Tibb, texnologiya və xərçəngin sonu

Aşağıdakı yazı BioNTech qurucuları Dr. Uğur Şahin və Dr. Özlem Türecinin The New York Times-da 3 dekabr 2023-cü ildə dərc edilmiş "Medicine, Technology and the End of Cancer" adlı məqaləsinin tərcüməsidir.

*

Süni intellekt fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndlərinin imkanlarını üzə çıxaran açar ola bilər.

Onilliklər əvvəl Almaniyadakı universitet xəstəxanasının onkologiya şöbəsində gənc həkimlər kimi xəstələrimizə tez-tez ürəkağrıdan xəbər verməli olurduq: "Sizə təklif edə biləcəyimiz müalicə seçimi qalmayıb." O vaxt irəliləmiş xərçəngə qarşı əsas silahlarımız kimyaterapiya və şüa müalicəsi idi. Bəzən təsirli olsalar da, çox vaxt insanların ümid etdiyi şəfa deyildilər.

Bu gün xərçəng müalicəsinin mənzərəsi köklü dəyişib. Yüksək dəqiqliklə şişin böyüməsini hədəfləyən yeni dərmanların yaranmasına şahid olmuşuq. Əvvəllər müalicəsi mümkün sayılmayan bəzi xərçənglər, hətta irəliləmiş mərhələlərdə belə, artıq nəzarət altına alına bilir. Lakin metastatik xərçəngi olan xəstələrin çoxu üçün yüksək təsirli terapiya vədi hələ əlçatmaz arzudur.

Bəs xərçəng araşdırmalarına hər il milyardlarla dollar qoyulsa da, irəliləmiş xərçəng xəstələri üçün şəfanın hələ də istisna olmasının səbəbi nədir?

Cavab xərçəngin təbiətində gizlənir. Xərçəng zamanla sağlam hüceyrələrdə baş verən təsadüfi genetik dəyişikliklərdən, mutasiyalardan yaranır. Mutasiyaları həyat tərzi seçimləri, ailəvi meyillilik, mövcud uzunmüddətli sağlamlıq problemləri və ya təhlükəli kimyəvi maddələrə məruzqalma başlada bilər. Onlar toplandıqca mutasiyaya uğramış hüceyrələr xərçəng yaradan varlıqlara çevrilir.

Bu təsadüfilikdən iki nəticə doğur:

• Birincisi, hər xərçəng təsir etdiyi insan qədər özünəməxsusdur; yəni eyni növ xərçəng diaqnozu qoyulmuş insanların belə yalnız bir hissəsi ortaq mutasiyaları paylaşır.
• İkincisi, hər şiş milyardlarla fərqli hüceyrənin mürəkkəb birləşməsidir və daim uyğunlaşmağı, immun sistemindən yayınmağı və ona qarşı istifadə etdiyimiz müalicə strategiyalarına müqavimət göstərməyi öyrənir.

Bəs bu ələkeçməz düşmənləri məğlub etmək üçün başqa bir fərdi və daim öyrənən qüvvədən — öz immun sistemimizdən istifadə edə bilərikmi?

Orqanizmin müdafiə mexanizmi heyrətamiz bacarıqları olan milyardlarla hüceyrədən ibarətdir. Onların arasında bədənimizdə daim keşik çəkən, təbiətin sayıq mühafizəçiləri kimi seçilən T hüceyrələri var. Lakin immun sistemimiz təkamül baxımından daxildən gələn mutasiyalarla deyil, xarici təhlükələr, viruslar və bakteriyalarla mübarizə üçün proqramlaşıb. Nəticədə mutasiyaların yalnız kiçik hissəsi immun müdafiəmizin diqqətini çəkir.

İndi tələbə uyğun fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndlərinin mümkün olduğu gələcəyi təsəvvür edin. Onlar hər xəstənin özünəməxsus xərçəng mutasiyalarını dəqiq çatdırmaq üçün xüsusi hazırlanacaq və immun hüceyrələrinə şişə qarşı çoxşaxəli hücum başlatmağı bildirən "Axtarılır" elanı kimi işləyəcək.

30 il əvvəl xəstələrimizin başı üstündə dayanarkən yalnız bir baxış olan ideya indi bizim və başqalarının intensiv klinik sınaqlarının mərkəzindədir.

Müxtəlif sahələrdə elm və texnologiyanın yığılmış irəliləyişləri bu işə təkan verdi.

(BioNTech-də hazırlanan xərçəng peyvəndinin necə işlədiyini izah edir)

Hər xəstənin xərçənginin genetik quruluşunu kiçik biopsiya nümunəsindən yüksək dəqiqliklə bir neçə saat ərzində müəyyənləşdirmək yeni nəsil sekvensləmə texnologiyaları ilə DNA-nın oxunması sayəsində mümkün olub. Yeni və geniş əlçatan hesablama gücü sekvensləmənin yaratdığı böyük məlumat həcmini emal etməyə kömək edir. Biz qabaqcıl məlumat təhlilləri aparırıq, süni intellekt (Sİ) alqoritmləri isə ən uyğun hesab etdiyimiz mutasiyaları seçməyə kömək edir. Sonra bu mutasiyalar peyvənddəki məlumatdaşıyıcı RNA (mRNA) vasitəsilə hüceyrələrə göndərilən "Axtarılır" elanının əsasına çevrilir. RNA üstünlük verdiyimiz peyvənd platformasıdır və təbiətin ən qədim xəbərçisidir. Onu bir neçə həftə ərzində sürətlə layihələndirmək, fərdiləşdirmək və istehsal etmək mümkündür. Axı xərçəng xəstələri üçün vaxt əsasdır.

Fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndi namizədləri hazırda ciddi sınaqlardan keçir və onlara çıxış nəzarətli klinik sınaqlarla məhdudlaşır. Azsaylı xəstələrdə bu sınaqlar seçilmiş mutasiyalar əsasında şiş hüceyrələrini tanıyan və çoxaldılan T hüceyrələrini aktivləşdirməyin mümkün olduğunu göstərib. Bu, immun sisteminin xərçənglə mübarizəsi üçün vacib ilkin şərtdir. Melanoma və mədəaltı vəzi xərçəngində son klinik sınaqlar əməliyyatdan sonra xərçəngin təkrarlanma riskini azaltmaqda fərdiləşdirilmiş mRNA peyvəndlərinin potensial faydasını göstərib. Tədqiqatçılar bəzi xərçəng növlərində bu peyvəndləri mövcud müalicə standartları ilə müqayisə edən daha böyük klinik sınaqlar da aparır. Qarşıdakı illərdə həmin sınaqlardan gələcək məlumatlar hazırlanma mərhələsindəki fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndlərinin təhlükəsizliyi və təsiri barədə bilgi verəcək.

Elm və texnologiyadakı irəliləyişlər adətən ayrı-ayrı paralel sahələrdə baş verir, lakin birləşdikdə inqilabi nəticələr yarana bilər. mRNA ilə süni intellektin birləşməsi buna nümunədir və xəstə mərkəzli, dəyişdirici tibbi həllərin əsasını qoyaraq tibbdə yeni dövrün başlanmasını müjdələyə bilər.

Sİ-nin fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndləri və dərmanların hazırlanmasında getdikcə daha vacib rol oynayacağına inanırıq. Sİ alqoritmləri böyük genom məlumat dəstlərini sürətlə təhlil edə və ənənəvi üsulların gözdən qaçıra biləcəyi qanunauyğunluqları və korrelyasiyaları müəyyənləşdirə bilər. Bu sürətli, dəqiq təhlil xəstənin şişindəki çoxsaylı genetik variantlar arasından uyğun xərçəng mutasiyalarını seçərkən xüsusilə faydalıdır. Qlobal xərçəng verilənlər bazaları böyüdükcə hər xəstə üçün mutasiya seçimi və peyvənd dizaynı proqnozlarının davamlı yaxşılaşacağı ehtimal olunur.

Çoxşaxəli imkanları olan mRNA molekulyar xüsusiyyətləri sayəsində kiçildilmiş, paralel işləyən, avtomatlaşdırılmış müəssisələrdə sürətli və miqyaslana bilən istehsala imkan verir. Paralel istehsal ənənəvi yığım xəttini hissələrə ayırır və eyni vaxtda müxtəlif məhsulların istehsalını mümkün edir. Bizim üçün mRNA əsaslı istehsalın bu xüsusiyyətləri həqiqətən fərdiləşdirilmiş dərmanların bir gün geniş əlçatan olmasının təməlini qoyur, Sİ-nin köməyi ilə inkişaf edən elmi biliklərin vaxtında praktikaya keçməsinə şərait yaradır. Bu texnologiyaların birləşməsi xəstənin şiş mutasiyası profili dəyişdikcə fərdiləşdirilmiş mRNA peyvəndlərinə sürətli düzəlişlər etməyə imkan verə bilər.

Tibbi araşdırmalarda Sİ və mRNA kimi texnologiyaların birləşməsinin mikroçiplərdəki Moore qanununa bənzər dəyişdirici dövr başlatdığına inanırıq.

Moore qanununun hesablama gücünün eksponensial artımını proqnozlaşdırdığı kimi, indi də təcili, lakin qarşılanmamış tibbi ehtiyaclara cavab verə biləcək oxşar sürətlənməyə şahidik. Lakin bir fərq var: yeni biliklərin yaranma sürəti və texnoloji maneələrin aşılması mövcud dərman hazırlanması, klinik tətbiq və qulluq paradiqmalarının ənənəvi tənzimləyici və prosedur sistemləri daxilində yeni terapiyaları hazırlamaq və təsdiqləmək imkanımızı üstələyir.

Buna görə mövcud bilik və texnoloji irəliləyişlərlə mümkün olanlar və xəstələrə təqdim edilən müalicə seçimləri arasındakı uçurumun böyüməsinin qarşısını almaq üçün alimlərə, hökumətlərə, ictimai səhiyyə sektorlarına və cəmiyyətlərə çağırış edilir.

Bütün bunları nəzərə alsaq, fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndlərinin tibbi gələcəyindən nə qədər uzağıq?

Hələ erkəndir. Hər yeni müalicə kimi, fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndi namizədləri də klinik inkişaf mərhələlərini keçməli və mövcud terapiyalardan üstün təsirini sübut etməlidir. Bəzi seçilmiş xərçəng növləri üçün bu terapiyaların ilk təsdiqini və qəbulunu 2030-cu ilədək gözləyirik. Sonrakı onillik isə fərdiləşdirilmiş terapiyaları geniş əlçatan və münasib qiymətli edəcək texnologiya yönümlü çevrilməyə şahid ola bilər.

Xərçəng dərindən şəxsi xəstəlikdir və onun müalicəsinin də fərdi olmasının vaxtı çatıb.