Xərçəngdə bel ağrısı nə deməkdir? Səbəbləri və müalicə üsulları

Bel ağrısı nədir?

Bel ağrısı bir çox insanda rast gəlinən simptomdur; əzələ gərilməsi, sinir problemləri və ya onurğa xəstəlikləri kimi müxtəlif səbəblərdən yarana bilər. Xərçəng xəstələrində də görülür və yüngül sızıltıdan gündəlik fəaliyyəti məhdudlaşdıran güclü ağrıya qədər dəyişə bilər.

Xərçəng xəstələrində bel ağrısının səbəbləri

Xərçəng xəstələrində bel ağrısı müxtəlif mexanizmlərlə yarana bilər:

1-Şişin invaziyası və ya metastaz

Sümük metastazları

• Xərçəng hüceyrələri qanla onurğa sümüklərinə çatıb orada yerləşir.
• Süd vəzi, prostat, ağciyər və böyrək xərçəngləri onurğaya ən çox metastaz verən şişlərdir.

Bu metastazlar:

• Osteolitik zədələr (sümüyün dağılması): ağciyər, böyrək, qalxanabənzər vəzi xərçəngində və çoxsaylı mielomada tez-tez görülür. Patoloji sınıq riski artır.
• Osteoblastik zədələr (sümük yaranması): xüsusilə prostat xərçəngində görülür. Onurğa sərtləşir, lakin kövrək də ola bilər.

Klinik əlamətlər:

• Hətta istirahətdə davam edən, gecələr artan ağrı
• Mexaniki yüklənmə ilə güclənən ağrı
• Sınığa bağlı qəfil başlayan kəskin ağrı

Onurğa beyninin və ya sinir kökünün sıxılması

Onurğa metastazları böyüyərək onurğa kanalına və ya sinir köklərinə təzyiq göstərə bilər.

Bu, təcili onkoloji vəziyyətdir.

Əlamətlər:

• Güclü yerli ağrı
• Radikulyar ağrı (ayaqlara yayılan yanma/elektrik vurması hissi)
• Keyimə, iynələnmə, güc itkisi
• Sidiyə və nəcisə nəzarətin itməsi; təcili müdaxilə lazımdır!

2-Sinirin sıxılması (neyropatik ağrı)

Şiş kütləsi və ya metastaz sinir toxumasını birbaşa sıxa bilər.

Səciyyəvi xüsusiyyətlər:

• Yanma, sancma, elektrik vurması tipli ağrı
• Allodiniya (normalda ağrı yaratmayan qıcığın ağrı verməsi)
• Keyimə, hissiyyat itkisi
• Əzələ zəifliyi

Xərçəng xəstələrində neyropatik ağrının müalicəsi mexaniki ağrıdan daha çətindir və adətən opioid və adjuvant müalicə (gabapentin, pregabalin, duloksetin və s.) tələb edir.

3. Müalicə ilə bağlı səbəblər

Cərrahiyyədən sonra

• Onurğa və ya çanaq əməliyyatlarından sonra sinir zədələnməsi və ya çapıq toxuması (fibroz) xroniki ağrı mənbəyi ola bilər.
• Bu ağrılar adətən xroniki və neyropatik xüsusiyyət daşıyır.

Radioterapiyadan sonra

• Onurğa sümüklərinə radioterapiya sümük sıxlığını azalda və osteoporotik sınıq riskini artıra bilər.
• Həmçinin ətraf yumşaq toxumalarda fibroz əzələ-skelet mənşəli ağrıya səbəb ola bilər.

Kimyaterapiya / hədəfli dərmanlar

• Platinlər (cisplatin, oxaliplatin), taksanlar (paklitaksel, dosetaksel), bortezomib kimi dərmanlar periferik neyropatiya yaradır.
• Bu, ayaqlarda yanma, iynələnmə və keyimə ilə yanaşı bel ağrısını da artıra bilər.

4. Xərçəngdən kənar səbəblər (yanaşı hallar)

• Xərçəng xəstələrində də digər insanlarda olduğu kimi bel ağrısının adi səbəbləri var:
• Əzələ gərilməsi: uzunmüddətli hərəkətsizlik, yanlış duruş, həddindən artıq yüklənmə.
• Onurğanın degenerativ xəstəlikləri: disk yırtığı, spondiloz, faset oynaqlarının artrozu.
• Osteoporoz: xərçəngin müalicəsinə (məsələn, kortikosteroidlər, aromataza inhibitorları, hipoqonadizm) və ya yaşlanmaya bağlı. Osteoporoz, onurğa sınıqları; kəskin bel ağrısı.

Bel ağrısı kimlərdə görülür?

Bel ağrısı hər kəsdə ola bilər, lakin yaş artdıqca daha çox rast gəlinir. Pis duruş, fiziki hərəkətin azlığı və zəif qarın–bel əzələləri bel ağrısının yaranmasına və ya sağalmamasına töhfə verə bilər.

Xərçəng xəstələrində bel ağrısı ilkin şişin özü, metastatik yayılma və ya müalicəyə bağlı əlavə təsirlər (məsələn, radioterapiya, kimyaterapiyaya bağlı neyropatiya) səbəbindən yarana və ya ağırlaşa bilər.

Bel ağrısı riski daha yüksək olan xərçəng xəstələri bunlardır:

• Sümük metastazı olanlar (ən çox prostat, süd vəzi və ağciyər xərçəngində görülür).
• Onurğa beyninin sıxılması (spinal kompressiya) yarananlar
• Onurğa sütununa invaziya edən şişi olanlar

👉 Onurğa beynini sıxan şişə bağlı bel ağrısı təcili tibbi vəziyyət sayılır.

Xərçəng xəstələrində bel ağrısının müalicəsi

1. Əsas səbəbə yönəlmiş müalicə

Ağrını yaradan mexanizm mütləq araşdırılmalıdır:

Metastatik onurğa zədələnməsi / onurğa beyninin sıxılması (MSCC)

• Təcili vəziyyətdir; yüksək dozada kortikosteroidə (məsələn, deksametazon) başlanmalıdır.
• Uyğun xəstədə cərrahi dekompressiya və sabitləşdirmə nəzərdən keçirilməlidir.
• Radioterapiya (məsələn, tək fraksiyada 8 Gy) ağrının palliativ yüngülləşdirilməsi və şişə nəzarət üçün standartdır.

Sümük metastazları

• Radioterapiya: məhdud sahəli metastazlarda ən effektiv palliativ üsuldur.
• Radioizotop müalicələr (məsələn, Ra-223, Sr-89): geniş yayılmış sümük metastazlarında.
• Cərrahiyyə / vertebroplastika / kifoplastika: patoloji sınıqlarda və ya qeyri-sabitlikdə.

Müalicəyə bağlı səbəblər (məsələn, neyropatiya, osteoporoz, əməliyyatdan sonrakı ağrı)

• Dərmanların tənzimlənməsi, sümükləri gücləndirən müalicələr və fizioterapiya ilə idarə olunur.

2. Farmakoloji ağrı idarəetməsi (WHO-nun pilləli yanaşması)

1-ci pillə (yüngül ağrı): Parasetamol, qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar.

2-ci pillə (orta güclü ağrı): Zəif opioidlər (tramadol, kodein) ± qeyri-opioid.

3-cü pillə (güclü ağrı): Güclü opioidlər (morfin, oksikodon, fentanil, hidromorfon).

Adjuvant dərmanlar (xüsusilə neyropatik ağrı üçün):

• Qıcolma əleyhinə dərmanlar: gabapentin, pregabalin.
• Antidepressantlar: duloksetin, amitriptilin.

Kortikosteroidlər: Şiş ödemini və sinir sıxılmasını azaldır.

3. Sümük sağlamlığını dəstəkləyən dərmanlar

• Bisfosfonatlar (zoledron turşusu) və ya denosumab sümük metastazı olan xəstələrdə:
• Skeletlə bağlı hadisələri (sınıq, RT ehtiyacı, onurğa beyninin sıxılması) azaldır.
• Ağrını yüngülləşdirə bilər.
• Lakin çənə osteonekrozu riski səbəbindən stomatoloji nəzarət vacibdir.

4. Qeyri-farmakoloji və dəstəkləyici müalicələr

• Fizioterapiya və reabilitasiya: əzələlərin gücünü, elastikliyi və hərəkətliliyi artırır.
• Korset / ortez istifadəsi: onurğanın sabitliyini dəstəkləyir.
• Psixososial dəstək: ağrı qavrayışını azaldır, həyat keyfiyyətini artırır.
• Tamamlayıcı üsullar (sübutlar məhduddur): akupunktur, rahatlama hərəkətləri, meditasiya.

5. Təcili hallarda yanaşma

• Bel ağrısı + sidiyə/nəcisə nəzarət itkisi və ya ayaqlarda zəiflik varsa, onurğa beyninin sıxılması düşünülür; təcili MRT və onkoloq/neyrocərrah konsultasiyası tələb olunur.
• Müalicənin gecikməsi daimi iflicə səbəb ola bilər.

Xərçəng xəstələrində bel ağrısı əsla kiçildilməməlidir. İlk addım mütləq onkoloqa və ya müvafiq mütəxəssis həkimə müraciət etmək, sonra diaqnoza görə ağrı nəzarətini, onkoloji müalicəni və dəstəkləyici yanaşmaları birlikdə tətbiq etməkdir.

Bel ağrısı olan xərçəng xəstəsində xüsusilə aşağıdakı əlamətlər varsa, təcili həkimə müraciət etməlidir:

• Ayaqlarda zəiflik, keyimə, iynələnmə
• Sidiyə və ya nəcisə nəzarətin itməsi
• Qəfil və güclü artan ağrı
• Gecə yuxudan oyadan və ya istirahətlə keçməyən ağrı