Xərçəngdə erkən diaqnoz üçün nə bilməliyəm? Nə etməliyəm? Ağciyər xərçəngi

Xərçəng şəxsin həyatda qarşılaşa biləcəyi ən narahatedici vəziyyətlərdən biri olsa da, erkən mərhələdə aşkarlandıqda tam müalicə edilə bilən xəstəliklər qrupudur. Xərçəng barədə çox az bilənlərin belə razılaşdığı mövzu erkən diaqnozun əhəmiyyəti və sevindirici nəticələridir.

Müalicə sahəsindəki inkişaflarla paralel, hətta daha güclü şəkildə xərçəngdə erkən diaqnoz üzrə tədqiqatlar aparılır. Ümid edirəm ki, gələcəkdə bir çox xərçəng növü skrininq üsulları ilə ilk mərhələlərdə aşkarlanıb müalicə ediləcəkdir.

Bugünkü yazımızın mövzusu dünyada ən çox görülən xərçəng növü olan “ağciyər xərçəngində erkən diaqnoz üçün nə bilməliyəm və nə etməliyəm?” sualına cavab tapmaqdır.

Ağciyər xərçənginin risk amillərini bilməliyəm!

Siqaret; ağciyər xərçəngi riskini artırdığı məlum olan ən kanserogen (xərçəng yaratma qabiliyyəti olan maddə) maddələrdən biridir. Tütündəki zərərli maddələr ağciyərdəki hüceyrələri zədələyir. Zamanla bu zərərli təsirlər hüceyrələrdə xərçəngə səbəb ola bilər. Siqaret çəkənlərdə ağciyər xərçənginin inkişaf riski çəkməyənlərdən 25-40 dəfə yüksəkdir. Passiv siqaret çəkənlərdə (özü siqaret istifadə etməsə də, mühitdəki siqaret tüstüsündən təsirlənənlər) bu risk nisbəti %3 göstərilir.

Siqaret çəkən şəxsin ağciyər xərçəngi olması hansı yaşda siqaret çəkməyə başladığı, nə qədər müddətdir çəkdiyi, gündə çəkdiyi siqaret sayı və siqareti nə qədər dərindən içinə çəkməsi ilə əlaqəlidir. Siqareti tərgitmək şəxsin ağciyər xərçəngi olma riskini xeyli azaldır.

Siqar və tənbəki çubuğu; istifadə edənlər istifadə etməyənlərdən daha çox ağciyər xərçəngi riski daşıyırlar. Şəxsin neçə ildir siqar və ya tənbəki çubuğu çəkdiyi, gündə neçə ədəd çəkdiyi və nə qədər dərindən içinə çəkdiyi xərçəng olma riskinə təsir edən amillərdir. İçlərinə çəkməsələr də, siqar və tənbəki çubuğu çəkənlər ağciyər və ağız xərçənginin digər tipləri üçün də risk altındadırlar. Passiv çəkənlər (tütün tüstüsünə məruz qalanlar): ağciyər xərçəngi olma riski passiv çəkmədə də artır.

Asbest; bəzi sənaye sahələrində izolyasiya materialı kimi istifadə olunan və təbii olaraq lif şəklində olan minerallar qrupudur. Asbest lifləri hissəciklərə ayrılmağa meyllidir, havada dolaşır və paltarlara yapışır. Bu hissəciklər nəfəsə çəkildikdə ağciyərlərə yerləşir, orada ağciyər hüceyrələrini zədələyir və beləliklə xərçəngin inkişaf riskini artırır. Tədqiqatlar asbestə məruz qalan işçilərdə ağciyər xərçənginin inkişaf riskinin məruz qalmayanlardan 3–4 dəfə yüksək olduğunu göstərmişdir. Bu artım gəmi inşası, asbest mədənləri, izolyasiya işi və əyləc təmiri kimi sənayelərdə çalışanlarda daha çoxdur. Asbest işçiləri siqaret çəkirsə, ağciyər xərçəngi riski daha yüksəkdir. Asbest işçiləri işəgötürənlərinin təmin etdiyi qoruyucu vasitələrdən istifadə etməli, tövsiyə olunan iş və təhlükəsizlik xəbərdarlıqlarına əməl etməlidirlər.

Radon qazı; qoxusuz radioaktiv qazdır. Evlərimizin yerləşdiyi torpaqlarda və xüsusilə uranla zəngin bölgələrdə uranın radona çevrilməsindən sonra torpaqdan evin havasına qarışan radon qazı tənəffüs yolu ilə ağciyər xərçənginin yaranmasına töhfə verir. Ölkədən ölkəyə, bölgədən bölgəyə radon nisbəti dəyişir.

Hava çirklənməsi; ağciyər xərçəngi ilə hava çirklənməsinə məruzqalma arasında əlaqə tapılmışdır. Lakin bu əlaqə aydın izah edilə bilməmişdir və daha çox araşdırma aparılmalıdır.

Ağciyər xəstəlikləri; vərəm kimi bəzi ağciyər xəstəlikləri şəxsin xərçəng olma riskini artırır. Ağciyər xərçənginin vərəmdən təsirlənmiş bölgələrdə daha çox inkişaf meyli vardır.

Əvvəllər ağciyər xərçəngi keçirmiş olmaq; bir dəfə ağciyər xərçəngi olan şəxsin yenidən ikinci ağciyər xərçəngi riski heç xərçəng olmamış şəxsdən yüksəkdir. Ağciyər xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra siqareti tərgitmək ikinci ağciyər xərçənginin inkişafının qarşısını ala bilər.

Ağciyər xərçəngində irsiliyin və gen mutasiyalarının (hüceyrələrin DNA quruluş ardıcıllığının dəyişməsi) təsiri; Genomik dəyişikliklərin rolu artıq məlumdur. Son illərdə bu genomik dəyişikliklərdən ağciyər xərçəngi ilə ən əlaqəli olanları EGFR, KRAS, MET, LKB1 BRAF, PIK3CA, ALK, RET və ROS1 kimi sadalana bilər. Ağciyər xərçəngində bu genlərdə aşkarlanan mutasiyalar eyni zamanda hədəfə yönəlmiş müalicə seçiminə də təsir edir.

Ağciyər xərçənginin əlamətlərini bilməliyəm

Ağciyər xərçənginin simptomları (əlamətləri) müxtəlifdir. Xərçəngin ağciyərdəki yerindən, yayılmasından və şişin böyüklüyündən asılı olaraq simptom və əlamətlər verə bilər. Lakin bəzən simptomların yaranması illər çəkə bilər. Ağciyər xərçəngi olan xəstələrin %25-ində xərçəng heç bir əlamətə səbəb olmur. Bu şəxslərdə xərçəng adətən irəliləmiş mərhələyə çatdıqdan sonra fərq edilir.

Bu %25-lik hissədən kənar digər xəstələrdə isə xərçəng döş qəfəsinə və hava yollarına təsir edir. Müvafiq yerləşmə yerinə görə simptomlar yaranır.

• Bitməyən və zamanla pisləşən öskürək
• Davamlı döş qəfəsi ağrısı
• Qan tüpürmək
• Nəfəs darlığı
• Xırıltılı nəfəs alıb-vermək
• Tez-tez sətəlcəm və ya bronxit olması və keçməməsi
• Boyun və üzdə şişkinlik
• İştahsızlıq və çəki itkisi
• Yorğunluq

Yüksək risk və ya ağciyər xərçəngi əlamətləri olduqda erkən diaqnoz üçün nə etməliyəm?

Yuxarıda sadalanan əlamətlər ağciyər xərçəngindən və ya daha az ciddi hallardan qaynaqlana bilər. Ağciyər xərçənginin yüksək risk qrupundasınızsa və ya əlamətləri daşıyırsınızsa, həkimə müraciət etməlisiniz. Əlamətlərin səbəblərini tapmağa kömək üçün həkiminiz keçirdiyiniz xəstəlikləri, tütün istifadə (siqaret, tənbəki çubuğu, siqar və s.) vəziyyətinizi, mühit və ya peşə səbəbilə məruz qaldığınız maddələri, digər ailə üzvlərinizdə xərçəng olub-olmadığını soruşur. Rentgen, tomoqrafiya və bronxoskopiya (işıqlı boru ilə ağciyərlərin daxilinin görüntülənməsi) kimi görüntüləmə üsulları və bəzi testlər (qan və bəlğəm müayinəsi) istəyə bilər. Ağciyər xərçəngindən şübhələnirsə, əmin olmaq üçün ağciyər toxumasını araşdırmalı ola bilər. Bu araşdırma xərçəngin növünü (kiçik hüceyrəli olmayan və ya kiçik hüceyrəli), yayılma vəziyyətini (metastaz) və ya mərhələsini müəyyən etmək üçündür. Ağciyər xərçəngi yerli olaraq ağciyərlərdə irəliləyə və ya limfa düyünləri, sümük və beyin daxil bədənin başqa bölgələrinə yayılmış (metastaz vermiş) ola bilər. Buna görə ağciyər xərçəngini və növünü müəyyən etmək üçün ağciyərdən toxuma nümunəsi alınır. Biopsiya ilə alınan toxuma nümunəsi mikroskop altında araşdırılır

Ağciyərdə görülən və xərçəng olduğu düşünülən toxumadan biopsiya almaq şişin yayılmasına və xəstəliyin pisləşməsinə səbəb olmur.

Ağciyər xərçəngində erkən diaqnoz mümkündür!

Ağciyər xərçəngi %90 siqaret və ya digər tütün məhsullarının istifadəsi səbəbindən inkişaf etdiyi üçün xüsusilə gənc yaşlarda siqaret çəkməyə başlayanlara, uzun müddət çəkənlərə, gündəlik siqaret istehlakı yüksək şəxslərə erkən diaqnoz üçün müntəzəm həkim nəzarətində olmaq tövsiyə edilir. 30 il gündə bir paket siqaret çəkən və 55 yaşı tamam olan hər kəs aşağı dozalı kontrastlı ağciyər tomoqrafiyası ilə erkən diaqnoz məqsədilə mütləq skrininqdən keçməlidir.

Ağciyər xərçənginin erkən diaqnozu üçün skrininq tövsiyələri

Skrininq üçün tövsiyə edilən yaş aralığı: Gündə 1 paket ən az 30 il və ya gündə 2 paket ən az 15 il (=30 paket/il) siqaret istifadə etmiş 55-74 yaş arası şəxslər.

Tövsiyə edilən testlər: Aşağı dozalı kontrastlı ağciyər kompüter tomoqrafiyası (ağciyər xərçəngində erkən diaqnoz üçün tövsiyə edilən başqa görüntüləmə üsulu yoxdur).

Test etdirmə tezliyi: Həkiminizdən bu skrininqlə bağlı potensial fayda və zərərlər barədə məlumatlandırmasını istəyin. Skrininq nəticəsinin normal olması siqaretin sizə zərər vermədiyi kimi şərh edilməməlidir.

Açar sözlər: xərçəngdə erkən diaqnoz, ağciyər xərçəngi, aşağı dozalı ağciyər tomoqrafiyası, siqaret, radon, asbest, passiv çəkmə, xərçəng əlamətləri, siqar, tənbəki çubuğu, hava çirklənməsi, genetik testlər, skrininq testləri