Tənhalıq və sosial təcrid hətta qanımızda da iz buraxır

Tənhalığın və sosial təcridin sağlamlıq üçün mənfi nəticələrlə əlaqəli olduğu çoxdan məlumdur. Ürək-damar xəstəlikləri (ÜDX), diabet və vaxtından əvvəl ölüm kimi problemlərin bu emosional vəziyyətlərlə bağlılığı elmi baxımdan sübut olunub. Lakin bu əlaqənin bioloji mexanizmləri hələ tam aydınlaşdırılmayıb. Müasir dünyada rəqəmsallaşmanın artması və sosial əlaqələrin azalması bu mövzunun əhəmiyyətini daha da artırır.

Yeni nəticələr: sosial təcridin molekulyar izləri

Cambridge Universiteti və Şanxaydakı Fudan Universitetinin tədqiqatçıları UK Biobank məlumat bazasındakı 40 mindən çox iştirakçının məlumatlarından istifadə edərək tənhalığın və sosial təcridin qandakı zülallarla əlaqəli olduğunu göstəriblər. Tədqiqat 3 yanvar 2025-ci ildə Nature Human Behavior jurnalında dərc edilib.

Tənhalıq tədqiqatının əsas nəticələri

• İştirakçıların 9%-i sosial təcriddə olduğunu, 6%-i isə özünü tənha hiss etdiyini bildirib.
• Orta hesabla 14 illik izləmə müddətində:
  • 2695 nəfərdə ürək-damar xəstəliyi yaranıb,
  • 892 nəfərdə demensiya inkişaf edib,
  • 1703 nəfərdə tip 2 diabet müşahidə olunub,
  • 1521 nəfər depressiya keçirib,
  • 983 nəfərdə insult baş verib və
  • 4255 nəfər vəfat edib.

Tənhalıqla əlaqəli zülallar

• Sosial təcridlə əlaqəli 175, tənhalıqla əlaqəli isə 26 zülal müəyyənləşdirilib.
• Tənhalıq və sosial təcridin bioloji mexanizmləri böyük ölçüdə üst-üstə düşüb (85% səviyyəsində).
• Bu zülalların əhəmiyyətli hissəsi iltihab, viruslara qarşı müdafiə və immun reaksiyalarla əlaqəli olub.
• Xüsusilə tənhalıqla birlikdə beyin mənşəli GFRA1, ADM, FABP4, TNFRSF10A və ASGR1 zülallarının səviyyəsinin yüksəldiyi müşahidə olunub. Bu zülallar beynin emosional və sosial funksiyaları idarə edən bölgələrindəki dəyişikliklərlə əlaqələndirilib.

Klinik əhəmiyyəti və sosial reseptlər

Bu tədqiqat tənhalığın və sosial təcridin sağlamlığa təsirlərini bioloji səviyyədə izah edən ilk genişmiqyaslı araşdırmalardan biridir. Tədqiqatın müəlliflərindən professor Barbara Sahakian tənhalıqla mübarizədə “sosial resept” anlayışına diqqət çəkir:

• Həkimlər özünü tənha hiss edən xəstələri yerli sosial tədbirlərə, idman qruplarına və ya könüllü təşkilatlara yönləndirə bilərlər.
• Qrup fəaliyyətlərində iştirak həm sosial dəstək sistemini gücləndirir, həm də stresi azaldır.

Mütəxəssis rəyi

Qlobal Psixi Sağlamlıq Tədqiqatları Şəbəkəsinin direktoru, doktor Dilip V. Jeste deyir: “Bu tədqiqat tənhalığın və sosial təcridin qan plazmasında buraxdığı bioloji izlərin geniş mənzərəsini təqdim edir”. Bununla belə, doktor Jeste bu nəticələrin başqa böyük məlumat dəstlərində də təsdiqlənməli olduğunu vurğulayır.

Nəticə

Tənhalıq və sosial təcrid psixoloji nəticələrlə yanaşı bioloji nəticələrə də səbəb olan mühüm ictimai sağlamlıq problemidir. Erkən aşkarlama və sosial dəstək proqramlarının genişləndirilməsi tənhalıqla bağlı sağlamlıq problemlərinin qarşısının alınmasında həlledici rol oynaya bilər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının da qeyd etdiyi kimi, tənhalıqla mübarizə artıq qlobal ictimai sağlamlıq prioritetidir.

Bu tədqiqat tənhalığın qarşısının alınmasının ümumi sağlamlığa nə qədər böyük təsir göstərə biləcəyini nümayiş etdirir və sosial əlaqələrin insan sağlamlığı üçün əhəmiyyətini bir daha xatırladır.