PSA yüksək çıxdı, nə etməli? Təkrar testdən həqiqətən faydalanan xəstələr kimlərdir?

PSA testinin təkrarı: hansı xəstələr üçün lazımdır?

"PSA yüksək çıxdı, nə etməli?" sualı prostat xərçəngi skrininqində ən çox rast gəlinən tərəddüdlərdəndir. PSA səviyyəsinin yüksəlməsi həmişə xərçəngə işarə etmir; prostatın böyüməsi, infeksiya, cinsi aktivlik və ya sidik yollarının başqa problemləri də göstəricini müvəqqəti yüksəldə bilər. Buna görə tək yüksək PSA nəticəsinə əsasən birbaşa biopsiya aparılması çox vaxt lazımsız müdaxilələrə və narahatlığa səbəb ola bilər.

Buna görə beynəlxalq təlimatlar ilk dəfə yüksək çıxan PSA testinin mütləq təkrarlanmasını tövsiyə edir. Lakin təkrar testin faydası hamı üçün eyni deyil: bəzi xəstələrdə ikinci testdə göstərici normaya qayıdır, bəzilərində isə PSA-nın davamlı yüksək qalması əlavə müayinələri zəruri edir. Əsas məsələ təkrar testdən həqiqətən faydalanacaq xəstələri ayırd etməkdir.

18 sentyabr 2025-ci ildə JAMA Oncologyjurnalında yayımlanan və Prostate, Lung, Colorectal and Ovarian (PLCO) skrininq tədqiqatının məlumatlarını araşdıran geniş təhlil bu suala cavab axtardı. Tədqiqata 54–75 yaşlı 11.176 kişi daxil edildi. İştirakçılar illik PSA testi ilə izlənmiş və bu müddətdə prostat xərçəngi diaqnozu almamış şəxslər idi. “Yüksək PSA” üçün üç fərqli biopsiya həddi istifadə edildi: 2.5 ng/mL, 3.0 ng/mL və 4.0 ng/mL. Tədqiqatçılar bu hədlərdən yüksək nəticələrin bir il sonra normaya qayıtma ehtimalını ölçdülər.

🧮 Risk balı ilə proqnoz

Tədqiqatçılar hazırladıqları risk modeli ilə PSA göstəricisinin növbəti il normaya qayıtma ehtimalını hesabladılar:

• Davamlı yüksək PSA (bal -3): normaya qayıtma ehtimalı <%10.
• Bal -1: təxminən %20.
• Bal 0: təxminən %30.
• Bal 2: %50–60.

Klinik baxımdan bu, aşağıdakı deməkdir:

• PSA göstəricisi ilk dəfə yüksək çıxan xəstələrdə təkrar test böyük fayda verir;
• Ardıcıl ən azı iki testdə PSA həddən yuxarı qalırsa təkrar testin faydası azdır. Bu halda multiparametrik prostat MRT-si və ya biopsiya kimi əlavə diaqnostik üsullara keçmək daha uyğundur.
• Ardıcıl üç dəfə yüksək PSA aşkarlanan xəstələrdə isə normaya qayıtma ehtimalı demək olar ki, yoxdur.

🔍 Tədqiqatın məhdudiyyətləri

• PSA-ya təsir edən həyat tərzi və dərman amilləri təhlildə yer almırdı.
• Yalnız illik testlər qiymətləndirildi; daha qısa intervallar araşdırılmadı.
• Prostat xərçəngi diaqnozu almış kişilər çıxarıldı.