyil, amma dövrünüzü anlamağa kömək edir.
• Servikal seliyin izlənməsi: Vaginal ifrazatın miqdar və qatılıq dəyişikliklərini müşahidə edin. Ovulyasiya yaxınlaşanda ifrazatın şəffaflaşıb uzana bilən konsistensiya aldığını görmək yumurtlamanın çox yaxın olmasına işarə edə bilər.
• Ovulyasiya testləri: Apteklərdə sidikdə LH hormonunu ölçən ovulyasiya test dəstləri satılır. Bu dəstlər LH hormonunun qəfil yüksəlməsini aşkar edərək ovulyasiyanın 24-36 saat ərzində olacağını əvvəlcədən bildirir. Qeyri-müntəzəm aybaşı olan və ya təqvim üsuluna güvənməyənlər üçün bu testlər çox faydalı ola bilər.
• Həkim nəzarəti (ultrasəs və hormon analizi): Xüsusilə hamilə qalmaqda çətinlik çəkənlər ginekoloqa müraciət edərək ovulyasiya izlənməsi etdirə bilərlər. Ultrasəslə follikulun inkişafı izlənərək ovulyasiya vaxtı müəyyən edilə və ya qan analizində hormon səviyyələri ilə bu vaxt barədə fikir əldə oluna bilər.

Bu gün bir çox insan ağıllı telefonlar üçün hazırlanmış aybaşı izləmə tətbiqlərindən və ya veb-saytlardakı ovulyasiya kalkulyatorlarından da yararlanır. Bu alətlər aybaşı günlərinizi daxil etdikcə təxmini ovulyasiya dövrlərini avtomatik hesablayır və xatırlatma edə bilər. Beləliklə hər ay əl ilə hesablamağa ehtiyac qalmır.

Ovulyasiya dövrü kalkulyatoru

Öz ovulyasiya gününüzü asanlıqla öyrənmək üçün aşağıdakı kalkulyatordan istifadə edə bilərsiniz. Menstruasiya dövrü məlumatlarını daxil etdikdən sonra alət təxmini ovulyasiya gününüzü və fertil gün aralığınızı avtomatik hesablayacaq:

(Qeyd: Kalkulyatorun nəticələri təxminidir. Dəqiq nəticə üçün həkiminizlə məsləhətləşin və ya əlavə üsullarla yoxlayın.)

Tez-tez verilən suallar

Ovulyasiya dövrü ilə bağlı bəzi sualların cavabları belədir:

Qeyri-müntəzəm menstruasiya dövründə ovulyasiya vaxtı hesablana bilərmi?

Qeyri-müntəzəm aybaşı olanlarda ovulyasiya gününü hesablamaq çətindir. Hər dövrün uzunluğu fərqli olduğundan təqvim üsulu ilə dəqiq gün müəyyən etmək əksər hallarda mümkün deyil. Bu halda bir ay daxilində bir neçə günlük mümkün aralıq müəyyən etmək lazım gələ bilər. Ən yaxşı yanaşma bir neçə ay menstruasiya dövrünün qeydini apararaq orta ritmi tapmağa çalışmaqdır. Yenə də qeyri-müntəzəmlik çoxdursa ovulyasiya testlərindən istifadə doğru günü tapmaqda daha təsirlidir. Bu testlər ovulyasiyadan əvvəl hormon yüksəlməsini müəyyən edərək yaxınlaşan yumurtlamanı bildirir. Həkim nəzarətində ultrasəs izlənməsi ilə də ovulyasiya vaxtı müəyyən edilə bilər. Dövrü qeyri-müntəzəm olanlar hamilə qalmaqda çətinlik çəkərlərsə peşəkar dəstək üçün ginekoloqla məsləhətləşməlidirlər.

Ovulyasiya dövründən kənar hamilə qalmaq olarmı?

Bəli, ovulyasiya dövrünün dərhal xaricində də hamilə qalmaq mümkündür. Fertil günlər adlandırdığımız dövr ovulyasiyadan əvvəlki bir neçə günü də əhatə edir. Çünki spermatozoidlər qadın bədənində 4-5 gün canlı qala bilər. Yəni ovulyasiyadan bir neçə gün əvvəl cinsi əlaqə nəticəsində spermatozoidlər fallop borularında gözləyə bilər. Ovulyasiya olduqda (məsələn, əlaqədən 2-3 gün sonra yumurtlama baş verərsə) hələ canlı spermatozoid yeni azad olan yumurtanı mayalandırıb hamiləlik yarada bilər. Yəni ovulyasiya gününü dəqiq tutmasanız da ovulyasiyadan əvvəlki günlərdə cinsi əlaqə ilə hamilə qalma ehtimalı var. Eyni şəkildə ovulyasiyadan sonrakı ilk 24 saatda yumurta canlı olduğu üçün hamiləlik yarana bilər. Buna görə qorunmasız cinsi əlaqədə menstruasiya dövrünün ovulyasiya olmayan günlərində belə aşağı da olsa hamiləlik ehtimalı olduğunu unutmaq olmaz.

Ovulyasiya əlamətləri hər qadında görünürmü?

Xeyr, ovulyasiya əlamətləri hər qadında eyni görünməyə bilər. Bəzi qadınlar bədənlərində dəyişiklikləri çox aydın hiss edir, bəziləri isə heç bir əlamət görmür. Məsələn, bir qadında hər ay aydın qasıq ağrısı və artmış ifrazat olduğu halda digəri heç nə hiss etmədən ovulyasiya keçirə bilər. Əlamətin olmaması həmin ay ovulyasiya olmadığı demək deyil. Ovulyasiya çox vaxt əlamətsiz də baş verir. Bu, tamamilə normaldır və bədən fərqləri ilə bağlıdır. Ovulyasiya əlamətlərini anlamaqda çətinlik çəkirsinizsə və ya heç bir əlamət yaşamırsınızsa, hamiləlik planlayarkən təqvim üsulu, ovulyasiya testləri və ya həkim məsləhəti kimi başqa üsullarla bu dövrü izləyə bilərsiniz. Qısaca, əlamətlər faydalı işarələr versə də yalnız bunlara güvənmək yanıltıcı ola bilər.

Ovulyasiya testi nədir və faydalıdırmı?

Ovulyasiya testləri sidikdə LH (lüteinləşdirici hormon) səviyyəsinin artmasını müəyyən edən sadə test dəstləridir. LH hormonu ovulyasiya yaxınlaşanda bədəndə qəfil artır və adətən yumurtlamadan 24-36 saat əvvəl ən yüksək səviyyəsinə (LH zirvəsi) çatır. Aptekdən alınan ovulyasiya testlərini hamiləlik testi kimi istifadə edə bilərsiniz: test çubuğuna sidik tətbiq etdikdə bir neçə dəqiqədə nəticə görünür. Pəncərədəki xətlər LH səviyyəsinə görə qiymətləndirilir. Test müsbət olarsa ovulyasiyanın çox yaxında (1-2 gün ərzində) baş verə biləcəyini göstərir. Beləliklə hamiləlik planlayanlar ən fertil vaxtda olduqlarını bilərək əlaqəni bu günlərə sala bilərlər. Ovulyasiya testləri xüsusilə qeyri-müntəzəm dövrü olan və ya bədən əlamətlərini izləməkdə çətinlik çəkən qadınlar üçün faydalıdır. Düzgün istifadə zamanı ovulyasiya gününü müəyyən etməkdə etibarlılığı yüksəkdir. Yenə də nəticələri anlamaq üçün təlimatları diqqətlə oxumaq və testi tövsiyə olunan gün və saatda etmək vacibdir.

Hamilə qalma şansını artırmaq üçün ovulyasiya dövründə nə etmək lazımdır?

Hamilə qalma ehtimalını artırmaqda ən vacib məqam doğru vaxtda müntəzəm cinsi əlaqədə olmaqdır. Ovulyasiya dövründə və yaxın günlərdə əlaqə spermatozoidlə yumurtanın görüşmə ehtimalını artırır. Mütəxəssislər müntəzəm aybaşı olan qadının təxminən aybaşının başlanğıcından 10-11-ci gündən etibarən bir həftə ərzində iki gündən bir və ya mümkünsə hər gün cinsi əlaqədə olmasını tövsiyə edir. Bu yanaşma ehtimal olunan ovulyasiya gününü qaçırmamağa kömək edir. Məsələn, 28 günlük dövrdə ovulyasiya 14-cü gün ətrafında olacağı üçün 10-cu gündən 16-cı günə qədər günaşırı əlaqə tövsiyə olunur. Spermatozoidlər bədəndə bir neçə gün yaşaya bildiyi üçün günaşırı əlaqə kifayət qədər tezliyi təmin edir.

Bununla yanaşı ümumi sağlamlıq və həyat tərzi də vacibdir. Sağlam qidalanma, müntəzəm fiziki məşq, stressdən uzaq qalma, ideal çəki aralığında olmaq və siqaret/alkoqol istifadə etməmək reproduktiv sağlamlığa müsbət təsir edən amillərdir. Hamiləlik planlayan qadınlara fol turşusu əlavəsi də həkimlər tərəfindən tez-tez tövsiyə olunur, çünki fol turşusu körpənin inkişafı üçün mühüm vitamindir. Nəticədə ovulyasiya dövrünü düzgün müəyyən etmək, bu dövrdə müntəzəm əlaqə və sağlam həyat tərzi hamilə qalma şansını artırmağa kömək edəcək.

Nəticə

Ovulyasiya dövrü barədə bu məlumatlarla bədəninizi daha yaxşı tanıya və hamiləlik planını daha şüurlu qura bilərsiniz. Unutmayın ki, hər qadının bədəni fərqlidir; buna görə öz dövrünüzü izləmək və lazım olduqda mütəxəssis həkimdən yardım almaq ən doğru yanaşmadır.