Tibbin ensiklopedik yaddaşı: Kitab əl-Havi və onkoloji diaqnoz
Bu məqalədə
28-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Ər-Razinin 23 cildlik böyük mirasında xərçəng — sərtan — necə təsvir olunurdu? Xoşxassəli şişkinliklərlə ölümcül şişlər arasındakı incə sərhəd və cərrahi qərarı müəyyən edən vacib «yapışıqlıq» meyarı.
Tibbi ədəbiyyatın ən həcmli və ən dürüst əsərlərindən biri olan Kitab əl-Havi fit-Tibb (Tibbi əhatə edən kitab / Continens Liber), Ər-Razininölümündən sonra tələbələrinin topladığı «hadisələr və qeydlər» məcmusudur. Bu əsər cilalanmış dərslikdən çox, həkimin düşüncə proseslərini, şübhələrini və klinik təcrübələrini bütün açıqlığı ilə əks etdirir. Onkologiya tarixi baxımından əl-Havi xərçəngin (sərtan) digər sərt şişkinliklərdən (varam/scirrhus) sistemli fərqləndirildiyi ilk mətnlərdəndir.
Əl-Havinin metodologiyası: nüfuza qarşı təcrübə
Əl-Havi sadəcə məlumat toplusu deyil, tənqidi süzgəcdir. Ər-Razi hər xəstəlik başlığında əvvəlcə qədim nüfuz sahiblərinin — Qalen, Hippokrat, Oribasiusun — dediklərini yazır, sonra öz klinik müşahidələrini «Li», yəni «mənə görə / mənim təcrübəm» qeydi ilə əlavə edirdi. Bu, doqmatik tibbdən empirik, təcrübəyə əsaslanan təbabətə keçidin rəmzidir.
FİT-TİBB
«Sərtan» (Yengəc): adlandırma və patologiya
Ər-Razi xərçəng üçün ərəbcə «sərtan» sözünü istifadə edirdi. Bu, yunanca «karkinos»un, yəni yengəcin birbaşa tərcüməsidir. Bənzətmə şişin fiziki görünüşünə əsaslanır:
Humoral patologiya: yanmış sevda
Ər-Raziyə görə xərçəng qara öd (atrabil/sevda) xıltının yanması və çöküntüləşməsi nəticəsində yaranırdı. Qaraciyər və ya dalağın funksiya pozuntusu qanı zəhərləyərək «tünd, bulanıq və turş» hala gətirirdi. Bu maddə toxumalarda toplanaraq bərkiyirdi.
Böyük fərq: scirrhus, yoxsa xərçəng?
Ər-Razinin onkologiyaya ən böyük töhfəsi xoşxassəli sərtlikləri (Scirrhus/Varam) həqiqi xərçəngdən (sərtan) ayırmaq üçün hazırladığı ətraflı klinik meyarlar idi. Bu fərqləndirmə xəstənin sağ qalıb-qalmayacağını müəyyən edən ən vacib addımdır.
(Xoşxassəli sərtlik / Varam)
(Bədxassəli / Xərçəng)
Cərrahi qərarın qızıl qaydası: «yapışıqlıq» (Adhesion)
Ər-Razi üçün ən vacib müayinə tapıntısı hərəkətlilikidi. Bu meyar operabelliyi, yəni əməliyyat edilə bilməni müəyyən edirdi.
- Hərəkətli kütlə: Kütlə dərialtında sərbəst hərəkət edirdisə və ətraf toxumalardan asılı deyildisə, bu ya xoşxassəli Scirrhus, ya da xərçəngin çox erkən mərhələsi idi. Cərrahiyyə düşünülə bilərdi.
- Yapışıq (Fiksə) kütlə: Şiş döş qəfəsi divarına, əzələlərə və ya dərin toxumalara «kök atıb» sabitləşmişdisə, Ər-Razi qəti xəbərdarlıq edirdi: «Toxunma!» (Noli me tangere). Bu mərhələdə cərrahi müdaxilə xərçəngi «qıcıqlandırar» və xəstənin ölümünü sürətləndirərdi.
DROZDOGAN Akademiyasının şərhi
«Ər-Razinin Kitab əl-Havidəki qeydlərini oxuyanda müasir onkoloji müayinənin əsaslarını görürük. Bu gün də süd vəzi müayinəsində ilk baxdığımız şey kütlənin mobil — hərəkətli — yoxsa fiksə — yapışıq — olmasıdır. Ər-Razi radiologiyanın olmadığı dövrdə yalnız barmaq ucları və klinik intuisiyası ilə operabel və inoperabel xəstələri mükəmməl fərqləndirirdi. Onun ədəbiyyata “Li” — mənim təcrübəm — qeydi ilə əlavə etdikləri sübuta əsaslanan tibbin ən erkən və ən saf nümunələrindəndir».
- İslam tarixi həkimləri: Ər-Razinin xərçəng araşdırması hesabatı, bölüm 2.
- Kitab əl-Havi fit-Tibb (Continens Liber), cildlər 1-23.
- Rhazes' (864-925) views on cancer and the introduction of chemotherapy - JBUON.
- Diagnosis and treatment of cancer in medical textbooks of ancient Iran - PMC NIH.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.