Qadınlarda menstruasiya pozuntusu: səbəbləri, riskləri və zərərləri

Qadınlarda menstruasiya nizamsızlığı, çox qadının həyatının müəyyən dövründə qarşılaşdığı yayılmış problemdir. Normalda sikl təxminən 28 gün, qanama 3-7 gün olur. Bununla belə, 21 gündən qısa və ya 35 gündən uzun aralıqlı menstruasiya menstruasiya nizamsızlığı adlanır. Qanama bəzən erkən, gec, daha seyrək və ya tez-tez olur. Müxtəlif yaş və səbəblərlə yaranır; bəzən özü düzəlir, bəzən ciddi problemin əlamətidir.

Sikldəki belə pozuntular xalq arasında aybaşı nizamsızlığı kimi də tanınır. Menstruasiyanın olmaması, seyrəkliyi, çox tez-tezliyi və ya uzanan qanama şəklində görünə bilər. Aşağıda tərifi, yayılmış səbəbləri, riskləri və sağlamlığa mənfi təsirləri (zərərləri) elmi əsaslarla izah edəcəyik. Mümkün xərçəng əlaqəsinə də diqqət çəkib vacib məlumat verəcəyik.

Menstruasiya nizamsızlığı nədir?

Sikl beyindəki hormon mərkəzləri (hipotalamus və hipofiz) ilə yumurtalıqların koordinasiyası ilə işləyir. Hər ay uşaqlığın daxili qatı (endometrium) hamiləliyə hazırlaşmaq üçün qalınlaşır; hamiləlik olmazsa menstruasiya qanaması ilə xaric edilir. Menstruasiya nizamsızlığı, siklin normal müddət və qaydadan çıxmasıdır. Yəni vaxtının gözlənilən qaydada olmaması, hər ay aralığın xeyli dəyişməsi və ya qanamanın miqdarında, müddətində anormal dəyişiklikdir.

Sikl hər qadında bir qədər fərqlidir. Bir neçə günlük dəyişmə adətən normaldır. Lakin qanamanın çox tez-tez, çox seyrək, çox nizamsız olması və ya heç olmaması normal deyil, əsas problemi göstərə bilər. Müxtəlif növləri var:

Bunlar mümkün sikl pozuntularını təsvir edir. Belə dəyişmələr varsa, menstruasiya nizamsızlığı var deməkdir. Bəs səbəblər hansılardır?

Menstruasiya nizamsızlığının səbəbləri

Sikl çox amildən təsirlənir və müxtəlif səbəblərlə pozulur. Sadə stressdən ciddi xəstəliyədək geniş səbəb sırası var. Əsasları bunlardır:

Hormonal və endokrin pozuntular

Hormonların ahəngdar işi sikl üçün çox vacibdir. Hormonal pozuntular, nizamsızlığın ən yayılmış amillərindəndir. Məsələn:

• Polikistik yumurtalıq sindromu (PCOS): Çoxsaylı yumurtalıq kistləri ilə səciyyələnən sindrom androgenləri (kişi hormonlarını) artırıb ovulyasiyanı poza bilər. Menstruasiya seyrəkləşir və ya tam kəsilir. PCOS-da gecikmə və nizamsız qanama çox olur.
• Qalxanabənzər vəz xəstəlikləri: Hormon az (hipotireoz) və ya çox (hipertireoz) olduqda sikl təsirlənə bilər. Hipotireozda seyrək, amma bol qanama, hipertireozda tezləşən və ya çox zəif qanama ola bilər.
• Hiperprolaktinemiya (yüksək prolaktin): Hipofizdən prolaktinin çox ifrazı (adətən xoşxassəli hipofiz şişi ilə) ovulyasiyaya mane olub menstruasiyanı kəsir və ya seyrəldir. Südvermədə prolaktin təbii yüksək olduğundan bir müddət nizamsızlıq və ya tam kəsilmə ola bilər.
• Erkən yumurtalıq çatışmazlığı: Bəzi qadınlarda 40 yaşdan əvvəl funksiya azala bilər (erkən menopauza). Sikl pozulur, sonra tam dayanır. Kimyaterapiya və ya radioterapiya alan gənclərdə də funksiya zədələnə bilər.

Ginekoloji xəstəliklər

Reproduktiv orqanlara təsir edən bəzi problemlər nizamsızlıq yarada bilər:

• Endometrioz (şokolad kisti): Endometriumun uşaqlıqdan kənarda (əsasən yumurtalıq və ya qarın pərdəsində) yerləşməsi ilə yaranır. Güclü menstruasiya ağrısı, qanama zamanı və ya arada anormal qanama sikli poza bilər.
• Uşaqlıq miomaları və polipləri: Uşaqlıqda yaranan xoşxassəli törəmələr — miomalar və ya endometrial poliplər, qanamanı artıra, tez-tez və ya nizamsız qanama yarada bilər. Xüsusən daxili qatın polipi aralıq qanama və ləkələnmə ilə sikli pozur.
• Çanaq infeksiyaları (PID): Uşaqlıq, yumurtalıq və fallop borularının bakterial infeksiyası (çanağın iltihabi xəstəliyi – PID) siklə mənfi təsir edə bilər. Cinsi yolla keçən infeksiyadan (qonoreya, xlamidiya) yarana bilər; aşağı qarın ağrısı, pisqoxulu vaginal ifrazatla yanaşı ləkələnmə və ya nizamsız qanama olur.
• Digər ginekoloji problemlər: Uşaqlıq boynunda yara və ya infeksiya (servisit), yumurtalıq kisti də qanamanı poza bilər.

Stress və həyat tərzi amilləri

Güclü stress, hormon tarazlığını pozur. İmtahan, iş dəyişikliyi, emosional travma kimi stressdə beyin mərkəzi təsirlənir, ovulyasiya gecikə və ya dayana bilər. Menstruasiya olmur və ya sikl pozulur. Stress təkcə gecikmə deyil, bəzən erkən qanama da yaradır.

Həddindən artıq məşq və qəfil çəki dəyişməsi də həyat tərzi səbəblərindəndir. Peşəkar atletlərdə və ya çox məşq edənlərdə yağ faizi azaldığından menstruasiya kəsilə bilər. Kəskin arıqlama (qidalanma pozuntusu, anoreksiya) və ya əksinə çox kökəlmə də hormonları və sikli pozur. Piylənmədə yağ toxumasının artıq estrogen yaratması ovulyasiyanı və sikli poza bilər.

Kontrasepsiya və dərmanlar

Hormonlu doğuşa nəzarət həbləri, inyeksiya və ya dərialtı implant adətən sikli tənzimləmək və ya hamiləlikdən qorunmaq üçündür. Lakin ilk aylarda ləkələnmə şəklində nizamsız qanama ola bilər. Xüsusən uşaqlıqdaxili vasitələrdə (spirallarda) hormonal spiral qanamanı azaldır və ya kəsir, misli spiral isə daha bol və uzun qanama yarada bilər.

Təcili kontrasepsiya üçün ertəsi gün həbləri də həmin ay vaxtı dəyişib erkən və ya gec qanama verə bilər. Bundan başqa, bəzi dərmanlar yan təsir olaraq nizamsızlıq yaradır. Məsələn, antidepressant, həddən artıq tiroid dərmanı dozası, kimyaterapiya və ya kortikosteroid kimi hormonlu dərman sikli təsirləndirə bilər.

Yeniyetməlik, doğuşdan sonrakı dövr və menopauza

Həyatın müəyyən dövrlərində normal fizioloji dəyişiklik də siklə təsir edir:

• Yeniyetməlik: İlk menstruasiyadan (menarxedən) sonra 1-2 il bədən yeni hormon tarazlığına alışarkən sikl nizamsız ola bilər. Gənc qız bir ay görüb sonrakı ay görməyə və ya müddət dəyişə bilər. Adətən zamanla düzəlir.
• Doğuşdan sonra və südvermə: Hormonlar yenidən tənzimlənərkən menstruasiyanın qayıtması vaxt alır. Südvermədə prolaktin yüksək olduğundan ilk 6 ay və ya daha uzun qanama olmaya bilər. Südvermə azalıb dayandıqda yenidən başlayır, ilk aylarda nizamsız ola bilər.
• Perimenopauza (menopauzaya keçid): Təxminən 45-50 yaşda yumurtalıq funksiyası azaldıqca sikl pozulur. Qadın bir neçə ay görməyib yenidən görə və ya qanama miqdarı dəyişə bilər. Menopauza başlayanda (ardıcıl 12 ay menstruasiya olmayanda) qanama normalda tam bitir.

Digər tibbi və nadir səbəblər

Bunlardan başqa ümumi sağlamlığa təsir edən çox amil də nizamsızlıq yaradır. Məsələn:

• Xroniki xəstəliklər: Nəzarətsiz diabet, ağır qaraciyər/böyrək xəstəliyi və ya ciddi anemiya ümumi tarazlıqla sikli də poza bilər. Xüsusən ağır xəstəlik və əməliyyatdan sonrakı stress müvəqqəti kəsilmə və ya nizamsızlıq yaradır.
• Nadir hallar (şişlər və xərçəng): Çox nadir də olsa reproduktiv orqanların bədxassəli şişi səbəb ola bilər. Məsələn, uşaqlıq xərçəngi (endometrium xərçəngi) və ya yumurtalıq xərçəngi erkən mərhələdə anormal sikl qanaması verə bilər. Menopauzadan sonra vaginal qanama və ya adidən fərqli, nizamsız qanama ciddi problem ola bildiyindən mütləq həkimə müraciət edilməlidir.

Bu səbəblər tək və ya birlikdə siklə təsir edə bilər. Nizamsızlıq davamlıdırsa və səbəb aydın deyilsə, səhiyyə mütəxəssisinə danışmaq lazımdır. Bəs sağlamlığa təsirləri hansılardır?

Menstruasiya nizamsızlığının riskləri və zərərləri

Təkrarlanan və ya uzunmüddətli pozuntu təkcə reproduktiv deyil, ümumi sağlamlığa da təsir edə bilər. Müntəzəm sikl sağlam işin göstəricisi ikən nizamsızlıq bəzi riskin xəbərçisi və ya problem səbəbi ola bilər. Əsas problemlər:

• Dəmir çatışmazlığı anemiyası (qansızlıq): Nizamsızlıqda bəzən yığılmış şəkildə güclü qanama epizodları olur. Məsələn, bir neçə ay olmur, sonra çox bol olur və ya tez-tez güclü qanama təkrarlanır. Artıq dəmir itkisi ilə dəmir çatışmazlığı anemiyası yarana bilər. Halsızlıq, yorğunluq, solğunluq, başgicəllənmə həyat keyfiyyətini azaldır.
• Sonsuzluq (infertillik): Hamiləlik üçün hər sikldə ovulyasiyanın müntəzəm olması şərtdir. Nizamsızlıq səbəbdən asılı olaraq adətən ovulyasiya problemini göstərir. Xüsusən PCOS, tiroid və ya başqa hormonal səbəblə ovulyasiya yoxdursa və ya seyrəkdirsə, hamiləlik çətinləşir. Hər nizamsızlığı olan sonsuz olacaq demək deyil; lakin belə qadınlarda hamilə qalmaq şansı bəzən azala bilər. Düzgün müalicə ilə çoxu hamilə qala bilər.
• Osteoporoz (sümük əriməsi): Sikl estrogenlə sıx bağlıdır. Nizamsızlıqda, hətta uzunmüddətli amenoreyada estrogen normadan aşağı düşə bilər. Sümükləri güclü saxlayan estrogenin azlığı uzun müddətdə sümük sıxlığını azalda (osteoporoz yarada) bilər. Buna görə xüsusən erkən yaşda uzun kəsilmə sonradan riski artırır.
• Ürək-damar xəstəlikləri: Az estrogen təkcə sümüyə deyil, ürək-damara da təsir edir. Xüsusən erkən menopauza və ya PCOS-la metabolik problemi olanlarda nizamsızlıq uzun müddətdə ürək-damar xəstəliyi riskini artıra bilər. PCOS-da insulin müqaviməti və yüksək xolesterin çox olduğundan sonrakı illərdə ürək riski artır.
• Endometrial hiperplaziya (uşaqlıq daxilində qalınlaşma): Nizamsız menstruasiya adətən nizamsız ovulyasiyadır. Ovulyasiya yoxdursa, yalnız estrogen altında endometrium qeyri-müntəzəm qalınlaşır. Vaxtında tökülməyən toxuma anormal böyüyüb endometrial hiperplaziya yarada bilər. Müalicəsiz qalarsa sonradan uşaqlığın daxili qatı xərçənginə (endometrium xərçəngi) çevrilmək riski var. Buna görə nizamsızlığı görməzdən gəlməməli, səbəbi müalicə edib uşaqlığı qorumaq lazımdır.
• Psixoloji təsir və həyat keyfiyyəti: Nizamsızlıq stress və narahatlıq yarada bilər. Vaxtı bilməmək və ya gözlənilməz qanama iş və sosial həyata mane olur. Güclü qanamadan evdən çıxa bilməmək, tədbirə qatıla bilməmək, daima bez daşımaq həyat keyfiyyətini azaldır. Zamanla təşviş və ya depressiya hissini artıra bilər.

Bu zərərlər pozuntunun özündən və ya səbəbindən yarana bilər. Hər nizamsızlıq bunları yaratmır, lakin uzunmüddətli və müalicəsiz hallarda risk artır.

Menstruasiya nizamsızlığı və xərçəng əlaqəsi

Nizamsızlıq bəzən “xərçəng əlaməti ola bilərmi?” sualını yaradır. Təkbaşına xərçəng demək olması çox nadirdir, amma müəyyən hallarda əlaqə ola bilər:

• Uzunmüddətli müalicəsiz anovulyasiya endometriumun artıq qalınlaşmasına (hiperplaziyaya) səbəb olub uşaqlıq xərçəngi riskini artırır. Xüsusən polikistik yumurtalıq sindromu olan və uzun müddət menstruasiya görməyənlərdə riskə görə həkim dövri endometrial biopsiya və ya qanamanı təmin edən dərman tövsiyə edə bilər.
• Uşaqlıq xərçəngi əlaməti kimi qanama: Xüsusən menopauzada (1 il menstruasiya olmayan) yenidən vaginal qanama mühüm əlamətlərdəndir. Menopauzadan əmin olduqdan sonra qanama varsa dərhal ginekoloqa gedilməlidir. Menopauzadan əvvəl də müntəzəm siklin qəfil nizamsız, bol olması və ya yeni qanama qaydası həkim nəzarəti tələb edir.
• Digər ginekoloji xərçənglər: Yumurtalıq xərçəngi erkən əlamətsiz ola bilər; bəzən yalnız qarın ağrısı və köp verir. Bəzi hallarda sikl pozuntusu və aralıq qanama şişlə bağlı ola bilər. Uşaqlıq boynu (serviks) xərçəngi daha çox əlaqədən sonra qanama və ya menstruasiyadan kənar ləkələnmə verir. Buna görə ginekoloji müayinə, lazım olsa Pap-smear kimi skrininqlə ciddi səbəb mütləq istisna edilməlidir.

Beləliklə, nizamsızlıq adətən xoşxassəli səbəbdən olsa da, bəzən ciddi xəstəlik xəbərçisidir. Xərçəng ən qorxulan səbəblərdəndir, amma hər qadında olacaq demək deyil. Uzun sürən və ya qeyri-adi pozuntuda həkimə müraciət erkən diaqnoz və müalicə üçün çox vacibdir.

Tez-tez verilən suallar

Nizamsızlıq hamiləliyə mane olurmu?

Adətən ovulyasiya da nizamsız və ya seyrəkdir. Bu, hamiləliyi çətinləşdirir, amma mümkünsüz etmir. Uyğun müalicə və vaxt seçimi ilə çoxları hamilə qalır. Əsas olan səbəbi müalicə etməkdir. Məsələn, PCOS və ya tiroid pozuntusu düzəldiləndə ovulyasiya bərpa olur, şans artır.

Nə vaxt normal sayılır?

Yeniyetməliyin ilk illərində sikl oturmadığından normal sayıla bilər. Menopauzaya keçiddə də təbii prosesdir. Südvermədə olmaması və ya nizamsızlığı normaldır. Bundan başqa ildə bir neçə dəfə stress və yüngül hormonal dalğalanma ilə gecikmə/erkənlik adətən narahatedici deyil. Lakin ardıcıl iki dəfədən çox sikl 21 gündən qısa və ya 35 gündən uzundursa, yaxud 3 aydan çox heç yoxdursa, mütləq həkimlə danışın.

Hansı həkimə getməliyəm?

Müraciət ediləcək ixtisas mamalıq və ginekologiyadır. Mütəxəssis səbəb üçün hormon testi, ultrasəs, lazım olsa endometrial biopsiya edib müalicə planlayacaq. Lazım gələrsə endokrinologiya (hormonal pozuntu) və ya psixiatriya (qidalanma, stress problemləri) ilə əməkdaşlıq edilir.

Müalicəsi varmı? Necə keçir?

Bəli, çox hal səbəbə yönəlmiş müalicə ilə düzəlir. İlk addım amili tapmaqdır. Hormonal pozuntu (tiroid, PCOS) varsa uyğun dərman verilir. Məsələn, az tiroid hormonunda əvəzedici, yüksək prolaktində azaldıcı dərman verilir. PCOS-da sikl üçün kontraseptiv həb çox istifadə edilir. Stress və çəki düzəldiləndə (stress idarəsi, pəhriz, məşq) menstruasiya normallaşa bilər. Mioma, polip kimi struktur problemdə əməliyyat lazım ola bilər. Yəni nizamsızlığı müalicə etmək mümkündür və səbəb aradan qalxanda sikl adətən normallaşır.

Nə kömək edir? Evdə edə biləcəyim bir şey varmı?

Bəzi həyat tərzi dəyişiklikləri siklə kömək edir. Məsələn, sağlam qidalanmaq və ideal çəkini qorumaq hormon tarazlığına müsbət təsir edir. Müntəzəm, amma ağır olmayan məşq (gəzinti, yoqa) stressi azaldıb siklə kömək edə bilər. Gün ərzində yetərli su içmək, susuzlaşmamaq üçün vacibdir. Bəzi qadınlar sürvə, razyana, darçın, zəncəfil çayının ağrı və nizamsızlığı azaltdığını deyir; lakin bitki təsiri fərdidir, elmi sübut məhduddur. Uzunmüddətli pozuntuda özünümüalicə əvəzinə həkimə müraciət vacibdir.